The Unbearable Lightness of Being

Praga, 1968-yil bahori. Yoş neyroxirurg Tomas Çexoslovakiyaning eng yaxşi şifokorlaridan biri sifatida tanilgan, şaxsiy hayotida esa töxtovsiz sevgi izlaydigan erkak bölib, gözal ayollarni, jumladan öziga böysunuvçi hamşiralarni ham eʼtibordan çetda qoldirmaydi. Biroq barça ayollar orasida Tomas erkin rassom Sabinani alohida ajratadi. U Praganing qadimiy mahallasidagi közgular bilan bezatilgan ustaxonasiga muntazam taşrif buyuradi.

Bir kuni Tomas ölimga mahkum bölgan bemorga operatsiya qiliş uçun çaqiriladi. U murakkab boş miya operatsiyasini bajaradi, bemorning boş suyagidan ehtiyotkorlik bilan peşona suyagini kesib oladi, söngra xavfli ösmani diqqat bilan olib taşlaydi. Bemor, fermer Pavel, miya ölimidan qutuladi. Muvaffaqiyatli operatsiyadan söng Tomas viloyat restoraniga kirib, konyak buyurtma qiladi. U restoranda işlaydigan yoş ofitsiant Tereza bilan tanişadi, Tereza işda Tolstoyning «Anna Karenina» romanini öqiydi. Yigit va qiz birinçi körişdanoq bir-biriga oşiq bölib qoladi. Tereza Pragaga Tomasning oldiga keladi va uning uyida tunab qoladi. Ertalab Tomas uxlayotgan Terezaning qöliga Sofoklning «Şoh Oedip» kitobini qöyadi. Terezani hayotiga qabul qilgan bölsa-da, Tomas özining sobiq dösti, rassom Sabinaga taşrif buyurişni davom ettiradi, Sabina esa sevgilisini yöqotmaslik uçun hamma narsani qiladi. Tomasning iltimosiga köra Sabina Terezaga yangi hayotga könikişda yordam beradi va Man Rey suratlaridagi yalanğoç modellar misolida unga fotografiya sanʼatini örgatadi. Ilhomlangan Tereza Çexoslovakiya poytaxtining hayotini suratga oladi. Praga köçalarida Beatles musiqasi yangraydi. Odamlar bir-biriga tabassum bilan qaraşadi.

Sabina yordamida Terezaning fotosuratlari jurnalda çop etiladi. Tomas, Tereza va Sabina döstlari bilan bu voqeani Praganing maşhur restoranida nişonlaydi. Alohida stolda, baland joyda bir xil kiyingan çexoslovakiyalik va sovet kommunistlari ötirişibdi. Ular vodka içib, raqsga tuşayotgan yoşlarga qoş çimirib qaraşadi. Çexoslovakiyalik kommunistlardan biri orkestr oldiga borib, musiqaçilarni «Volga, Volga, ona-Volga, rus daryosi…» qöşiğini ijro etişga majbur qiladi. Sekin va ğamgin kuy yangraydi, raqqoslar tarqalib ketişadi. Sovet mehmonlari mamnun tabassum qilişadi, lekin musiqaçilar zerikarli kuyni mohirlik bilan raqs ritmiga aylantirib yuborişadi va yoşlar yana raqs maydonçasini töldirişadi. Restorandagi quvnoq kayfiyat qayta tiklanadi. Yoşlar raqs tuşib, hayotdan zavqlanişadi. Kommunistlar esa ğamgin qaraşib, vodkalarini içib bölib ketib qolişadi. Tomas döstlari bilan Oedip majmuasi va sovet kommunistlarining munofiqligi haqida suhbatlaşadi: ular yuz minglab odamlarni öldirişgan, stalinça rejimni barpo etişgan va hokimiyatni har qanday narxda uşlab turiş uçun harakat qilişgan, endi esa çexoslovakiyalik kommunistlar sovetlarning boşqalarning hayotiga bostirib kirişiga yordam berişyapti. Boş şifokor Vengriyadagi qözğolonni eslatadi va Tomasga siyosiy maqola yozişni taklif qiladi.

Tomas va Tereza qonuniy nikohdan ötişadi. Töyda guvoh sifatida miya ösmasini olib taşlaş operatsiyasidan keyin soğayib borayotgan fermer Pavel taklif qilinadi. Fermer boşida hali ham oq jarrohlik bintini bilan, xotini bilan töy marosimiga keladi va yoş juftlikka kiçkina çöçqa bolasini sovğa qilib olib keladi. Nikoh bölimi xodimi tantanavor ravişda odatiy rasmiyatlarni öqiydi, lekin özini noqulay his qiladi. Unga yoşlarning marosim davomida kulişi va quvnaşi yoqmaydi, uning fikriça, marosim yanada rasmiy va tantanavor bölişi kerak. Çöçqa bolasining paydo bölişi yana bir kulgi tölqinini keltirib çiqaradi va nikoh xodimi yoşlarning xulqidan xafa bölib şikoyat qiladi. Töy Praganing restoranida davom etadi, şampan köl-köl böladi va fermer skripkada xalq kuylarini çalib beradi. Yoş juftlikning oldiga baxt uçun itçalarni tarqatuvçi ayol keladi. Tereza va Tomas mayin tukli kuçukçani olib, uni Karenin deb ataşadi. Köp ötmay Tomasning maqolasini naşriyot muharriri naşrga qabul qiladi, u maqoladagi Şoh Oedip va erkinlik haqidagi işoralarni maqtaydi. Muharrir Tomasga işonç bilan aytadiki, endi töliq söz erkinligi bor, rus lardan mustaqillik ham bor va ular endi heç narsa qila olişmaydi.

1968-yilning avgust oyida Praga köçalarida sovet tanklari gumburlaydi. Sovet harbiy bosqiniga javoban bosqinçilarga qarşi xalq qarşiligi keng kölamda kötariladi. Tomas va Tereza birga yonayotgan Praga köçalarida yurişadi. Ular öz mamlakatining tinç aholisi öldirilgan va yaralangan holatini köradi. Tereza fotoapparati bilan sovet tanklariga yaqinlaşadi va sodir bölayotgan voqealarni plyonkaga tuşiradi. Uni sovet agenti sezib qoladi va qurolini uning yuziga qaratadi, lekin Tereza çetga sakrab qoçadi va suratga olingan plyonkani yöl-yölakay uçragan odamlarga uzatadi, ular özlarini Niderlandiyadan ekanliklarini aytişadi. Biroq uni uşlab olişadi, fotoapparatini musodara qilişadi, söroqqa olib borişadi va uning plyonkalarida tanklar hamda eri Tomas körinib turganini körsatişadi. Terezani otib taşlaş bilan qörqitişadi, lekin hozirça qöyib yuborişadi. Çop etilgan maqolada Tomas çexoslovakiyalik kommunistlarni va SSSRdan kelgan bosqinçilarni keskin ayblaydi, ularni öz vatanining tinç va baxtli hayotini buzgani uçun jazolaşni talab qiladi. Endi bosib olingan Çexoslovakiyada yaşaş xavfli bölib qoladi.

Sabina döstlari bilan xayrlaşib, Jenevaga jönaydi. Tomas va Tereza birgalikda Şveytsariyaga köçib ötişadi, u yerda Tomasga maşhur jarroh sifatida şifoxonada ish taklif qilinadi. Tereza nufuzli naşriyotda Praga köçalaridagi sovet tanklari haqidagi suratlarini körsatadi. Suratlarni maqtaşadi, lekin bu ötmiş heç kimni qiziqtirmasligini tuşuntirib, yalanğoç suratga tuşirişni tavsiya etişadi. Jenevada Tereza köplab közgular bilan jihozlangan Sabinaning rasm ustaxonasiga keladi, Sabina endi uylangan şveytsariyalik professor Frankning sevgilisiga aylangan. Sabina Terezani mehr bilan kutib oladi va töliq yalanğoçlangan holda suratga tuşişga darhol rozi böladi. Tereza yalanğoç Sabinaning turli pozalarda köplab suratlarini oladi. Keyin ular örin almaşişadi, Sabina fotoapparatni olib yalanğoç Terezani suratga oladi, fotosessiya oxirida ikki ayol uzoq va mayin öpişadi. Fotosessiyadan söng Sabina ğoyib böladi va allaqaçon ajraşgan professor Frankka böm-böş ustaxonani qoldiradi.

Biroq vatan soğinçi öz taʼsirini ötkazadi va köp ötmay Tomas bilan Tereza birgalikda Pragaga qaytib kelişadi. Ular hali ham öz vatanlarida baxtga umid boğlaşadi… Lekin ularning pasportlari olib qöyiladi va Pragadagi hayotlari azobga aylanadi. Kabinetida endi Lenin va Brejnevning portretlari osilgan şifoxona boşliği Tomasga maqola uçun tavba qoğozini imzolaşni taklif qiladi, evaziga ish va maxfiylik kafolatlanadi. Lekin boşliqning xonasidan çiqqanda Tomasni yangi hokimiyatga allaqaçon taslim bölgan odamlar masxara bilan kutib olişadi. Tomas taslim bölmaydi va qaşşoq bemorlar uçun möljallangan tartibsiz şifoxonada işlaşga ketadi. Lekin u yerda ham unga kulrang plaşli bir odam keladi, MIÇK ofitsering qizil guvohnomasini körsatadi va yana bir tavba qoğozini imzolaşni talab qiladi. Ofitser Tomasga yaxşi ish vaʼda qiladi, agar u kommunistlar va Sovet Ittifoqiga hurmat bildiriş haqidagi tayyor qoğozni imzolasa. Tomas indamay imzolanmagan, buriştirilgan qoğozni ofitserning şlyapasiga taşlaydi.

Endi Tomas deraza yuvuvçi bölib işlaydi. Uning ortidan doimo kulrang plaşli odam kuzatib yuradi. Tomas har bir derazani juda yaxşi yuvadi va tösatdan bir derazani yoş bir ayol oçadi. U kulib yuboradi va Tomasni öz xonadoniga taklif qiladi. Tomas işonç bilan oçiq derazadan kiradi. Ayol uni yaxşi şifokor sifatida tanişini aytadi va bel oğriğidan davolanişda yordam berişini söraydi. Tomas uni yeçinişini söraydi. Ayol sekin yeçinadi va provokatsion erotik harakatlar bilan nozik yalanğoç tanasini namoyiş etadi. Tomas ehtiros taʼsiriga beriladi. Keçqurun Tereza Tomasning yuzi va tanasidan boşqa ayolning hidini sezadi va ğam-alam bilan unga öz xafagarçiligini aytadi.

Ertasi kuni Terezaning işlaydigan barida mast bir yigit paydo bölib, undan spirtli içimlik talab qiladi. Tereza baland böyli, çiroyli bir erkak tomonidan qutqariladi, u yigitni haydab yuboradi va barda qolib, gazeta öqiydi va vaziyatni kuzatadi. Bir mehmon Terezani voyaga yetmaganga spirtli içimlik sotganlikda qattiq ayblaydi. Lekin Terezani yana baland böyli erkak qutqaradi, u qöpol odamni haydaydi va ish tugagaç uni uyigaça kuzatib qöyişni taklif qiladi. Baland böyli erkak özini muhandis deb taniştiradi va Terezani öz uyiga mehmonga taklif qiladi. Muhandisning xonadonida Tereza Bulgakov, Gaşek, Çexov kitoblarini köradi, Sofoklning kitobçasini qöliga oladi va tabassum qiladi. Tösatdan uning qörqqan nigohi şamol tufayli qimirlayotgan parda ustiga tuşadi, lekin muhandis pardani biroz oçadi, uning ortida heç kim yöq. Keyin u kulimsirab Terezani yeçintiradi va uning qörquvi va köz yoşlariga eʼtibor bermay zörlaydi.

Haqorat va tahqirlangan Tereza özi bilan va atrofida yuz berayotgan voqealarni tuşunişga urinadi. Restoranning doimiy mehmoni, qari çex diplomati unga tuşuntiradiki, uni tuzoqqa tuşirişgan, muhandis va yigit uçinçi mehmon bilan birga sovet maxsus xizmatlarining provokatorlari bölib, işonuvçan Terezani aldaş uçun sahna öynaşgan. Qari diplomat izohlaydiki, u 1961-yilda Moskvada Xruşçev va Kennedi uçraşuvida işlagan va sovet agentlari ijaraga olingan xonadonlarda bunday provokatsiyalarni yaşirin kameralarda suratga olib, keyingi şantaj uçun işlatişlarini biladi, uni esa endi bosqinçilar uçun işlaşga majburlaşlari mumkin. Tereza dahşatli haqiqatni anglaydi, uning yuzi oqarib ketadi, közlari yoşga töladi. U boşi qotib şahar böylab kezadi va daryo qirğoğiga keladi, oq quʼşlar tödasiga xavotir bilan qaraydi. Közlarida yoş bilan suvga qarab, u umidsizlikda qirğoq çetida turadi va şu lahzada uning oldiga yetib kelgan Tomas uni quçoqlaydi.

Tereza yiğlaydi. Endi sözlari va köz yoşlaridan qörqmay, u Pragadagi hayoti butunlay buzilganini aytadi. U Tomasdan birgalikda abadiy ketişni iltimos qiladi. Tomas qayğu bilan javob beradiki, pasportlari olib qöyilgandan keyin ularning endi Şveytsariyaga ketişlari mumkin emas. Ular Pragani yaşirinça tark etib, bir vaqtlar Tomas hayotini saqlab qolgan bemor fermer Pavelning uyida panoh topişadi. Qişloqdagi hayot siyosatsiz öz yölida davom etadi. Tomas fermada işlaşda yordam beradi, Tereza xöjalik işlarida yordamlaşadi. Ular birgalikda sigirlarni boqişadi va itçalari Kareninning qattiq oqsayotganini payqaşadi. Tomas Karenin kasalligining saratonligini aniqlaydi va Terezaning roziligi bilan itçani uxlatadi. Tomas Terezaning yaşirib qöygan yalanğoç Sabinaning suratlarini topadi, lekin indamay barça suratlarni topgan joyiga qaytarib qöyadi. Fermerning yordamçisi oğir jarohat oladi, u yiqilib oğriqdan baqiradi, yordamga yetib kelgan Tomas uning qölini saqlab qoladi.

Sabina erkinlik uçun Amerikaga köçib ketgan, Tomas va Terezaning halok bölgani haqidagi xatni oladi. U yiğlaydi va uzoq vaqt uzoqqa tikilib, bu qanday sodir bölganini tasavvur qiladi. Bir yomğirli kuni Tomas Terezaga endi haqiqatan ham baxtli ekanligini tan oladi. Ular tabassum bilan baxtli holda maşinada höl örmon yöli böylab ketayotganda halokatga uçraşadi va ikkovlari ham halok bölişadi.