The War of the Worlds

Jin Barri — Kleyton Forrester

Ann Robinson — Silviya Van Byuren

Les Tremeyn — general Mann

Robert Kornteyt — doktor Prior

Lyuis Martin — ruhoniy Metyu Kollinz

Pol Fris — radioreporter

Jek Kruşen — Salvatore

Sandro Jilo — doktor Bildervek

Sedrik Xardvik — kadr ortidagi ovoz

Jo Derita — jipdagi harbiy politsiya vakili (titrlarda körsatilmagan)

Uillyam Fipps — Uoş Perri

Hali 1925-yilda prodyuser Sesil De Mill «Dunyolar uruşi»ni Paramount studiyasi uçun sahnalaştiriş huquqlarini muallifdan olişga kirişgan va öşa paytda Roy Pomeroy birinçi ssenariy variantini yozgan. 1926-yilda ovozsiz oq-qora film suratga olişga tayyorgarlik boşlangan, ammo De Millga ssenariy yoqmagan va ish oldinga siljimagan. Qölyozma uzoq vaqt studiya arxivida yotgan. Ivor Montagu Britaniyada suratga olişga urinib körgan va «Dunyolar uruşi»ning öz ssenariy variantini yozgan, ammo qoralamadan narigi yölga öta olmagan. Köplab taniqli kinematografistlarga takliflar qilingan. Jessi Lasky 1930-yilda Gollivudga kelgan Sergey Eyzenşteyn bilan kartinani boşqariş imkoniyatini muhokama qilgan. U sovet rejissyoriga «Dunyolar uruşi» yoki «Şaytonning şogirdi» ssenariylaridan birini tanlaşni taklif qilgan, ammo Eyzenşteyn «Meksika uzoq umr körsin!» filmini suratga olişni afzal körgan. Alfred Xitçkok bilan ham muzokaralar muvaffaqiyatsiz tugagan. 1938-yilda şu ssenariy asosida Orson Uells maşhur radiospektakl yaratgan.

1950-yillarning boşida kinematografiyada ilmiy-fantastik filmlar bumi boşlandi va Paramountda ham çetda qolmaslikka qaror qilişdi. 1950-yilda kompaniya Jorj Pal bilan ikki film uçun şartnoma tuzdi. Pal allaqaçon «Oy manzili» innovatsion filmini prodyuser qilgan edi va u tomoşabinlar hamda tanqidçilar orasida muvaffaqiyat qozongan. Jorjning ortida «Buyuk Rupert» loyihasi ham bor edi, unda jonli aktyorlik va multiplikatsiya texnikasi birlaştirilgan edi. Pal «Dunyolar töqnaşganda» romani asosidagi film ustida ish boşladi. Şu filmning ustida işlaş davomida Pal kinokompaniya arxivida taşlab ketilgan «Dunyolar uruşi» ssenariysini topdi va uning içidagi katta salohiyatni darhol kördi.

Pal rahbariyatga keyingi loyiha sifatida «Dunyolar uruşi»ni taklif qildi va oldindan rozilik oldi. Şu paytga kelib Pal rejissyorni ham tanlab bölgan edi. Bayron Haskin Walt Disney uçun «Xazina oroli» filmini tugatgan edi va maxsus effektlar bilan işlaşga oid tajribali mutaxassis sifatida özini körsatgan edi. 1951-yil boşida Pal ssenariyçi Barri Lindon va Bayron Haskin bilan birgalikda ssenariyni qaytadan yozişni boşladi. Uçlik asosan Herbert Uells kitobidagi ruhni saqlab qolişga intildi, lekin imkon qadar ssenariyni 1950-yillar haqiqatiga: atom tahdidi, texnologiyalar va zamonaviy uruş taktikasiga yaqinlaştirişga harakat qildi. Öşa paytda hammualliflar voqeani Los-Anjeles atrofiga köçirişga qaror qildi, bu suratga olişni ança osonlaştirardi. Uellsda nomsiz bölgan boş qahramonni dastlab Bredli deb ataşdi va uni Amerika armiyasi mayori qilib qöyişdi, ammo keyinçalik u olim böldi. Texnik qiyinçiliklar tufayli kartina yaratuvçilari ssenariy bosqiçidayoq marsliklarning uç oyoqli maşinalaridan voz keçib, «uçar likopçalar»ga çeklanişdi. 1951-yil 7-iyunda ssenariyning qoralama varianti tayyor böldi.

Birinçi variantda Forrester uylangan edi (romandagi boş qahramon kabi) va falokat paytida xotinidan ayrilib, uni qidirardi. Kompaniyaning vitse-prezidenti Don Xartman ssenariyni öqib, uni «töliq bemaʼnilik» deb atadi va axlat savatiga taşladi. Xartmanga boş qahramonning «sevgi qiziqişi» yöqligi va, uning fikriça, haddan taşqari zöravonlik yoqmadi. Ssenariyçilar tuzatişlarni hisobga olib, kartinaga kitobdagiga qaraganda ança sezilarli romantik çiziq kiritişga qaror qilişdi va Silviya nomli ayol qahramonni qöşişdi. Jorj Pal ssenariyni qayta yozdi va Sesil De Millning qöllab-quvvatlaşiga tayanib, ikkinçi urinişni amalga oşirdi, matnni darhol studiya rahbari Frenk Friman bilan taniştirdi. Prezident işni körib çiqib, kartinani işlab çiqarişni boşlaşni maʼqulladi.

Kartinaning byudjeti 2 mln dollarni taşkil etdi. Pal va Haskin jamoa tanlaşni boşlaşdi. Dastlab boş erkak rolga Li Marvin sinovdan ötkazildi. Ammo sinovlarni körgaç, prodyuser Amerika tomoşabiniga unçalik taniş bölmagan yuzni tanlaş yaxşiroq deb hisobladi. Brodveylik aktyor Jin Barri «Atom şahri» kiçik byudjetli ilmiy-fantastik filmida eʼtiborga tuşdi va Kleyton Forrester rolini unga berişdi. Boş ayol rolga 24 yoşli yangi aktrisa Ann Robinson olindi. «Dunyolar uruşi»gaça u faqat «Quyoş ostidagi joy» filmida epizodik rolda suratga tuşgan edi. Prodyuser uning «qöşni uydagi qiz» rolini ijro etişga mos kelişini hisobladi. Ann boş rolni olgan bölsa-da, odatdagi maʼnoda «yulduz» emas edi. «Dunyolar uruşi»ni suratga oliş davomida u studiyaning haftasiga 125 dollar belgilangan maoşli yollanma aktrisasi bölib qoldi. Qatʼiy general Mann rolini teatrning taniqli aktyori Les Tremeyn oldi. Sesil De Mill kadr ortidagi ovoz böliş taklifini rad etdi va bu rolni Sedrik Xardvik ijro etdi. Prodyuserning fikriça, uning ovozi Uells romaniga asoslangan filmga juda mos keladigan «ingliz» ohangiga yaqinroq edi.

Operator Jorj Bernsni stereokino texnologiyasini yaxşi bilgani uçun taklif qilişdi. Prodyuser butun kelajak kartinani, yoki heç bölmasa uning katta qismini aynan şunday körişni xohlardi. Haskin hatto faqat yakunni, marslik bosqinçilarni atom bombasi bilan yöq qiliş sahnasini 3D formatda suratga oliş ğoyasini ilgari surdi. Ekrandagi qahramonlar qora himoya közoynaklarini taqqan paytda tomoşabinlar ham şunday qilişi kerak edi. Bu ğoyani Paramount rahbariyati qöllab-quvvatlamadi, çunki Don Xartman stereokinoni sanoatda qisqa muddatli havas deb hisoblardi.

Kartinaning dastlabki rasmiy storiboardini sanʼat rahbari Albert Nozaki yaratdi. «Oy manzili» filmidan tanilgan, astronomik mavzuga ixtisoslaşgan rassom Çesli Bounstell dekoratsiyalar va fonlarni çizdi, ularda quyoş sistemasi sayyoralarining manzaralari suratga olindi. Rassomlar Xal Pereyra va Albert Nozaki marslik bosqinçilarning taşqi körinişi va ularning fantastik texnikasi konsepsiyasini yaratişi kerak edi. Rejissyor ularning «uçar likopça» va «yaşil odamçalar»ning mavjud stereotiplaridan voz keçiş istagini qöllab-quvvatladi. Aynan Nozaki Bounstell bilan hamkorlikda bosqinçilarning uçiş apparatlari dizaynini öylab topdi. Dizayn manta baliqning qanotidan olingan, ustiga xarakterli «nurlatgiç» qöşilgan edi. Uçar likopçalarning modellari misdan yasalgan va qizğiş rangga böyalgan. Ularning diametri taxminan bir metr edi va ingiçka tros (kadrda yaxşi körinadigan)da osib qöyilgan edi. Operatorlar ularni xuddi qöğirçoqlardek trosslar yordamida boşqarişgan. Trosslar orqali elektr berilgan va likopçani masofadan boşqarişgan: çiroqlar yonar, «nurlatgiç» çiqib, aylanar edi.

Nozaki marslik bosqinçilarning taşqi körinişini ham yaratdi: bir közli, ingiçka uç barmoqli qöllari va şaklsiz tanasi bor yirtqiç mavjudotlar edi. Grim rassomi Çarlz Gemora papye-maşe va rezinadan marslik maketini yasadi. Haskinga model yoqdi, ammo u uzoq vaqt jamoadan marsliklarni qanday harakatlantiriş yeçimini talab qildi. Marslik kostyumini kiygan odam variantini u sira maʼqul körmadi, lekin boşqa usul topilmadi. Marslik kostyumini kiygan öşa Çarlz Gemora böldi, çunki u past böyi tufayli şu «rol»ga mos keldi. Rejissyor bosqinçilarning taşqi körinişi bilan oxirigaça kelişa olmadi va ularni iloji boriça kadrning çetida yoki soyada uşlab turişga harakat qildi, şuning uçun ularni aniq ajratib bölmaydi. Kostyumi ustida Gemora 6 oydan ortiq işlagan marsliklar filmda jami 20 soniyadan oşmagan vaqt körinadi.

Maxsus effektlar guruhini Gordon Djennings boşqardi. Hammasi 1950-yillar imkoniyatlariga mos ravişda tasvirlandi. Marslik nurlari taʼsiri ostida odamlar va texnikaning «buğlanişi» illyuziyasi bilan katta qiyinçiliklar böldi. Bu effekt animatsion kadrlarni öyin filmi bilan birlaştiriş orqali amalga oşirildi. Faqat bitta sahna uçun seluloid plyonkada asta-sekin yöqolib boruvçi tananing 144 ta tasviri ketma-ket çizildi. Bosqinçilarning özi «ölim nurlari» esa ikki karra ekspozitsiya usuli bilan plyonkada paydo böldi. Marslik kema-meteoritning yerga tuşişi animatsiya va çizilgan fonlar yordamida yaratildi. Rassomlar bosqinçilarning likopçalari korpusi ostidan otilib çiqadigan uç nur yordamida harakatlanişini yaratişga urinib körişdi (ular uç oyoqli maşina obrazidan voz keçişni xohlaşmadi), ammo öşa vaqt uçun bu juda murakkab ğoya edi. Ğoya faqat dastlabki eskizlarda qoldi. Djennings qöşimça effekt sifatida likopça korpusi pastidan urilgan elektr zaryadlarini qöşişga harakat qildi, ammo bu juda murakkab va yonğin xavfli bölib çiqdi. Elektr zaryadlarini kema tuşgan kraterdan maşinalar çiqayotgan birinçi sahnada köriş mumkin.

Şaharning vayron böliş sahnasini tasvirlaş uçun miniatyura modellardan foydalanildi. 18-sonli pavilyonda Los-Anjelesning bir kvartali qurildi, balandligi taxminan 2,5 metr bölgan Siti-xoll binosi bilan birga. Şundan söng kvartal kiçik portlatma zaryad bilan vayron qilindi va tezlaştirilgan kinosyomka uçun törtta kamera bilan suratga olindi. «Yadro portlaşi» yonuvçi rangli kukun, yonuvçi gaz va elektr zaryad bilan portlatib taqlid qilindi. Bu kombinatsiya balandligi taxminan 20 metr bölgan taʼsirli qöziqorinsimon bulutni hosil qildi. Northrop YB-49 bombardimonçisi bilan boğliq sahnalar va şaharlar vayron böliş sahnalari uçun filmga hujjatli va arxiv kadrlari montaj qilindi. Kartinaning 2 mln dollar byudjetidan taxminan 1,4 mln dollar maxsus effektlarga sarflandi.

Kartinani suratga oliş 1951-yil 1-dekabrda boşlandi va taxminan 6 hafta davom etdi. Suratga oliş uçun 35 mm plyonka va Technicolor 3-strip texnologiyasi işlatildi. Bu texnologiya uç rangli tarkibiy qismga ajratuvçi prizmalar tizimi jihozlangan, ança oğir kameraga boğliq edi. Har bir tarkibiy qism uçta negativ plyonkadan birida saqlanardi. Yuvilgandan söng tasvir rangli pozitivga ötkazilardi. Tizim işlatiş uçun ança murakkab edi, ammo yaxşi sifat va rang berişni taʼminlardi hamda montajda tasvirni tuzatiş uçun keng imkoniyatlar yaratardi.

Kartina asosan pavilyonlarda yoki studiya atrofida suratga olindi. Linda Roza şaharçasi köçalari, şuningdek Los-Anjeles köçalari asosan dekoratsiyalar yordamida yaratildi. Marslik bosqinçilar bilan Amerika armiyasi örtasidagi jangni suratga oliş uçun Arizona çöl hududiga alohida operatorlar guruhi yuborildi. Haskin ştatda joylaşgan armiya bölinmalarining töliq qöllab-quvvatlaşidan foydalanib, harbiy harakatlar va texnika harakati bilan boğliq sahnalarni suratga oldi. Ayrim sahnalar Los-Anjeles köçalarida suratga olindi. Çerkovdagi yakuniy sahna Los-Anjelesning Birinçi metodistik çerkovida suratga olindi. Vahima va evakuatsiya bilan boğliq epizodlar ham qisman şahar köçalarida olindi. Suratga oliş tugaşiga bir hafta qolganda kompaniya yuristlari kutilmaganda işni töxtatişni buyurdi. Maʼlum bölişiça, Paramountning ekranlaştiriş huquqlari faqat kartinaning ovozsiz versiyasi bilan çeklangan edi. Şoşilinç ravişda yozuvçining öğli Frenk Uells bilan boğlanişga va ovozli versiya huquqlarini qöşimça 7 ming dollarga sotib olişga töğri keldi. Natura va pavilyon suratga olişlari 1952-yilning fevral örtalarida yakunlandi.

Kartinani dastlabki montaj qiliş va vizual effektlarni yakunlaş bosqiçi 1952-yilning noyabrigaça davom etdi. Ovoz effektlari köp vaqt va resurs talab qildi. Ularni ovoz rejissyori Loren Raydering jamoasi tayyorladi. Ular marsliklarning uçar likopçalari va qurollari çiqaradigan ğalati şovqinlarni sintez qilişdi. Şovqinlar studiyada uçta elektrogitara ovozini aralaştiriş yöli bilan hosil qilindi, bu kinematografiyada ovozni elektron qayta işlaşning birinçi namunalaridan biri böldi. Keyinçalik bu ovoz effektlari Tim Byortonning 1996-yildagi «Mars hujum qilmoqda!» kartinasida marsliklarning hujumini kuzatiş uçun ham işlatildi.

1953-yil 20-fevralda kartinaning Gollivud premyerasi bölib ötdi. Nyu-Yorkdagi kinoteatrlarda film 13-avgustda prokatga çiqarildi. Mamlakat böylab keng prokat avgust oxiridan boşlandi, çunki studiya buni tijoriy jihatdan eng oqilona vaqt deb hisobladi.

Kartina umuman olganda tomoşabinlar tomonidan maʼqullandi va prokatda muvaffaqiyatli böldi. Tanqidçilarning bahosi qarama-qarşi edi. Uells romani syujetini zamonaviy Amerika haqiqatiga köçiriş juda tabiiy körindi. Filmda hali nisbatan yangi bölgan rangli kino imkoniyatlari juda professional tarzda işlatilgan. Variety jurnali kartinani öz davrida Gollivudning ilmiy-fantastik janrga qilgan eng yaxşi murojaatlaridan biri deb atadi. Maxsus effektlar alohida eʼtirofga sazovor böldi. Marslik hujumi va odamlarning halok böliş sahnalari tomoşabinlarda katta taassurot qoldirdi. Bosqinçilarni ataylab noaniq tasvirlaş bilan boğliq, improvizatsiya tarzida paydo bölgan syujet burilişi juda muvaffaqiyatli çiqdi va butun kartina kayfiyatiga şubha va keskinlik qöşdi. Rassom-dekorator qizi Diana Gemora, otasi marslikni yaratişda yordamlaşgan, şunday esladi: «Ekranda marslikni körib, ölguday qörqdim, garçi uni yaratiş jarayonida boşidan oxirigaça iştirok etgan bölsam ham».

Aktyorlik öyinini filmning eng yaxşi namunalari qatoriga kiritiş qiyin; aslida aktyorlar Gollivud kartinalarining standart klişelarini ijro etişdi: mard olim, uning jozibali dösti, qattiqqöl general. Bosli Krauter aktyorlik öyini va ssenariy haqida past fikr bildirib, bosqinçilar va effektlar dialoglarni soya qilib qöyganini taʼkidladi. Şunga qaramay, rejissyorning özi ham Ann Robinsonning ijro mahoratidan unçalik mamnun bölmadi. Aktrisa keyingi intervyularida Uells romanini heç qaçon öqimaganini tan oldi.

Ssenariyda uruş va qurollaniş poygasi mavzusi sezilarli bölib, u Uells kitobidagi Viktoriya davri imperializmini tanqid qiliş leytmotiviga hamohang. Sovuq uruş haqidagi işoralar va yaqinda SSSRda ötkazilgan yadro qurolini sinovlari Amerikalik tomoşabinning kayfiyatiga juda yaqin edi. Kartinani oxirigaça kuzatib boradigan diniy pafos köpçilik mutaxassislar tomonidan haddan taşqari deb topildi va filmda aniq tarğibot boşlanişini körsatdi. Marsliklarni zabur öqib aqlga çaqirişga befoyda urinayotgan ruhoniy 1950-yillarning eskirgan klişesini namoyiş etadi. Kartina yerda mikroblarni yaratgani uçun ilohiy irodaga hurmat bildiruvçi axloqiy söz bilan yakunlanadi. Bu sovuq uruş yillarida dinning muhim mafkuraviy qurol bölganini yana bir bor taʼkidladi.

«Dunyolar uruşi» qatlamlari köp, turli talqinlarga oçiq matn. Jorj Pal filmi hissiy jihatdan soddaroq. Ellikinçi yillardagi Amerika harbiy maşina tomonidan supurib taşlangan, ammo bu safar u kosmosdan kelgan, lekin bemalol Sovet Rossiyasidan çiqişi mumkin bölgan edi. Marsliklarni yöq qilgan bakteriyalar Uellsdagidek emas, balki xudoning qöli bilan yönaltirilgan. Film ğoyasi böyiça samarali va içki maʼnoga ega. U köproq harbiy janrning kelajagi haqida: kitobga qaraganda köproq, tayyorgarliksizlik va uning halokatli oqibatlari haqida ogohlantiriş.

Kartina umuman olganda prokatda muvaffaqiyatli böldi va taxminan 2 mln dollar (AQŞdagi kassa) keltirdi. U yaratuvçilarning karyerasida muhim bosqiç böldi. Jorj Pal Paramount va rejissyor Haskin bilan uzoq va samarali hamkorligini boşladi, ular birgalikda bir qator kartinalar yaratişdi. Keyinçalik Pal Uells asari asosidagi yana bir kartinaning prodyuseri va rejissyori böldi, ammo bu MGMda edi. Ann Robinson karyerasida bu kartina deyarli yagona jiddiy ish böldi.

«Boşqa dunyodan kelgan narsa», «Yer töxtagan kun» va «Ular!» kabi maşhur filmlar qatorida bu kartina ilmiy-fantastik film janrining rivojida bosqiç böldi. Tadqiqotçi Jon Flinn «Dunyolar uruşi: Uellsdan Spilbergaça» kitobida «Dunyolar uruşi» öz davrining oynasiga aylanganini taʼkidladi. «Unda hayot, qarama-qarşi mavzular, qörquv va paranoya aks etgan», deb yozdi u. Duşmanona kayfiyatdagi bosqinçilar bilan kelişib bölmas edi — ularni faqat yöq qiliş mumkin edi. Marslik yovuzlar AFI ning eng yaxşi 100 ta yovuz qahramonlari röyxatiga kirdi. Kartina zamonaviy Amerika ilmiy-fantastik jangovor filmlarining anʼanasini boşlab berdi, ularda Amerikaga hujum butun dunyoga hujumni ramziy ravişda aks ettiradi va dunyoning global tahdiddan ozod bölişi aynan şu yerdan boşlanadi. Zamonaviy jangovor filmlar uçun odatiy bölganidek, byudjetning katta qismi maxsus effektlarga ketdi.

Kartina öz davrida Paramount studiyasining «A» toifasidagi yuqori byudjetli loyihasi edi, ammo keyinçalik u köplab taqlidlarni, ayniqsa «B» toifasidagi filmlar va teleserial larda, tuğdirdi. Ularda bosqinçilarning hujumlari va ularning taşqi körinişi tez-tez öynalgan va iqtibos keltirilgan. Masalan, «V» teleserialida marsliklarning hujumi va Los-Anjelesning vayron bölişi bilan boğliq keng iqtibos işlatilgan. Vaqt ötişi bilan Haskin filmi ham ekspluatatsion ilmiy-fantastik kinoning ramziy belgisi sifatida qabul qilina boşladi. 1988-yilda Paramount 1953-yil filmining sikveli bölgan şu nomli teleserialni çiqardi. Yaratuvçilar rejasiga köra, 1953-yilda barça bosqinçilar halok bölmagan, ularning bir qismi anabiozga tuşib qolgan. Bir neça ön yildan söng marsliklar taktikasini özgartirib, yana sayyoramizni egallaşga urinişadi. Teleserialning boş qahramoni Kleyton va Silviyaning öğli. Serial ikki mavsum davom etdi. «Mustaqillik kuni» filmidagi syujet burilişi, yaʼni bosqinçilarning markaziy kemasining virus bilan zararlanişi yoki bosqinçilarni bombardimon qiliş buyruği, 1953-yil filmidagi öxşaş sahnalarga işoradir. Stiven Spilbergning 2005-yildagi şu nomli filmida ham eski filmga aniq işoralar bor va uni baʼzan remeyk deb ataşadi. Eski «Dunyolar uruşi»ga hurmat sifatida Jin Barri va Ann Robinson Spilberg kartinasida kiçik kameo rollarni ijro etişdi.

1954 — «Oskar» mukofoti

Eng yaxşi vizual effektlar

Nominatsiyalar

Eng yaxşi montaj

Eng yaxşi ovoz

1954 — Hyugo mukofoti

eng yaxşi dramatik sahnalaştiriş

1967-yilda kartinaning premyera namoyişi televizion ekranda bölib ötdi (NBC kanali). 1994-yilda film VHS va lazerdiskda çiqarildi. 1999-yilda film DVDda çiqdi. Raqamli naşrda ayrim kamçiliklar bor edi, xususan, mono ovoz. 2005-yilda tasvir sifati yaxşilangan va stereo ovozli maxsus naşr çiqarildi. Naşrda köplab qöşimça materiallar va şarhlar bor. Xususan, unda Orson Uellsning 1938-yildagi maşhur radiospektaklini töliq tinglaş va Herbert Uellsning biografiyasiga bağişlangan tarixiy film mavjud. Qöşimça materiallarda 1930-yillardagi dastlabki ssenariy bilan taqqoslaş va sanʼat rahbarining kartina uçun eskizlari töplami ham bor. Xotiralari bilan Alfred Nazaki, Jin Barri va Ann Robinson örtoqlaşadi.