The Wizard of Oz

(ingl. The Wizard of Oz) — Viktor Fleming tomonidan suratga olingan, «MGM» studiyasi işlab çiqargan amerikalik musiqiy oilaviy ertak bölib, 1939-yilda ekranlarga çiqqan. Lyman Frank Baumning «Oz mamlakatining ajoyib sehrgari» (1900) romanining eng maşhur va tijoriy jihatdan eng muvaffaqiyatli ekranlaştirilişi. Film öşa davrda yangi bölgan uç rangli «Technicolor» texnologiyasi bilan suratga olingan. Keng tarqalgan notöğri tuşunçaga köra, u «birinçi rangli film» hisoblanadi.

1940-yilda film 6 ta «Oscar» mukofotiga nomzod böldi, şu jumladan «Eng yaxşi film» nominatsiyasida, ammo aynan şu rejissyorning «Şamol olib ketgan» filmiga yutqazdi. Ikki nominatsiyada ğolib çiqdi: eng yaxşi musiqa uçun (Herbert Stothart) va eng yaxşi original qöşiq uçun («Over the Rainbow»). Bundan taşqari, boş rol ijroçisi Judy Garland yoşlar kinosidagi ajoyib ishi uçun Akademiyaning Yoşlar mukofotiga sazovor böldi. Keyinçalik bu qöşiq Judy Garland ijrosida Amerika yozuv assotsiatsiyasi (RIAA) ning ikki yuz nafar respondenti tomonidan XX asrning eng yaxşi qöşiği deb topildi.

1989-yilda film «madaniy, tarixiy yoki estetik ahamiyatga ega» deb topilib, Milliy film reyestriga kiritilgan birinçi 25 ta film qatoriga qöşildi. AQŞ Kongress kutubxonasi maʼlumotlariga köra, bu kino tarixidagi eng köp tomoşa qilingan filmdir.

Film öz davrining eng qimmat loyihasi edi. Suratga oliş 136 kun davom etdi, undan oldin dekoratsiyalarni tayyorlaşga 300 kun ketdi. Suratga oliş jarayonida «MGM» studiyasi bir neça rejissyorni almaştirdi. Norman Taurog bir neça «Technicolor» texnologiyasi sinovidan keyin işdan böşatildi. Richard Thorpe bir yarim hafta işladi, şundan keyin Temir Duradgor rolini öynagan Buddy Ebsen oğir zaharlaniş bilan kasalxonaga yotqizildi: aktyor kostyumiga surtilgan alyuminiy kukuniga nafas olib qöygan edi. Keyingi rejissyor George Cukor Garlandning körinişini özgartirişni talab qildi va aktyorlar tarkibiga özgartirişlar kiritişni söradi, ammo heç narsa suratga olmasdan, «Şamol olib ketgan» filmi ustida işlaş uçun ketib qoldi. Natijada «Oz mamlakatining sehrgari» filmining rejissyori bölgan Viktor Fleming Cukorni almaştirdi va keyinçalik «Şamol olib ketgan» filmining suratga olinişida ham uning örnini egalladi. Kanzasdagi qora-oq sahnalar King Vidor tomonidan suratga olindi, montaj bosqiçidagi qöşimça suratga olişlarni esa prodyuser Mervyn LeRoy amalga oşirdi.

Kostyumlarni maşhur amerikalik dizaynerlar Adrian va Cedric Gibbons işlab çiqdi.

Film rangli suratga olingan edi, bu kinematografiya rivojlanişining öşa davri uçun juda kam uçraydigan hol edi. Har bir sahnani bir vaqtning özida uç lentali maxsus kamera suratga olardi, ular keyinçalik bitta lentaga birlaştirilardi — rang şu tariqa paydo bölardi. Bu kamera juda oğir edi va yarim soatdan köproq uzluksiz işlay olmasdi.

Maxsus effektlar mutaxassisi Arnold Gillespie bir neça texnikadan foydalandi. Böron sahnasini yaratiş ayniqsa qimmatga tuşdi. Oldingi rezina bilan uriniş muvaffaqiyatsiz bölgaç, Gillespie böronni egiluvçan qiliş uçun muslin matosidan foydalandi. U pölat portalga 11 metr muslin osdi va uning pastki qismini tayoqqa ulab qöydi. Portal va tayoqni harakatlantirib, sahna böylab harakatlanayotgan böron illyuziyasini yaratdi. Effektni yakunlaş uçun tepadan va pastdan siqilgan havoli şlanglar yordamida Fuller tuproği sepildi. Dorothyning uyi maket yordamida yaratilgan.

Qörqoq Şer va Qarğa niqoblari Jack Dawn tomonidan yasalgan köpikli lateks grimdan tayyorlangan. Dawn bu texnikani qöllagan birinçi odamlardan biri edi. Har kuni yopiştirilgan niqobni Ray Bolger yuzidan asta ajratib olişga butun bir soat ketardi, bu esa oğiz va iyak atrofida öçmas çiziqlar qoldirdi.

Temir Duradgorning kostyumi teri bilan qoplangan matodan tikilgan edi, böğimlarni moylaş uçun işlatilgan moy esa şokoladli sirop edi. Qörqoq Şerning kostyumi haqiqiy şer terisi va junidan yasalgan edi. Oğir grim tufayli Bert Lahr tanaffuslarda faqat şörva va sutli kokteyl içişi mumkin edi, bu esa oxir-oqibat kasallikka olib keldi. Bir neça oydan keyin Lahr normal ovqatlanişni talab qildi va tuşlikdan keyin grimni qayta tuzatardi. Jodugarning yonayotgan supurgisi va Dorothy makka dalasida uxlaganda uni qoplagan sunʼiy qor kabi baʼzi maxsus effektlar uçun asbestdan foydalanilgan.

Kitobda Dorothy kumuş tuflilar kiyardi, ammo stsenariy mualliflaridan biri Noel Langley tuflilarni yoqut rangiga özgartirişni taklif qildi, ehtimol sariq ğişt yöl fonida köproq taʼsirçan körinişi uçun. Ularni yasaş uçun atlas tuflilarga töq qizil yaltiroq munçoqlar tikilgan şifon biriktirildi.

Film suratga olişda jami bir neça juft yoqut tuflilar işlatilgan. 1970-yil boşida Garlandning kiygan tuflilar juftini MGM kostyum bölimi yertölasidagi axlat qutisida soçiq içida topişdi. Tozalangandan keyin tuflilar öşa yilning mayida auksionda 15 ming dollarga nomaʼlum xaridorga sotildi, u 1979-yilda ularni Smithsonian institutiga sovğa qildi. Juda haşamatli çiqqan sinov tuflilari aktrisa Debbie Reynoldsga tegişli edi va u ularni Gollivud filmlaridan yodgorlik buyumlari töplamida saqlardi, 2011-yilda esa Profiles in History auksionida 510 ming dollarga sotildi. Oyoq ölçamiga qarab, Garlandning dublyorkasiga tegişli bölgan juftlik 1988-yilda Çristieʼs East auksionida 165 ming dollarga sotildi; yana bir juft öşa yerda 2000-yilda 666 ming dollarga sotildi.

Yana bir maşhur juftlikni kollektsioner Maykl Şou kostyumçi Kent Warnerdan 1970-yilda 2 ming dollarga sotib olgan. U tuflilarni mamlakat böylab muzeylarda namoyiş etgan va bu uçun olgan haqini bolalar xayriya taşkilotlariga bergan. 2005-yilda tuflilar Grand-Rapidsdagi Judy Garland muzeyida namoyiş etilgan, u yerdan ular öğirlangan. Tuflilar 2018-yilda FQB tomonidan topilgan. 2024-yil dekabrida ular Heritage Auctions auksionida rekord 28 million dollarga sotilgan.

Ekranlarga çiqqandan söng film tanqidçilar tomonidan keng eʼtirof etildi. Frank Nugent «The New York Times» uçun yozgan şarhida filmni yoşlarning közlarini porlatgan va keksalarning donişmand közlarida sokin, quvnoq yaltiraş uyğotgan «ajoyib möjizalar asari» deb atadi. U yozadi: «Disneyning „Oq qor va yetti maymoq“idan beri heç narsa bunçalik fantastik bölmagan va yarmi kabi yaxşi çiqmagan». Nugentning fikriça, «Judy Garland ijro etgan Dorothy — yoş, yangi yuzli, ertaklarga işonadigan va hayratdan yonib turgan közli qiz, ammo Baumning fantaziyasi Qarğa, Temir Duradgor va Qörqoq Şer ekranda paydo bölganda eng yaxşi namoyon böladi».

John K. Flinn «Variety» uçun yozgan şarhida film «ehtimol bir neça kassa rekordini yangilaydi» deb başorat qildi va şunday deb taʼkidladi: «Baʼzi sahnalar dizayni va kompozitsiyasi jihatidan şunçalik gözalki, ular tomoşabinlarni özining timsoli bilan hayajonlantirişi mumkin». U Garlandni «jozibali şaxs», musiqa raqamlarini esa «quvnoq va yorqin» deb atadi.

Baʼzi şarhlar kamroq ijobiy böldi. Baʼzi tomoşabinlar 16 yoşli Garlandni Baum tasavvur qilgan kiçkina qiz rolini öynaş uçun juda katta deb hisobladi. «The New Yorker» jurnalidan Rassel Maloni filmda «tasavvur, yaxşi did yoki ixtiroçilik izi ham yöq» deb yozadi, «The New Republic» jurnalidan Otis Ferguson esa şunday yozgan: «Unda gnomlar, musiqa, Technicolor, ajib qahramonlar va Judy Garland bor. Undan hazil tuyğusini kutiş mumkin emas, fantaziyaning yengil izi esa xuddi namlangan meva pirogi kabi oğir». Şunga qaramay, film «Film Daily» tomonidan 1939-yilning eng yaxşi filmlarini tanlagan 542 tanqidçining milliy sörovida ettinçi örinni egalladi.

1939-yil 1-dan 20-sentabrgaça «Grand-prix» nominatsiyasiga körsatilgan film, yana oltita kartina bilan birga, debyut Kann kinofestivalining asosiy tanlov dasturida iştirok etişi kerak edi, ammo Ikkinçi jahon uruşining boşlanişi sababli festival ötkazilmadi. Biroq 2000-yillarning boşida festivalga taqdim etilgan kartinalarni yana töplaş va nihoyat ğolibni tanlaş qarori qabul qilindi. 63 yildan söng, 2002-yilda 55-Kann kinofestivalida uç kunlik namoyişdan keyin, 19-mayda ğolib eʼlon qilindi: uzoq munozaralardan söng Jean dʼOrmesson boşçiligidagi hakamlar hayʼatining yagona qarori bilan «Oltin palma şoxçasi» Cecil B. DeMilleʼning «Union Pacific» kartinasiga berildi.

2006-yilda filmning DVD naşri klassik filmning eng yaxşi relizi uçun «Saturn» mukofotiga sazovor böldi.

Amerika kino instituti (AFI) filmni yoki uning elementlarini öz içiga olgan turli röyxatlar tuzdi:

100 yil davomida Amerikaning eng yaxşi 100 filmi — № 6

100 yil davomida Amerikaning eng sarguzaştli 100 filmi — № 43

100 qahramon va yovuz kişi:

Yomon Ğarb jodugari (Margaret Hamilton)

100 yil davomida Amerika filmlaridan eng yaxşi 100 qöşiq:

«(Somewhere) Over the Rainbow» — № 1

«Ding-Dong! The Witch is Dead» — № 82

100 yil davomida Amerika filmlaridan eng maşhur 100 iqtibos:

«Toto, menimça, biz endi Kanzasda emasmiz» (Dorothy Gale) — № 4

«Uydan yaxşiroq narsa yöq» (Dorothy Gale) — № 23

«Sizga körsataman, azizim! Sizning itingizga ham!» (Ğarbning Yomon jodugari) — № 99

100 yil davomida Amerikaning eng yaxşi musiqiy filmlari — № 3

100 yil davomida Amerikaning eng ilhomlantiruvçi 100 filmi — № 26

Klassik janrlarning 10 tasida Amerikaning eng yaxşi 10 filmi — № 10