«Belyy Klyk» (Белый Клык) — 1946-yilda Ilmiy-ommabop filmlar kinostudiyasida Aleksandr Zguridi rejissyorligida suratga olingan sovet qora-oq badiiy filmi. Film Jack Londonning şu nomli asari asosida yaratilgan. Syujetning markazida yarim böri, yarim it bölgan Oq Tiş degan laqabli böri hikoyasi yotadi. Qutida tuğilgan u odamlar qöliga tuşib, jangovar it sifatida örgatiladi. Jangda yaralangan uni toğ muhandisi Uidon Skott qutqarib qoladi va sabr-toqat hamda mehribonlik bilan unga döst bölib qoladi.
Bu kartina Aleksandr Zguridining badiiy kinodagi rejissyorlik debyuti böldi: undan oldin u faqat ilmiy-ommabop filmlar suratga olgan edi. Premyera 1946-yil 11-sentyabrda bölib ötdi. Kartina tanqidçilardan umuman olganda ijobiy baholar oldi. Film SSSR «Gosfilmofond» fond kollektsiyasida saqlanadi.
1Rollarda
Oleg Zhakov, Yelena Izmaylova, Lev Sverdlin
2Syujet
Oq Tiş tarixini Uidon Skott xotini Alisaga hikoya qiladi, u Alyaskadagi hayotini eslaydi. Yukon böylab itlar…
Oq Tiş tarixini Uidon Skott xotini Alisaga hikoya qiladi, u Alyaskadagi hayotini eslaydi. Yukon böylab itlar yegarlab yöl bosayotganda u börilar tödasi hujumidan zörğa qutulib, ölim xavfida qolgan edi. Oq Tiş böri va töda yetakçisi, yovvoyilaşgan xizmat iti bolalaridan birida tuğiladi. Börivaçça ösib, dunyoni örganadi. Ota-onasi uni xavflardan himoya qiladi, quşqönmas quloqli qiyiq hujumidan uyasini qutqaradi. Böron va jala paytida butun oila suv oqimida halok böladi, börivaçça esa möjiza bilan tirik qoladi. Örmon va daryo böylab sarson-sargardon bölganidan keyin uni hind bolakay topib oladi.
Hind qişloğida börivaççani örgatib, unga Oq Tiş deb ism qöyişadi. Oxir-oqibat u oltin qidiruvçilar qişloğiga, Çiroyli Smitning qöliga tuşadi, u Oq Tişni şafqatsiz kaltaklar bilan jangovar itga aylantiradi. Klykka munosib raqib — buldog bilan töqnaşişga töğri keladi. Şiddatli va teng kuraşda buldog ustunlik qiladi, u Oq Tişning böğziga yetib, raqibini öldirişga tayyor böladi. Şu payt arenaga Uidon Skott kirib keladi, kuraşga aralaşadi, yarim ölik Klykni ozod qiladi va uni egasidan sotib oladi.
Uidon yaralangan hayvonni davolaydi. Uzoq vaqt davomida Klyk heç kimni öziga yaqinlaştirmaydi. Sabr-toqat va mehr bilan Uidon uning işonçini qozonadi. Klyk bilan Uidon örtasida haqiqiy döstlik paydo böladi. Bir kuni tunda Skott uyiga Çiroyli Smit yaşirinib kiradi. Firibgar Klykni olib ketmoqçi böladi, lekin it unga qarşilik körsatadi, Skott va uning yordamçisi esa Çiroyli Smitni uşlab qolişadi. Vaqt ötadi va muhandisning uyiga, Kaliforniyaga qaytiş vaqti keladi. Uidon itni özi bilan olib ketişni niyat qilmaydi, Oq Tiş buni sezib, qattiq iztirob çekadi. Finalda u uydan qoçib, xöjayinini Kaliforniyaga jönaydigan paroxodda topadi.
3Rollarda
Oleg Jakov — Uidon Skott, toğ…
Oleg Jakov — Uidon Skott, toğ muhandisi
Yelena Izmaylova — Alisa, uning xotini
Lev Sverdlin — Matt, Uidonning yordamçisi
Pavel Plotnikov — Çiroyli Smit
Osip Abdulov — Tim Kinen, buldog egasi
Oltin qidiruvçilar:
Ivan Bobrov, Emmanuil Geller, Viktor Latişevskiy, Pyotr Repnin
4Suratga oliş guruhi
Ssenariy muallifi, rejissyor — Aleksandr…
Ssenariy muallifi, rejissyor — Aleksandr Zguridi
Operatorlar: Boris Volçek (pavilonlarda suratga oliş), Gleb Troyanskiy, Viktor Asmus (tabiatda suratga oliş)
Ikkinçi operator — Nina Yuruşkina
Rassomlar — V. Basov, Sergey Kozlovskiy, N. Mironoviç
Grim rassomi — F. Yevdokimov
Bastakor — Viktor Oranskiy
Tovuş operatori — A. Kamionskiy
SSSR Kinematografiya vazirligining davlat orkestri (titrlarda körsatilmagan). Dirijyor — David Blok
Matn muallifi — V. Popova
Yordamçilar:
rejissyor — G. Yelnitskaya, Aleksandr Sardan
montaj böyiça — N. Dzugutova
operator — I. Ozolina
Aktyorlar bilan işlaş böyiça maslahatçi — Lev Sverdlin
Ilmiy maslahatçilar — prof. P. A. Manteyfel, prof. P. A. Petryayev
Maʼmuriy guruh — N. Klyukvin, V. Ryajskiy, R. Rudin
5Yaratilişi
Jack London asari asosida yaratilgan bu film Aleksandr Zguridi uçun badiiy kinodagi debyut böldi, u hujjatli…
Jack London asari asosida yaratilgan bu film Aleksandr Zguridi uçun badiiy kinodagi debyut böldi, u hujjatli janrning taniqli ustasi edi. Jack London asari asosida yangi kartina tayyorlaş topşiriğini u 1943-yilda SSSR Kinematografiya vazirligidan oldi.
«Men bolaligimdan Jack Londonni uning kuçli, irodali odamlar haqidagi ajoyib qissalari, hikoyalari va romanlari uçun yaxşi körardim… Lekin ayniqsa menga «Belyy Klyk» qissasi yoqardi. Bu meni sirli va romantik Şimolga olib borgani uçungina emas, balki unda sof londonça kuçga hamdning yonida boşqaça bir mavzu aniq sezilib turgani uçun ham: insonning olijanobligi va qadr-qimmatiga, ruhiyat va xudbinlik beğubor şafqatsizlik, nafrat va «odamxörlik»ning örnini egallaşiga işonç, u özi «Mening hayotga qaraşim» maqolasida aytganidek».
Ijodiy guruh kartina uçun natura tanlaşga 1944-yilda kirişdi. Natura böyiça suratga olişni Oltoyda ötkazişga qaror qilindi, çunki ölkaning tabiati qissada voqealar bölib ötgan Yukonga köp jihatdan öxşar edi. Kartina işlab çiqariş Uluğ Vatan uruşining sönggi kunlarida, 1945-yil bahorida boşlandi va taxminan yarim yil davom etdi. Sahnalarning köpçiligi Çemal qişloği atrofida suratga olindi, ijodiy guruh ham şu yerda joylaşdi. Suv toşqini sahnalari Çemal GESi yaqinida olindi. Börivaççaning şiddatli toğ daryosiga yiqiliş sahnasi Katunda suratga olindi. Massovka sifatida şimoliy amerikalik hindularga taşqi körinişi öxşaş mahalliy aholi jalb qilindi. «Belyy Klyk» işlab çiqarilişi bilan parallel ravişda Zguridining «Ona mehri» hujjatli filmi ham suratga olindi.
Kartinada iştirok etgan va Moskvadan keltirilgan köplab hayvonlar uçun kiçik hayvonot fermasi qurildi. Kartinadagi boş rol ijroçilari uçta edi. Örmonda ovçilar topib olgan ikki haftalik egizak börivaççalar yoş Oq Tiş rolini ijro etdi. Ulardan biri asosiy ijroçi, ikkinçisi esa dublyor edi. Kattalar Oq Tiş rolini esa 4 yoşli nemis çöponi Ridjor ijro etdi. It xizmat питомнигидан böri bilan öxşaş rangi va xulqi uçun tanlangan edi. Rejissyor kadrda Oq Tişning tajovuzkor xatti-harakatini körsatiş uçun ataylab murakkab xarakterli hayvonni tanladi. Suratga oliş guruhi, xuddi filmning boş qahramoni kabi, it bilan özaro tuşunişga erişişga majbur böldi.
Hayvonlarning kadrdagi tabiiy xulqiga erişiş uçun rejissyor börivaççalarni kvartirada saqladi va ularni suratga olişdan bevosita oldin birinçi marta örmonga çiqardi. Börivaççalar tabiat va örmon aholisi bilan kameralar oldida, bevosita tanişdi. Kiçkina Oq Tişning jardan yiqiliş sahnasi tabiiy çiqqan, çunki börivaççalar (tabiatda bölgani kabi) balandlik qörquvini hali bilişmagan edi. Bu kiçik epizodni tayyorlaş uçun kinogenik balandlikni tanlaş va zarur jihozlarni kötariş bir neça kun tayyorgarlik talab qildi.
Kartina 1946-yil 11-sentyabrda prokatga çiqdi.
6Baholaş
Mutaxassislar taʼkidlaganidek, kartina «ittifoqçilik eyforiyasi» tölqinida işlab çiqarişga maʼqullangan edi,…
Mutaxassislar taʼkidlaganidek, kartina «ittifoqçilik eyforiyasi» tölqinida işlab çiqarişga maʼqullangan edi, bu davrda ekranda mafkuraviy raqiblarni ijobiy qahramonlar sifatida tasvirlaş mumkin bölib qolgan edi. Rejissyor oldida yangi vazifalar paydo böldi. Unga birinçi marta inson aktyorlari iştirokidagi sahnalarni suratga olişga töğri keldi. Bundan taşqari, uruşdan keyingi dastlabki yillarda bolalar uçun badiiy sarguzaşt kino yangi kino tili izlaşni talab qilardi. Ekranga çiqqandan söng kartina darhol tanqidçilardan ijobiy baholar oldi. Rejissyorning hayvon-aktyorlar bilan işlaşi alohida qayd etildi. Tanqidçilar Jakov va Sverdlinning markaziy aktyorlik işlarini ham eʼtirof etişdi. Keyinçalik tanqidçilar Zguridi avvalo hujjatli kino rejissyori ekanini va boşqa janrdan badiiy kinoga usullarni köçiriş har doim ham örinli bölmaganini taʼkidlaşdi.
Film 1946-yilgi Kann kinofestivalining tanlov dasturida iştirok etişi uçun SSSR tomonidan taqdim etilgan.
Matn: maqola tarjimasi «Белый Клык (фильм, 1946)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.
