The Witch

Aktyorlar tarkibi va asosiy kino guruhi iştirokçilari haqidagi maʼlumotlar filmning rasmiy matbuot materiallari asosida berilgan; u yerdagi röyxatga kiritilmagan rol ijroçilari IMDbʼdagi töliq film kartoçkasiga köra körsatilgan.

«Jodugar» ustida ish boşlanişidan oldin Robert Eggers Nyu-Yorkda eksperimental teatr spektakllarini sahnalaştiriş va badiiy bezaş bilan şuğullangan, teatr, kino va bosma loyihalar uçun badiiy rassom, dekoratsiyaçi va kostyum rassomi bölib işlagan. U «Gensel va Gretel» (2007) va «Foş qiluvçi yurak» (2008) qisqa metrajli filmlarini ham suratga olgan; bular töliq metrajli debyut uçun moliyalaştiriş izlaşda uning rejissyorlik imkoniyatlarini tasdiqlaş uçun işlatilgan. Eggers yozgan bir neçta töliq metrajli ssenariylar potentsial prodyuserlarni qiziqtirmadi: uning sözlariga köra, bu loyihalar qoronği, janri noaniq, «juda ğalati» va «juda tuşunarsiz» edi. Rejissyor debyut uçun janri oson aniqlanadigan, şu bilan birga şaxsiy tajribaga asoslangan va uning badiiy tamoyillaridan voz keçişni talab qilmaydigan asar kerakligiga işondi. U özining Yangi Angliya tarixiga murojaat qilib, markaziy obrazi jodugar böladigan «arxetipik Yangi Angliya dahşat hikoyasi»ni suratga olişga qaror qildi.

Eggers New Hampşire ştatining qişloq qismidagi kiçik aholi punktida, eski fermalar, örmon qabristonlari va mahalliy sehrgarlik rivoyatlari orasida ösgan. Yangi Angliya tarixi, Salemdagi jodugarlar sudlari haqidagi hikoyalar va jodugarlar yaşagan deb hisoblangan uylar haqidagi afsonalar uning bolalik tasavvurining bir qismi edi; eng dastlabki esda qolgan kabuslaridan biri ham jodugar bilan boğliq edi. Rejissyor filmning ğoyasini «ötmişdagi kabusni» gavdalantiriş va tomoşabinni jodugarlarning mavjudligiga şubha qilinmaydigan bolalik dunyoqaraşiga olib kiriş urinişi sifatida taʼriflagan.

Eggersning filmga oid vizual va dramatik qaraşlariga Universal va Hammer studiyalarining klassik dahşat filmlari, nemis ekspressionizmi, Fridrix Vilgelm Murnau asarlari va Ingmar Bergmanning psixologik dramalari taʼsir qilgan. Eggers ayniqsa Bergmanning «Şivirlar va faryodlar» (1972) filmini ajratib körsatib, uni körgan eng qörqinçli kartinalardan biri deb atagan. «Jodugar» uçun bevosita kinematografik möljal Stenli Kubrikning «Porlaş» (1980) filmi böldi: ikkala hikoya ham oila boşliği haqida bölib, u yaqinlarini izolyatsiyalangan joyga olib boradi va u yerda oila umidsizlik, aqldan oziş va ğayritabiiy kuçlar taʼsirida asta-sekin parçalanadi.

Ssenariy ustida ish boşidanoq tarixiy tadqiqotlar bilan parallel olib borildi. Dastlabki variant taxminan ön oyda tayyorlandi, şundan keyin loyihaga Parts & Labor kompaniyasining prodyuserlari Lars Knudsen va Jey Van Xoy qöşildi. Ularning izohlari syujetning keyingi rivojiga va yakuniy ssenariy tuzilişiga taʼsir qildi. Prodyuser Jodi Redmond öşa paytda «Plimouth Plantation» deb nomlanuvçi «Plymouth Patuxet» jonli tarix muzeyi bilan aloqa örnatdi, muzey xodimlari filmning yaratuvçilariga maslahat bera boşladi. Eggersning sözlariga köra, dastlabki ğoyadan tayyor syomka ssenariysigaça taxminan tört yil ötgan.

Moliyalaştiriş izlaş ham taxminan tört yil davom etdi. Şu vaqt içida Eggers kostyum rassomi bölib işlaşni davom ettirdi va tölovli loyihalar orasida tadqiqotlarga qaytdi. 2013-yilda Jodi Redmond loyiha bilan Sundance Institute kinoprodyuserlar sammitida qatnaşdi, 2014-yilda esa Eggers institutdan film işlab çiqariş uçun grant oldi. Eggers şuningdek Sundance Institute Cinereaç Feature Film Fellowship dasturining iştirokçisi böldi va uning doirasida ssenariyni takomillaştirişni davom ettirdi. 2013-yilda ssenariyni Alfonso Cuarón öqidi, uni kundalik haqiqat bilan sehrli obrazlar örtasidagi aniq çegaraning yöqligi qiziqtirdi.

Eggers tadqiqotlarini Nyu-York jamoat kutubxonasida boşladi, u yerda jodugarlar, puritanizm va Amerikaning dastlabki mustamlaka tarixi haqidagi adabiyotlarni örgandi. U zamonaviy ilmiy töplamlar va naşr etilgan birlamçi manbalardan foydalandi: Yelizaveta davridagi ingliz jodugarlar haqidagi pamfletlar, sud bayonnomalari, xalq rivoyatlari, puritanlarning şaxsiy kundaliklari va maktublari, diniy asarlar va Uilyam Bredfordning «Plimut plantatsiyasi haqida» (ingl. *Of Plymouth Plantation*) tarixiy asari. Personajlarning diniy ongini tuşuniş uçun Eggers Jeneva Bibliyasini töliq öqib çiqdi, Injillarni, taqdirga işonç taʼlimotini va aşiri kalvinizmga bağişlangan asarlarni alohida örgandi. Ssenariy muallifi stilizatsiya qilingan «qadimgi» nutqni emas, balki XVII asr birinçi yarmidagi ingliz dehqonlarining tilini tiklaşga intildi. Nutq grammatikasi va ritmini özlaştiriş uçun u Uilyam Şekspirning asarlarini qayta öqidi, Yakov davri tiliga alohida eʼtibor berdi. Xalq matnlari, sehrgarlik pamfletlari, sud hujjatlari, kundaliklar va ibodatnomalardan Eggers sözlar, iboralar va butun jumlalarning mavzuli töplamlarini tuzdi va ularni keyinçalik dialoglar yozişda işlatdi. Ssenariyning dastlabki variantlari köplab tarixiy iqtiboslarning birikmasi edi, muallif ularni har bir personajning individual nutqiga asta-sekin qayta işladi. Baʼzi replikalar deyarli özgarişsiz saqlab qolindi. Taxminiy egallaniş sahnalaridagi bolalarning sözlari sehrgarlik va şayton egallaşi tasvirlaridan olingan bölib, ularni puritan voizlari Kotton Mezer va Samyuel Uillard tuzgan; Kalebning nutqining bir qismini Eggers 1660-yillardagi Konnektikutdagi jodugarlar sudlari materiallari bilan boğlagan. Oilaviy ibodatlar puritan ibodatnomalaridagi matnlarning qisqartirilgan variantlari edi.

Eggers örgangan holatlardan biri 1671-yilda sudda xizmatkor bölib işlagan Elizabet Napp hikoyasi edi: u tutqanoq va xurujlarni boşdan keçira boşladi, uni kuzatayotgan ruhoniy Samyuel Uillard buni şaytoniy egallaş alomati deb talqin qildi. Rejissyorni sud guvohliklarida, diniy asarlarda, xalq rivoyatlarida va ertaklarda obrazlarning mos kelişi qiziqtirdi: jodugarlar bolalarni öğirlagan, hosilni buzgan, sigirlardan sut tortib olgan, hayvon qiyofasiga kirgan va tanasiga sehrli malham surtgandan keyin uçgan. Eggers ssenariy uçun davrga xos bölgan va şu bilan birga özining bolalik qörquvlari bilan boğliq deb hisoblagan takrorlanuvçi motivlarni tanladi.

Tadqiqotlar davomida Eggers ilk Yangi davr odamlari uçun ertak va kundalik dunyolar bir-biridan töliq ajratilmagan degan xulosaga keldi. Jodugarlikda ayblovlar odamxör ayollar, zaharlangan olmalar, qizil plaşlar, gapiruvçi hayvonlar va jodugarlarning quyonga aylanişi haqidagi hikoyalar bilan yonma-yon yurgan. Şu sababli filmning ğayritabiiy voqealari dastlab realistik muhitga fantastik elementning bostirib kirişi sifatida emas, balki personajlar obyektiv haqiqat deb qabul qiladigan dunyoning bir qismi sifatida öylangan. Tarixçi Jim Beyker ssenariyning bir neça variantini öqidi, anaxronizmlarni körsatdi va ayrim syujet voqealari uçun hujjatli asoslarni topişga yordam berdi. Yaratuvçilar britaniyalik va amerikalik muzeylar, mustamlaka tarixi mutaxassislari, XVII asr ingliz qişloq xöjaligi böyiça mutaxassislar va jonli tarix loyihalari iştirokçilari bilan maslahatlaşdi. Eggers «Plimut plantatsiyasi»ga bir neça bor taşrif buyirdi, uning kutubxonasida işladi, qayta tiklangan aholi punktini, xöjalik usullarini va xalq meʼmorçiligini örgandi — mörilar tuzilişi, tuproq polar, kiçik derazalar va Uilyam oilasi yaşaşi mumkin bölgan qişloq uylarini.

Filmga köproq realizm beriş uçun suratga olişda tabiiy yoruğlik işlatildi, xonadagi sahnalarda yagona yoruğlik manbai şam edi. Şuningdek, Eggers filmning nomidagi şriftni tegişli tarixiy davrga moslaştirişga qaror qildi (nomdagi «W» harfi örniga ikkita «VV» yozilgan): rejissyorning sözlariga köra, u Yakov davridagi sehrgarlik haqidagi brosyurani topgan, unda şunday imlo işlatilgan, şuningdek, mavzuga oid boşqa hujjatlarni ham topgan, bundan taşqari, u bunday yozuv «çiroyli va transpozitiv» körinişini aytgan. 2013-yil dekabrida jamoaga kostyum rassomi Linda Muir qöşildi. 2014-yil yanvarining birinçi haftasidan boşlab Linda filmning qattiq çeklangan byudjetidan kelib çiqib kostyumlar ustida işlay boşladi. Keyin rejissyor Muirga kerakli davrdagi kiyim haqida bir qança kitoblar berdi, Linda özi ham XVII asrga oid bir neça naşrni topdi va natijada Yakov davri kiyimi haqida 35 ta kitobni örgandi. Oila aʼzolari va jodugarlarning barça kostyumlari jun, ziğir yoki kanopdan tikildi, paxta matolardan qoçildi, çunki öşa paytda Angliyada ular kiyim tikiş uçun işlatilmagan. Kanop matosi köylaklar tikiş uçun, ziğir yoqalar, fartuklar, böyinboğlar va manjetlar uçun, jun esa duplet, jiletka, yubka, kurtka, plaş va köylaklar uçun işlatildi. Muir şuningdek har bir kostyumning har bir detali böyiça puxta tadqiqotlar ötkazdi, bu kiyim uçun sarf-xarajatlarni oldindan aniq hisoblaş va xarajatlarni maksimal darajada kamaytirişga yordam berdi.

Dastlab ssenariy böyiça film Tomasin bolani öynatayotgan, jodugar esa uni öğirlayotgan sahna bilan boşlanişi kerak edi, lekin ish jarayonida rejissyor tomoşabinlarga oilaning oldingi tarixini körsatiş kerakligini tuşundi. Filmning boşidagi sud binosi zali, bu yerda oila şahardan haydaladi, taşlandiq arra zavodida qurilgan. Bu zalda ötirganlar kalvinistik jamoaga, 1630-yillardagi jamoaga mos ravişda jinsiy belgisi böyiça ajratilgan. Oila şaharni tark etayotgan sahnada aravaning orqa tomonidan olingan kadr Massaçusetsda suratga olingan kam sonli kadrlardan biri edi. Syomkaning bir qismi bezovta qiluvçi çivin va qora paşşa tödalari tufayli qiyinlaşdi, şu sababli syomka guruhi himoya jihozlarini kiyişga majbur böldi. Jodugar bolani qölida kötarib örmonda yuguradigan sahnada jodugar rolini filmning grimyori Treysi Louder ijro etdi. Yalanğoç jodugar öldirilgan çaqaloqni hovonda maydalaydigan sahnada kompyuter grafikasi işlatildi. Aktrisaning intim qismlari kiyim bilan yopilgan edi, maxsus effektlar mutaxassislarining vazifasi jodugar yalanğoç körinişi uçun kiyimni «öçiriş» edi. Robert Eggers şunday degan: «Bu aniq kadr köpçilikni taşvişga soldi va menimça, Torontodagi öşa yaxşi CG bolalar meni abadiy yomon köradi». Eggers dekoratsiyalar iloji boriça tarixiy aniqlik bilan qurilişini xohladi va şuning uçun mos ravişda Virjiniya va Massaçusettsdan öşa davr uslubida quriliş tajribasi bor tomkaş va duradgorni taklif qildi. Natijada rejissyorga dekoratorlar qurgan oila uyining interyeri şunçalik yoqdiki, uni birinçi marta körganda yiğlab yuborgan. Filmda paydo böladigan quyonni quyon Dizzi öynagan, uning yonida syomka maydonçasida hali ön olti yoşli örgatuvçi bölgan. Qora Filippni öynagan eçkining haqiqiy ismi Charli edi. Eggers işlaş eng qiyin bölgan narsa hayvonlar bilan işlaş ekanini eslagan. «Eçki iştirokidagi har bir sahna syomka qiliş uçun juda murakkab edi... Eçkini örgatiş mumkinmi, bilmayman», — deydi rejissyor. Bolalar yonidagi sahnalarda «Qora Filipp» tasma bilan uşlab turilgan, keyin tasmani kompyuter grafikasi yordamida olib taşlaşgan. Xuddi şunday grafika Kalebning qon oliş uçun çakkasining terisi kesiladigan sahnasida ham işlatilgan. Qarğa Katerinaning sörğiçini çöqiydigan sahna, u buni öz bolasi deb tasavvur qiladi, bir dublda olingan, quş yaxşi örgatilgan edi, aktrisaning kökragida esa maxsus protez bor edi. Robert Eggers aytişiça, eçki va itlardan farqli ölaroq, filmda körsatilgan ot öşa davr uçun haqiqiy zotga mansub. Yoş, seksual qizdagi jodugarni avstraliyalik içki kiyim modeli Sara Stephens ijro etgan. Uning paydo bölib aktyor Harvey Scrimşawʼni öpadigan sahnasi uning hayotidagi birinçi öpiş hisoblanadi. Filmdagi barça ğayritabiiy lahzalar «27 yoki 29» kadr çastotasida, biroz yuqoriroq çastotada olingan. Filmning sönggi sahnalaridan birida, şayton Tomasin bilan gaplaşganda, u rejissyor film tayyorlaş davrida topgan öşa davr matnlaridan sözlarni aytadi. Ehtimol, dastlab rejissyor filmning oxirida şaytonni töliq böyi bilan körsatişni rejalaştirgan edi, çunki uning roli uçun «hayotingizda körgan eng gözal erkak» tanlangan edi. Maxsus buyurtma bilan murakkab kostyum tikilgan edi, u «oltin, qimmatbaho toşlar, şporlar, xöroz patlari, qunduz junlari, sirğalar» bilan bezatilgan. Lekin oxir-oqibat öşa sahnada faqat Tomasin orqasida, fonda şaytonning oyoqlari körsatilgan. Filmning oxiridagi şabbat paytida gulxam atrofida öralaşayotgan jodugarlarning harakatlari yapon buto raqs sanʼatiga asoslangan edi. Eggers Torontoda buto xoreografi Denise Fujiwaraʼni topdi, uning «turli yoşdagi va turli tana tuzilişidagi, yalanğoç jodugarlarni öynaşga tayyor ayollar guruhi bor edi», va u ular bilan bu sahnani sahnalaştirdi.

Dastlabki xronometraj 97 daqiqa edi, yakuniy montajdan keyin davomiylik 93 daqiqagaça qisqardi.

11-martda filmning саундтреки kompozitor Mark Korven ijrosida CD va vinil plastinkalarda çiqdi. Korven film uçun «keskin va dissonans» bölişga intilgan musiqa yozdi, minimalizmga eʼtibor qaratdi. Eggers har qanday elektron asboblardan foydalanişni taqiqladi va «partiyada anʼanaviy garmoniya yoki melodiya bölişini istamadi», şuning uçun Korven nietipik asboblar, jumladan nikelharpa va waterphone bilan musiqa yaratişga qaror qildi. U rejissyor ijodiy nazoratni saqlaşni yoqtirişini bilardi, şuning uçun u improvizatsiyaga qaratilgan erkin ijroga tayandi, «Eggers xohlagan paytda öz istaklarini kiritişi uçun». Filmdagi baʼzi hissiy lahzalar uçun baraban va ayol xor vokali işlatilgan (buni rejissyorga Korven taklif qilgan), bunday musiqa Dario Argentoning «Suspiriya» (1977) filmi saundtrekini eslatadi. Yozuvda Torontodagi improvizatsiyaga ixtisoslaşgan The Element Choir xori iştirok etdi. Melodiyaning hissiy böyoği Fransisko Goyaning qoronği rasmlari va öşa davr asboblarida ijro etilgan XVII asr torli musiqasi, şuningdek XX asrning dissonans, atonal musiqasidan ilhomlangan.