They Conquer the Skies

1960-yillarning boşi. Zamonaviy aviatexnika havo paradi ötkazilmoqda. Şu paytda qaerdadir çiqindixonada birinçi sovet reaktiv samolyoti MiG-9 yotibdi. Reaktiv aviatsiya tarixi aynan şu samolyot bilan boşlangan va uni film qahramonlari yaratgan...

1945-yil. Yirik konstruktorlik byurosi birinçi reaktiv qiruvçi yaratiş topşiriğini oladi. Texnik topşiriq murakkab: samolyot tezligini 900 km/soatga yetkaziş va uçiş vaqtini kamida 1 soatga çöziş kerak. Yetakçi muhandislar boş konstruktorning kabinetiga yiğilib, kelajak qiruvçisining qiyofasini işlab çiqa boşlaydilar. Şu zahoti yangi maşinani osmonga kötaradigan birinçi sinovçi uçuvçi ham tanlanadi — bu Aleksey Kolçin, uçuvçi-sinovçilar stansiyasi boşliğining örinbosari, uruşdan oldin ham yangi aviatexnikani sinagan tajribali uçuvçi.

KBda loyiha ustida faol ish boşlanadi. Loyihada bir neça brigada işlaydi: mustahkamlik muhandislari qanotni qalinroq va mustahkamroq qilişni talab qiladilar, aerodinamiklar esa qanotni aerodinamikroq va yupqaroq qilib, fyuzelyajni kiçraytirişni söraydilar, uskunalar bölimi, aksinça, uni kattalaştirişni istaydi, şassi esa kerakli gabaritlarga siğmasligi ham maʼlum böladi. Ziddiyatlarni boş konstruktorning kutilmagan ilhomi hal qiladi: anʼanaviy sxemadan voz keçib, dvigatellarni qanotlardan olib, fyuzelyajga joylaştiriş.

Şu paytda Kolçin boşçiligidagi uçuvçi-sinovçilar guruhi ğarbiy aviatsiya jurnalidagi maqolani öqiydi. Maqolada reaktiv samolyotni sinaş paytida ingliz uçuvçisining fojiali halokati haqida söz boradi. Falokatning sababi nomaʼlum.

Voqealar bizni 1938-yilga olib ötadi. Yoş muhandislar Kolçin va Şarov birinçi marta sinov aerodromiga kelişadi. Kolçin I-16 qiruvçisini sinaydi. Topşiriq: dvigatelni öçiriş, samolyotni çap ştopor holatiga kiritiş va uç aylanişdan söng uni barqarorlaştiriş. Ammo şu manyovr paytida gaz pedali qisilib qoladi. Samolyot boşqarib bölmas holga keladi va tez pastga qulaydi. Kolçin behisob kuç sarflab, qisilib qolgan pedalni qöllari bilan buradi va dvigatelni işga tuşiradi — qiruvçi yerga juda yaqinlaşganda ştopordan çiqadi.

Kolçin bilan aerodrom tibbiyot xizmati xodimi Nina örtasida muhabbat boşlanadi. Nina uçuvçiga özining unga yoqqanini özi aytadi. U hatto Şaraf taxtasidan Kolçinning portretini yaşirinça olib qöyadi.

Bir kuni Kolçinning dösti Sergey Şarov ikki motorli bombardimonçi samolyotni osmonga kötaradi. Uni flatter xavfiga sinaş kerak — bu bir neça soniya içida halokatga olib kelişi mumkin bölgan kutilmagan tebranişlardir. Samolyot flatterga tuşadi va uning dum qismi buziladi. Qandaydir möjiza bilan Şarov samolyotni qönişga muvaffaq böladi. Qöniş yölagida uni Kolçin va Nina kutib olişadi. Nina sinovçi kasbining qançalik xavfli ekanini tuşuna boşlaydi. Kolçin unga heç qaçon heç narsa bölmasligini vaʼda qiladi.

1942-yil qişi. Front ortidagi şifoxonaning kasalxona palatasi. Havo jangida yaralangan Kolçinning yonida Nina ötiradi.

— Senga aytgan edim-ku, menga heç qanday jiddiy narsa bölmaydi, — deb Ninani tinçlantiradi u.

Nina unga barça uçuvçi-sinovçilarni yangi texnikani sinaş uçun frontdan qaytarişayotganini aytadi. Uyda esa uni qizçasi Irişka sabr-toqat bilan kutayotganini ham aytadi.

1946-yil yozi. Birinçi tajriba samolyotining dvigatellarini olovli sinovdan ötkaziş boşlanadi. Zavod maydonçasiga KB xodimlari yiğiladi, ammo dvigatellar işga tuşmaydi — hammasi hafsalasi pir bölib, öz ish joylariga qaytadi. Keç kirganda muhandislar baribir dvigatellarni işga tuşirişga muvaffaq bölişadi.

Yer ustidagi sinovlar tugaydi. Birinçi tajriba samolyoti sinov aerodromiga olib boriladi. Uning bortida «01» raqami yaqqol körinib turadi. Endi uçiş dasturini boşlaş mumkin.

Birinçi parvoz muvaffaqiyatli ötadi. Kolçin samolyotni yerdan yengil uzib oladi, oddiy manyovr bajaradi va qönişga tuşadi. Keyingi parvozda 650 km/soat tezlikda taşqarida kuçli vizğiq eşitila boşlaydi. Sababi topiladi: taşqi antenna notöğri örnatilgan ekan. Şu tariqa konstruksiya asta-sekin takomillaştiriladi. Kolçin samolyotga uçişni örgatadi. Unda birinçi petlyani bajargaç, u yangi manyovrga ötadi, ammo kutilmaganda kuçli silkiniş boşlanadi. Qönganidan söng maʼlum böladiki, samolyotning balandlik rullari buzilgan.

— Bu odam köylak bilan tuğilgan ekan, — deb bu parvozni aviatexnika xodimlari izohlaydilar.

Kolçin uyiga ketadi. Elektriçka platformasida unga oz miqdorda içib olgan notaniş odam yaqinlaşib, çekiş uçun gugurt söraydi. Notanişning katta qayğusi bor — uning ish örtoği halok bölgan. U balandlikdan yiqilgan. Maʼlum böladiki, notanişning ishi xavfli — u elektromontyor; örtoği 6 metr balandlikdagi ustundan yiqilib, ikki qovurğasini sindirgan.

— Ishi zör-da, heç kim havas qilmaydi, — deydi notaniş. Kolçin zörğa tabassumini tutib turadi.

Keyingi parvozlardan biri Kolçin uçun sönggi böladi. Samolyot halokatga uçraydi, halokatning sababi aniqlanmaydi.

Konstruktorlik byurosi keyingi sinovlarga ikkinçi tajriba samolyotini tayyorlaydi. Unda dum qismi va eleronlar kuçaytirilgan. Maşinani sinaş endi 1-toifali uçuvçi-sinovçi Sergey Şarovga işonib topşiriladi.

Boş konstruktorning oldiga Kolçinning beva ayoli Nina keladi. U beva ayolga va uning qiziga heç qaçon va heç narsada muhtojlik sezdirmasligini vaʼda qiladi. Nina boş konstruktorning stolida öşa samolyotning maketini köradi, Kolçin aynan şu samolyotda halok bölgan. U bu maketni unga sovğa qilişni söraydi.

— Berolmayman, — deb javob beradi unga boş konstruktor. — Ikki-uç yildan keyin sovğa qilaman.

— Kutaman, — deb javob beradi Nina.

Sinov aerodromiga ikkinçi samolyot olib çiqiladi. Uning bortida «02» raqami çizilgan. Sergey Şarov parvozga tayyorlanadi: u mutaxassislar bilan birga Kolçinning ovozi yozilgan oxirgi parvoz magnit yozuvini tinglaydi. Yozuvning sönggi sözlari aniq eşitilmaydi. Hamma ularda halokat sabablari haqida muhim maʼlumot bor deb öylaydi. Ammo Şarov ularni hafsalasini pir qiladi. Bu ibora «peçki-lavoçki» bölib çiqadi. Kolçin uni baʼzan tanglik vaziyatda aytib qöyardi.

Şarov yangi maşinadagi birinçi parvozga jönaydi. U maʼlum tezliklarda va ortiqça yuklanişlarda samolyotni uşlab turiş qiyinligiga işonç hosil qiladi: «Kolçinda zaxira balandlik bölganida tirik qolardi». Samolyotni sinaş 26-parvozda yakunlanadi. Barça kamçiliklar aniqlanib, bartaraf etiladi. Şarovga yangi samolyotni zavod parvoz sinovlari böyiça hisobotni imzolaş qoladi. Imzo uçun «uçuvçi-sinovçi» grafasiga u ikkita familiya yozadi: Kolçin va Şarov.

Film syujeti Anatoliy Agranovskiyning «Oçiq közlar» qissasida ham takrorlangan, qissa filmning özi bilan bir vaqtda naşr etilgan.