To Have and Have Not

1939-yil may oyida Hemingway romanning huquqlarini Howard Hughesʼga sotgan, u esa 1943-yil oktyabrda Hemingway kitobini ekranlaştiriş huquqlarini maşhur rejissyor Howard Hawksʼga bergan. Hawks esa ularni Warner Brosʼga sotib, bundan yaxşi foyda körgan. Natijada u bilan serjahl Hemingway örtasida nizolar va munosabatlarning sovişi yuzaga kelgan.

Hemingway ijodini umuman yuqori baholagan Hawks «Ega böliş va ega bölmaslik» romanini özining eng yomon kitobi deb hisoblagan, uni «axlat uyumi» deb atagan va bu haqda muallifning öziga aytgan; filmning syujeti ustida Hawks va Hemingway birgalikda işlagan. Filmda baʼzi personajlarning nomi, ismi va xarakteristikalari saqlanib qolgan, ammo film syujeti umuman olganda romanga faqat beşdan bir qismi (boşlanişi) böyiça ergaşadi va kitobning faqat dastlabki tört bobi bilan öxşaşlikka ega.

Film harakati Kubadan Martinikaga köçirilgan, çunki Franklin Ruzvelt hukumatini xafa qilmaslik kerak edi: u «yaxşi qöşni» siyosatini olib borar va Kubaning salbiy yoritilişini istamasdi. Keyinçalik ssenariyni Jules Furthman yozgan, u 1943-yil 12-oktyabrda uni tugatgan; uning ishi film ssenariysidan köra köproq romanga öxşagan. Dekabr oyi oxiriga kelib Furthman ikkinçi variantni tugatgan va avvalgi 207 sahifani 60 sahifaga qisqartirgan. Rejissyorning navbatdagi körsatmalaridan söng Furthman 1944-yil yanvar va fevral oylarida ssenariy ustida işlaşni davom ettirgan hamda bu işga Clive F. Adams va Whitman Çambersni ham jalb qilgan. Ssenariyning bu varianti ustidagi ish 1944-yil fevral örtalarida yakunlangan.

1944-yil 22-fevralda ssenariy ustida işlaş uçun Amerikaning yirik yozuvçisi va Hemingwayʼning adabiy raqibi William Faulkner yollangan. Şunday qilib, filmning titrlarida bir vaqtning özida ikki kelajakdagi Adabiyot böyiça Nobel mukofoti sohibi körsatilgan (filmni tomoşa qilgaç, Hemingway kinoya bilan taʼkidlaganidek, filmda undan faqat titrlardagi familiyasi qolgan).

Faulkner özining adabiy agenti Harold Oberga yozgan xatida ssenariy yaratilişining old tarixini bayon qilgan:

Faulknerʼni ekranlaştirişga jalb qilinişi, alkogolizmdan azob çekkan va pulga muhtoj bölgan yozuvçining Hawks bilan avvalroq işlagani va ular örtasida döstona munosabatlar örnatilgani, birgalikda ov qilişgani bilan izohlanadi. Faulkner Howardga özining yangi asarlarini öqib bergan va undan hatto pul qarz olgan. Taʼkidlanişiça, Hawks öşa paytda yozuvçi rozi bölgan yagona rejissyor bölgan. Faulkner 1932-yildan beri Gollivud bilan hamkorlik qilgan va bir qança maşhur filmlarni yaratişda iştirok etgan, ammo turli sabablarga köra u yerda özini töliq namoyon eta olmagan: «Mening vazifam kitob yoziş, sizning ssenariylaringiz emas», deb aytgan u. Faulkner şuningdek, kinematografiyadagi ishi unga bir xil bitim va murosaga öxşaşligini tan olgan: «kimdir oladi, kimdir beradi», lekin Humphrey Bogart bilan hamkorlikdan eng yaxşi taassurotlarga ega bölgan. Keyinçalik u Bogart bilan «Çuqur uyqu» (1946) filmi ustida ham işlagan. Faulkner Stephen Longstreetning «Ot yöli» kitobi asosida ssenariy yozganida, unda boş rolni Bogart ijro etişi kerak edi, ammo keyinroq uning örniga Ronald Reagan olingan. Film muvaffaqiyatsiz çiqqan va bir nyu-yorklik tanqidçi maqolasida, uni faqat otlar yoqtirişi mumkin, deb yozgan. Bu maqolaga javoban Faulkner Reaganga telegramma yuborgan: «Mening otimga film yoqmadi».

Filmni suratga oliş 1944-yil bahorida boşlangan, öşa paytda yakuniy ssenariyning atigi 36 sahifasi yozilgan edi. Ssenariy 22-aprelgaça tugatilgan va suratga oliş 1944-yil 10-mayda yakunlangan.

Hawks ilhom bilan işlagan, har kuni ertalab maşğulotlar ötkazgan: avval aktyorlar matnni öqigan, söngra Hawks sahna unga yoqmagunça epizod takror ijro etilgan. Rejissyor özining ğayrioddiy xulq-atvori bilan maşhur bölgan. Masalan, suratga oliş maydonçasiga biror prodyuser tomoşa qiliş uçun kelsa, u darhol tanaffus eʼlon qilib, mehmon ketgandan keyingina işni davom ettirgan. Govard buni Jon Fordan özlaştirganini tan olgan.

1948-yilda Jon Huston Bogart va Bacall boş rollarda iştirok etgan «Ki-Largo» filmi uçun finalni topa olmay, bir muddat qiyin ahvolga tuşganida, Hawks unga Hemingway romanidan olingan qayiqdagi yakuniy sahnani «sovğa qilgan». Hawks esa bu sahnani öz filmiga kiritmagan edi.

19 yoşli Lauren Bacallning kino debyuti kino tarixidagi eng taʼsirçan debyutlardan biri hisoblanadi. Rejissyorning rafiqasi Nensi «Slim» Hawks uni Harperʼs Bazaar jurnali muqovasida körib, rasmini erига körsatgan. Er yordamçisidan u haqida köproq maʼlumot olişni söragan, ammo yordamçi uni, ehtimol, notöğri tuşunib, Bacallga Gollivudga prosluxka uçun keliş uçun bilet yuborgan. Uçraşuvdan söng Hawks u bilan haftasiga 100 dollar maoş bilan yetti yillik şartnoma imzolagan.

Suratga oliş paytida Hawksʼning norozi bölişiga qaramay, Bacall va Bogart örtasida munosabatlar boşlangan; rejissyor ham, ehtimol, Bacallga qiziqqan (odatda u öz aktrisalari bilan yaqinlaşişdan qoçardi). Hawks Bacallga, u Bogart uçun heç narsa emasligini aytgan va hatto uni eng yomon studiya deb nom çiqargan «Monogram»ga yuboriş bilan qörqitgan. Ziddiyatlarni Jek Warner hal qilgan va şundan söng suratga oliş odatdagidek davom etgan. Bacallning roli Bogart bilan munosabatlaridan filmning manfaatlari yölida foydalaniş uçun sezilarli darajada kengaytirilgan.

Bir yildan söng Bogart uçinçi xotini Mayo Methot bilan ajraşgan va 1945-yil mayida Bacallga uylangan. Humphrey xotiniga oltin huştak sovğa qilgan, bu filmdagi aktrisaning maşhur iborasiga işora: "…Heç narsa demasliging va heç narsa qilmasliging kerak. Umuman heç narsa. Yoki, ehtimol… şunçaki huştak çal! Sen huştak çalişni bilasanmi?". Ularning dialogi ikki maʼnoli iboralarga, masalan, qöpol söz öyiniga boy: «You know how to whistle, donʼt you, Steve? You just put your lips together and… blow». Keyinçalik er-xotin «Çuqur uyqu», «Qora çiziq» va «Ki-Largo» filmlarida birga öynagan. Şundan söng ular bir-birlarini ularning filmdagi personajlari nomi bilan «Stiv» va «Slim» deb atay boşlaganlar.

Filmda yangraydigan qöşiqlarni Bacall özi ijro etadi. Kadrda unga öşa davrda maşhur bölgan bastakor Hoagy Carmiçael hamroh böladi. Aktrisaning ğayrioddiy past ovozi uning vokal qismlarini erkak ijro etgan degan miş-mişlarga sabab bölgan; köpinça Andy Williams nomi tilga olingan. Bacall va suratga olişda iştirok etgan boşqa şaxslar bu miş-mişlarni qatʼiy rad etişgan.

Özining xotiralarida (ingl. *By Myself and Then Some*, 1978) aktrisa Gollivudga kelişi, Hawks va Bogart bilan tanişuvi, filmdagi suratga oliş va u yerdagi muhit haqida batafsil gapirib beradi. U filmning yakuniy variantiga turli tomonlardan kelgan turli takliflar kiritilganini taʼkidlagan. Keyinçalik maşhur bölib ketgan imo-işora kelib çiqişi haqida u quyidagilarni eslagan:

Bogart 1957-yil 14-yanvarda saraton kasalligidan vafot etgan, aktrisa unga bu taşxisni yaşirgan va oxirgi daqiqagaça uning yonida bölgan. Marhumning qöliga u birinçi filmlarida suratga oliş xotirasi sifatida unga sovğa qilgan öşa oltin huştakni qöygan.

Film 1944-yil 11-oktyabrda prokatga çiqarilgan va yil davomida eng köp daromad keltirgan öttiz filmga kirgan, AQŞda 3 650 000 dollardan köproq va çet elda 1 600 000 dollardan köproq yiğgan. Bu «Kasablanka» kassasi bilan taqqoslanadigan natija bölib, köpinça u bilan soliştirilgan. «Ega böliş va ega bölmaslik» sovuq qabul qilindi, salbiy baholar ham yangradi, xususan, u Hemingway bestselleriga faqat dastlabki 15 daqiqada mos kelişi sababli.

Amerika tanqidida qayd etilişiça, «Ega böliş va ega bölmaslik» «Kasablanka»dan ham romantikroq va optimistik kartina bölib, unda sevgi birinçi öringa çiqadi va Ikkinçi jahon uruşi voqealarini harakat çetiga surib qöyadi: «Rik (Bogart) va Ilsa (I. Bergman)dan farqli ölaroq, Garri va Slim bir-birlarini yolğizlikdan qutqaradi va birga qoladi, çunki ular uruşni ğalaba qozoniş uçun mehnat qilişni xohlaydi». Bacall ijro etgan boş qahramon Hawks qahramonlari va obrazlari «olami»ga juda xos: u befarq «uy» ayoli emas, balki faol pozitsiyadan çiqadi, şuning uçun u şunçalik jasur va qörqmas, Bogart qahramoniga töliq mos: «U nafaqat sevilgan, balki hamkor ham». Şu bilan birga film «Kasablanka» bilan köp umumiy jihatlarga ega. Xususan, bu yerda ham Bogart fransuz mustamlakasi hududida yaşaydigan, siyosatga befarq, lekin keyinçalik mahalliy siyosiy intrigalarga aralaşib qolgan va öz yölini fransuz Qarşilik harakati faoliyati bilan boğlagan amerikalik ekspatriantni öynaydi. Filmda harakat öralaşgan muhim joylardan biri, şuningdek, pianinoçi-qöşiqçi çiqiş qiladigan kafe hisoblanadi.

Jak Lurselning fikriça, uni «„Kasablanka“ning nozik remeyki» deb taʼriflagan «Ega böliş va ega bölmaslik» Howard Hawks uçun eng xarakterli filmlardan biri va şu bilan birga eng mukammali hisoblanadi. Şu muallifning fikriça, syujet jihatidan dramatik hiyla-nayranglarni suiisteʼmol qilmaydigan film köp jihatdan uning keyingi filmi «Çuqur uyqu»ga mos keladi. Ikkala filmda ham boş qahramonlar örtasida sevgi paydo böladi, ikkalasida ham Bogartning personaji siyosiy harakatga jalb qilinadi, garçi dastlab aralaşmaslikka yoki unga jiddiy qaramaslikka harakat qilsa-da. «Kasablanka» qahramonlaridan farqli ölaroq, Hawks filmining qahramonlari bu yerda va hozir yaşaydi, ular ötmiş haqida umuman öylamaydi, kelajak ham ularni kam qiziqtiradi. Lurselning fikriça, Howard Hawks-rejissyorning dunyoqaraşi uçun umuman olganda hozirgi zamonda yaşaş xos bölib, şu jihatdan uni «baxt rejissyori» deb ataş mumkin. Uning hozirgi zamoni odatda qahramonlarni faol harakatga va baxt izlaşga undaydi, filmning qahramonlari esa heç qanday axloqiy muammolar haqida öylamaydi va heç qanday murosaga bormaydi. Bu Hawks boşqaruvi ostida işlaydigan aktyorlarga ham xos bölib, ular özlari bilan personajlari örtasidagi masofani, avvalo xarakter jihatidan, iloji boriça qisqartirişga intiladi:

Jak Rivett Hawks ijodi ğayrioddiy ambivalent ekanini taʼkidlagan va uni teng nisbatda komediya va drama turlariga böliş mumkinligini aytgan, yanada ahamiyatlisi esa bu ikki tarkibiy qismning sintezi şunday yuz berişiki, bir element ikkinçisini kuçaytiradi va aksinça. Fransuz rejissyori «Ega böliş va ega bölmaslik»ni «asosan komediyali» filmlar toifasiga kiritgan va filmning boşidagi muhim epizodni alohida taʼkidlagan: u yerda baliq bilan kuraş körsatilgan: «Olam jang qilmasdan zabt etilmaydi, Hawks qahramonlari uçun jang (qöl jangi) tabiiy hisoblanadi. Boşqa odamni yaxşiroq tuşunişga yana nima yordam beradi, bunday energik kuraşdan boşqa?».

Rossiyalik sanʼatşunos va tanqidçi M. S. Trofimenkov filmni Hemingwayʼning «Gollivud standartlariga moslaştirilgan romani»ning ekranlaştirilişi sifatida taʼriflaş mumkin deb hisoblaydi, uning finalida, adabiy manbadan farqli ölaroq, protagonist qorniga öq tegib ölmaydi va «Inson yolğiz heç narsa qila olmaydi» degan sözlarni aytmaydi, balki «kerakli odamni qamoqdan qutqaradi va sevgidan bahra oladi», va hatto şu şaklda ham bu odatiy Gollivud qöyilişi bölib qolardi. Biroq boşqa şunga öxşaş Gollivud «asarlari»dan farqli ölaroq, film ularning fonida özining heç bir narsaga öxşamagan atmosferasi bilan ajralib turadi, bu esa uni Bogart va Bacall sevgisining öziga xos hujjatli xronikasiga aylantiradi: «Va Meri Garriga, unga faqat huştak çalişi kifoya, şunda u yonida bölişini aytganida, bu Bacallning özi Bogartga muhabbatini izhor qilişi». Trofimenkov, Bogart va Bacallning birinçi birgalikdagi filmining «noyob sehri» ularning ekrandagi romani haqiqiy sevgi tuyğusiga qatlanişi bilan izohlanişini taʼkidlaydi: «Bacall va Bogart endi sevgini öynamaydi, balki unda yaşaydi. Ammo şu bilan birga ikkalasi ham şunçalik professional ki, ularning sevgisi öyin ekanligini mukammal yaşirişadi, xolos».