Triumph Over Violence

Filmning boşlanişidayoq Mixail Rommning faşizm mavzusiga yondaşuvi közga taşlanadi. Tomoşabin bolalar çizgan rasmlarni köradi: quvnoq muşuk, oçqarin muşuk, ayyor muşuk, xafa şer, ayiq. Keyin bolalar va talabalar tasvirlari almaşadi. Ular ifodalagan asosiy fikr şu: «Inson naqadar turli-tuman!» Varşava, Moskva va Berlindagi onalar va ularning çaqaloqlari kadrlari quyidagi izoh bilan birga beriladi: «Har bir ona uçun uning farzandi dunyodagi eng yaxşisidir».

Bu idilliya keskin uzilib, ekranda fotosurat paydo böladi: nemis askari bolasini bağriga bosgan ayolga öq uzmoqda. Keyingi kadrda kiçkina qiz kameraga jiddiy qarab turadi. U filmning asosiy savolini ramziy ifodalaydi: insonni şunçalik şafqatsiz qilişga nima majbur qiladi? Gitler faşizmi qanday paydo böldi? Odamlarni bu mafkurani qabul qilişga va hatto qotilga aylanişga nima undaydi? Ön oltita bobda rejissyor javob topişga urinadi, birinçi navbatda esa trofey kinolavhalariga murojaat qiladi. U şuningdek nemis tarğibot filmlaridan parçalar işlatib, ularni köpinça kinoya bilan izohlaydi. Finalda Romm faşizm ölmaganini qayd etadi va sönggi epizodda yana insoniyat kelajagi qölida bölgan bolalarni körsatadi.

«Oddiy faşizm» filmi sovet hujjatli kinosidagi Esfir Şub anʼanasini davom ettiradi: boşqa birovning kinohujjatlaridan foydalanib, montaj orqali yaxlit syujet yaratiş (Şubda bu podşo oilasining suratlari edi). Mixail Romm birinçi navbatda trofey nemis kinohujjatlariga, şuningdek Vermaxt va SS askarlarining havaskor fotosuratlariga murojaat qildi.

Eyzenşteyn, Vertov va Pudovkinning bevosita davomçisi bölgan Romm öz filmida natsizmni foş qiliş uçun montaj, musiqa va publitsistik sözning ifodali vositalaridan mahorat bilan foydalanadi. Tomoşabinga kuçli hissiy taʼsir aynan kontrapunkt — kinohujjat kadrlari, ovozli şarh va musiqiy bezak örtasidagi maʼnoviy töqnaşuv hisobiga erişiladi.

Ovozli matnni rejissyorning özi öqiydi. Dastlab Romm diktor, hatto aktyor izlagan edi, lekin ish körişlarida uning kutilmagan izohlarini eşitgan hamkasblari matnni özi öqişga köndirdilar. Jonli suhbat ohangi, samimiy sintaksis va leksika filmning asosiy farqlovçi belgilaridan biriga aylandi.

1963-yil oktyabrda kinoşunoslar Maya Turovskaya va Yuriy Xanyutin «Mosfilm» kinostudiyasining Uçinçi ijodiy birlaşmasiga «Oddiy faşizm» töliq metrajli hujjatli film uçun ariza topşirdilar, rejissyor sifatida aynan Mixail Rommni körişni taklif qilib. U rozi böldi. Janr — mulohaza-film, öylaniş-film — bir ovozdan qabul qilindi. Ssenariy ustida işlaş jarayonida kelajakdagi montaj tuzilmasining elementlari va materialni tanlaş tamoyillari belgilandi.

Bir yildan ortiq vaqt davomida suratga oluvçi guruh kun ora kun nemis kinohujjatlarini közdan keçirdi. Rommga asosan oldindan tanlab qöyilganlari körsatildi. Ikki million metr hujjatli lavhadan montaj uçun 60 ming metri tanlab olindi. Material mavzular böyiça saralandi: paradlar, nutqlar, maşʼala yurişlari va hokazo. Film Sergey Eyzenşteynning «attraksionlar montaji» tamoyili asosida qurildi. Kadrlar bloklarga yiğilib, bloklardan film tuzildi.

1945-yildan beri «Mosfilm»da Gitlerning şaxsiy fotografi Xoffman arxividan olingan suratlar saqlanardi. Ular birinçi şaxsdan aytilgan va «Özim haqimda» deb nomlangan bobning asosi böldi. Maya Turovskayaning fikriça, fotosuratlar filmning vizual qatorini yangilaşga, kinohujjatdagi böşliqlarni töldirişga, şuningdek ortiqça pafosdan qutulişga yordam berdi.

Filmda maslahatçi sifatida publitsist Ernst Genri iştirok etdi. U Rommga sovet senzurasini qanday yengiş mumkinligini maslahat berdi. Maya Turovskayaning eslaşiça, Genri töğridan-töğri KPSS MQ sotsialistik mamlakatlar bölimiga murojaat qilişni tavsiya etgan. Bölimga öşa paytda Yuriy Andropov rahbarlik qilardi. Romm bölim xodimlarini («Mosfilm»da yopiq köriş uçun, ular orasida kelajakda maşhur siyosiy şarhlovçi bölgan Aleksandr Bovin ham bor edi) taklif qildi. Körganlaridan larzaga tuşgan yoş partiya referentlari mualliflarga çetlab ötiş strategiyasini işlab çiqişga yordam berdilar: «Oddiy faşizm» darhol Leyptsigdagi Xalqaro hujjatli filmlar kinofestivaliga yuborildi. 1965-yil noyabrda filmni SEPG MQ birinçi kotibi Valter Ulbriht körib, maʼqulladi. Şundan söng film «birodar kommunistik partiya» tomonidan amalda ruxsat etilgan holda SSSRga qaytib keldi va sovet senzorlari uni ekranga çiqarişga majbur böldilar. Birinçi yil içida filmni 20 milliondan ortiq tomoşabin kördi.

Kinoşunos Oleg Kovalov «Oddiy faşizm» haqidagi munozaralarda sovet tizimi bilan parallellar muqarrar paydo bölişini taʼkidlaydi — bu maʼnoni Rommning özi kiritgan-kiritmaganidan qatʼi nazar. Tadqiqotçining fikriça, film özining içki mantiği va tuzilişi bilan tomoşabinni şunday qiyoslaşga undaydi. Şu bilan birga, filmning ssenaristlaridan biri Maya Turovskaya oçiq eʼtirof etgan:

1995-yilda «Literaturnaya gazeta»ga bergan intervyusida yozuvçi Boris Strugatskiy filmning içki maʼnosini şunday talqin qildi:

Totalitar tizimlar mohiyati haqidagi fikrni davom ettirib, Strugatskiy şunday xulosaga keldi:

Germaniyada yaşovçi publitsist Vadim Zaydman esladi:

Germaniya Federativ Respublikasida (1966-yil boşida Ğarbiy Berlinda «Nemis kinoteka döstlari» jamiyati tomonidan uyuştirilgan yagona namoyişdan keyin) «Oddiy faşizm» 1968-yilda televideniyeda qisqartirilgan versiyada va Oygen Kogonning kiriş sözi bilan körsatildi. Telekanalga tomoşabinlardan eʼtiroz tölqini uyuşdi. 1965-yilda Leyptsigdagi Xalqaro hujjatli filmlar kinofestivalida katta muvaffaqiyat qozonganidan keyin film GDRda 1967-yildan 1989-yilgaça «notöğri talqin qilinişi mumkinligi» sababli amalda taqiqlangan holda qoldi.

Buyuk Britaniyada film «Askar etigining sadosi» (ingl. Echo of the Jackboot) nomi bilan, AQŞda esa «Zöravonlik ustidan ğalaba» (ingl. Triumph Over Violence) nomi bilan namoyiş etildi.

1965 — Leyptsigdagi VIII Xalqaro hujjatli filmlar kinofestivalida hakamlar hayʼatining maxsus Oliy mukofoti va Xalqaro kinomatbuot federatsiyasi (FIPRESSI) mukofoti.

1966 — Kiyevdagi II Butunittifoq kinofestivalida xronika-hujjatli filmlar bölimida rejissyorga hakamlar hayʼatining maxsus mukofoti.