Tepaga

«Up» (ingl. Up) — 2009-yilda Pixar Animation Studios studiyasi Walt Disney Pictures uçun yaratgan amerikalik animatsion komediya-drama sarguzaşt filmi. Rejissyori Pit Doktor, hamrejissyori Bob Peterson, prodyuseri Jonas Rivera böldi. Ssenariyni Peterson va Doktor yozdi, syujetni esa ikkalasi Tom Makkarti bilan birga öylab topdi. Syujet markazida Karl Fredriksen (ovozini Edvard Asner bergan) turadi, u keksa beva erkak bölib, marhum xotiniga bergan vaʼdasini bajariş uçun yoş Rassel (ovozini Jordan Nagai bergan) bilan Janubiy Amerikaga jönab ketadi. Junglida ular gapiradigan it, ekzotik quş bilan tanişadilar va Karlning bolalik butparasti (ovozini Kristofer Plummer bergan) bilan töqnaşadilar, u quşni tutiş uçun şum rejalar tuzadi.

Film dastlab «Gelii» deb nomlangan edi. Doktor «Up» filmining ğoyasini 2004-yilda ilgari surdi; bu ğoya hayot juda zerikarli bölib qolganda undan qoçiş haqidagi orzulariga asoslangan edi. U va Pixarʼning yana ön bir rassomi ilhom izlaş va tadqiqot uçun Venesuelada uç kun bölişdi. Personajlarning dizayni karikatura va stilize uslubda işlangan, animatorlarga esa real matolarni yaratiş vazifasi topşirilgan. Filmga musiqani kompozitor Maykl Jakkino yozdi. Bu Pixarʼning 3D formatida taqdim etilgan birinçi filmi böldi.

«Up» animatsion filmi 2009-yil 13-mayda 62-Kann kinofestivalida debyut qildi va 29-mayda AQŞda prokatga çiqdi. U ssenariysi, animatsiyasi, personajlari, mavzulari, hikoya qiliş uslubi, hissiy çuqurligi, hazili, Asnerning öyini, Jakkinoning musiqiy jörligi hamda kiriş montaji uçun eʼtirof oldi. AQŞ Milliy kino tanqidçilari kengaşi va Amerika kinematografiya instituti «Up»ni 2009-yilning eng yaxşi önta filmidan biri deb atadi. «Up» butun dunyo böyiça 735,1 million dollar yiğdi va 2009-yilning eng köp daromad keltirgan filmlari röyxatida oltinçi örinda yakunladi. U 82-“Oskar” mukofoti marosimida 5 ta nominatsiyada tanlovga qöyildi, ulardan 2 tasini qölga kiritdi va boşqa köplab mukofotlarga sazovor böldi. Eng yaxşi film nominatsiyasida u «Gözal va Dev» (1991) va «Igruşkalar hikoyasi 3» (2010) dan keyin, tarixda eng yaxşi film nominatsiyasiga tanlangan uçinçi animatsion film böldi; oxir-oqibat «Böron hukmdori» filmiga yutqazdi. Öşandan beri u XXI asrning va umuman barça davrlarning eng buyuk animatsion filmlaridan biri hisoblanib kelmoqda va hanuz şunday deb tan olinadi. «Dog kunlari» qisqa metrajli davomining premyerasi 2021-yil 1-sentyabrda Disney+ da bölib ötdi.

2023-yil iyun oyida «Up»ning davomi — «Karlning uçraşuvi» qisqa metrajli animatsion filmi ekranlarga çiqdi.

Edvard Asner — Karl Fredriksen: filmning 78 yoşli boş qahramoni. Xotinidan ayrilgaç, u havo şarlari yordamida öz uyida Fariştalar şarşaralari tomon sayohatga otlanişga qaror qiladi. Personajni yaratişda Asnerning alter-egosi bölgan Lu Grant iştirok etdi. U ssenariyçilarga Karlning şaxsiyatini öylab topişda yordam berdi, qahramonning kuçli va zaif tomonlarini qanday muvozanatlaştiriş kerakligini aniqlaştirdi. Karlning qiyofasi Spenser Treysining oxirgi filmi «Kim keçki ovqatga keladi?» (1967) asosida işlab çiqildi. Asner uçun qisqa gaplar va undoş tovuşlari köp bölgan dialoglar yaratildi, toki «Elli vafotidan keyin Karl qişki uyqudan uyğotilgan norozi ayiqqa öxşaydi» degan fikr mustahkamlansin.

Jordan Nagai — Rassel: 13 yoşli skaut bola, u Karlga yordam berişga harakat qiladi, toki «Keksalarga yordam» degan sönggi nişonni olsin va oxir-oqibat u bilan birga Fariştalar şarşarasi tomon yölga çiqadi. Rassel özi Karl bilan suhbatda heç qaçon yurişga çiqmaganini aytadi va ota-onasi alohida yaşaşini işora qiladi.

Kristofer Plummer — Çarlz F. Muntz: keksa tadqiqotçi, sayohatçi, Karl va Elli uçun bolalik butparasti. U filmning antagonisti bölib, Kevinni tutib olib ketmoqçi va olimlar hamda jahon jamoatçiligining eʼtirofiga erişmoqçi. Uning dirijablining nomi «Sarguzaşt ruhi» (ingl. Spirit of Adventure) Çarlz Lindberg uçuvçi qurilmasi «Spirit of St. Louis» dan ilhomlangan. Pit Doktorning sözlariga köra, Muntz Çarlz Lindberg va Persi Fossetdek haqiqiy sayohatçilar asosida yaratilgan, köplab tanqidçilar esa yovuz qahramonning qiyofasini Kirk Duglas bilan soliştirgan.

Bob Peterson — Dog: xuşmuomala oltin rangli retriver, Muntz boşqaradigan itlar guruhiga kiradi. Boşqa itlar kabi Dog ham tasmasi yordamida gapiradi. Uni Kevinni tutiş uçun yuborişadi, lekin u asosiy qahramonlarga qöşilib, ular bilan birga yuradi. Dogning ovozini ijro etar ekan, Peterson öz uy itlari bilan muloqot tajribasiga tayanib, bu hayvonlarga hurmat bildirmoqçi bölgan. Filmning DVD naşrida «Dog: maxsus missiya» qisqa metrajli filmi mavjud bölib, unda Dogning Karl va Rassel bilan uçraşişdan oldingi tarixi hikoya qilinadi. Ilgari Dogning kamyo roli «Ratatuy» multfilmida soya körinişida körsatilgan edi.

Peterson şuningdek Alfani — Muntz it tödasining doberman yetakçisi — ham ovozlantirdi.

Pit Doktor — Kevin: Fariştalar şarşarasi yaqinida yaşagan, yorqin patli va 4 metr böyli, hozir yöq bölib ketgan Kelenken guillermoi quş turi. Kevindan taşqari Doktor filmning sönggi sahnalarida Rasselning yozgi lager rahbarini ham ovozlantirdi.

Elizabet Doktor — Elli Fredriksen: Karlning xotini, u hayotini u bilan ötkazib, multfilm boşida Fariştalar şarşarasini köriş orzusiga yetmasdan vafot etadi. Elli faqat bolalik davrida gapiradi, şuning uçun uning ovozini Pit Doktorning qizi Elizabet bergan.

Delroy Lindo — Beta: Muntz it tödasining rotveyleri.

Jeremi Renft — Gamma: Muntz it tödasining ingliz buldogi.

Jon Ratsenberger — Tom: uyini sotiş haqida Karldan söraydigan qurilişçi.

Jeremi Liri — kiçik Karl.

Jess Xarnell — hamşira Ey-Jey.

Pit Doktor multfilm uçun ssenariy yozişni 2004-yilda boşlagan. Uçadigan uy ğoyasi kuçli jahl uyğotadigan haqiqatdan qoçiş istagini ifodalaydi, bu jahl esa kuçayib borayotgan ijtimoiy muammolardan kelib çiqadi. Biroq ish davomida ssenariy ança özgardi. Dastlabki variantda voqealar dunyo bilan barça aloqalarini yöqotgan uçuvçi qalʼada bölib ötadi. Qalʼada ikki öğli bilan birga şoh yaşardi, ular şohlikni meros qilib oliş huquqi uçun kuraşardi. Bir kuni şahzodalar yerga tuşib qolişadi va qaytişga urinib, turli sarguzaştlar, sinovlar va jonzotlar (masalan, ulkan quş) bilan töqnaşadilar. Dastlabki variantdan faqat quş va «Up» nomi qolgan.

Aktyor va ssenariyçi Tomas Makkarti Doktorga va Bob Petersonga hikoya yozişda taxminan uç oy yordam bergan.

Boş qahramon sifatida keksa odamni tanlaş Doktor çizgan rasmdan keyin sodir böldi; unda jahli çiqqan qariya tabassum qiluvçi havo şarlari bilan tasvirlangan edi. Tomas va Bob keksa odamning boş qahramon sifatida turli hazillar uçun asos bölişi mumkinligini aytişdi, çunki keksa odamlar hayotiy tajribasiga tayanadi va hayotga örnaşib qolgan qaraşlarga ega böladi. Doktor esa keksa odamni boş qahramon qilişga qiziqmagan, çunki bolalar Karlga xuddi özlarining buvi-bobolariga munosabatda bölgandek munosabatda bölişadi, deb hisoblagan.

Doktor filmda uning Disney kompaniyasining Frenk Tomas, Olli Jonston va Jo Grant kabi faxriylari bilan döstligi aks etganini taʼkidladi (multfilm ularga bağişlangan va ular filmning çiqişidan oldin vafot etgan). 2005-yilda vafot etişidan oldin Jo Grant ssenariyni öqişga ulgurgan, u yoqtirgan va bir neçta maslahatlar bergan. Karlning marhum xotini bilan boğliq tajribalari bilan boğliq dramatik voqea aynan uning maslahatlaridan biri bölgan.

Doktor va Jonas Rivera Karlning jozibali xarakterini taʼkidladilar: «Keksa odamlarga xos jahldorligiga qaramay, uning içida jozibali nimadir bor va, albatta, odamlar bilan şunday gaplaşiş mahorati borki, yoşroq odamlar bunday qila olmasdi […] Bu Jo Grant bilan tuşlikka borişga öxşaydi, u ofitsiantkani „azizim“ deb ataşga ruxsat berardi».

Ssenariyning dastlabki variantida Karl xotinini osmonga jönatişi kerak edi, bu heç bölmaganda ğalati va qatʼiy motivatsiyaga ega emas edi, şuning uçun ssenariyçilar maqsadni çuqurroq öylay boşladilar. Natijada ssenariyga Janubiy Amerikaga sayohat qöşildi. Janubiy Amerikaning tanlanişi tasodifiy emas edi va qisman Doktorning tropik joylarga bölgan muhabbati bilan, şuningdek, Karlni bolasi bilan şunday joyda yolğiz qoldiriş istagi bilan boğliq edi, u yerda Karl bolani ijtimoiy xizmatçilarga topşira olmasdi va uning suhbatiga çidaşga majbur bölardi. Şunday qilib, bola Karlga tuşkunlik holatidan çiqişiga va hayotini davom ettirişiga yordam beriş uçun qöşildi.

Gapiradigan it Dog obrazi itlar nima haqida öylaşi haqida boşqaça qaraşni körsatiş uçun öylab topildi.

It xulq-atvorini, şu jumladan tana tilini töğri tasvirlaş uçun aktyorlar va animatorlar it trenerи hamda xulq-atvor mutaxassisi Yan Danbar bilan maslahatlaşdilar.

Skaut Rassel ssenariyga Dog va Kevindan ança keyinroq qöşildi; uning paydo bölişi, şuningdek, binoni buzişga uriniş epizodi syujetni «epizodiklik» hissidan xalos qilişga yordam berdi.

Karlning obrazi Spenser Treysi, Valter Matto, Jeyms Uitmor va ularning öz bobolaridan köçirilgan, çunki, rejissyor taʼkidlaganidek, ular oddiy battar keksa odamlardan köra köproq narsa edilar.

Çarlz Muntzning hikoyasi va uning olimlar jamoasi bilan ajralişi Artur Konan Doyl romanidagi «Yöqolgan dunyo»dagi professor Çellendjer va ilm vakillari örtasidagi dastlabki munosabatlarga juda öxşaydi.

Fariştalar şarşarasi qisman dunyodagi eng baland şarşaraga — Anxelga asoslangan. Buni uning Janubiy Amerikada joylaşgani, samolyot bilan boğliq hikoya va fotosuratlardagi obrazi körsatib turadi.

Rotten Tomatoes resursi maʼlumotlariga köra, kinotanqidçilarning 98 foizi filmga ijobiy baho berdi. Xususan, Manola Dargis filmning birinçi daqiqalaridan hayratga tuşdi, unda boş qahramonning butun hayoti jamlangan; uning fikriça, keyingi voqealar Gollivud sarguzaşt kinomahsulotining yölidan boradi, faqat Indiana Jons örnida keksa beçora turadi. AQŞda prokatning birinçi dam oliş kunlarida «Up» 68 million dollardan ortiq yiğdi.

Mukofotlar

2009 — AQŞ Milliy kino tanqidçilari kengaşining eng yaxşi animatsion badiiy film mukofoti

2009 — Teen Choice Award mukofoti, eng yaxşi yozgi komediya uçun

2009 — Venetsiya kinofestivalidagi Maxsus eslatma (Future Film Festival Digital Award)

2010 — «Oltin globus», eng yaxşi animatsion badiiy film uçun

2010 — «Oltin globus», eng yaxşi original musiqa uçun (Maykl Jakkino)

2010 — «Oskar», eng yaxşi animatsion töliqmetrajli film uçun

2010 — «Oskar», filmga eng yaxşi musiqa uçun (Maykl Jakkino)

Nominatsiyalar

2010 — «Grammy» mukofotiga nominatsiya, eng yaxşi saundtrek uçun (Maykl Jakkino)

2010 — «Oskar» mukofotiga nominatsiya, eng yaxşi film uçun

2009-yil 26-mayda multfilm asosida xuddi şu nomdagi öyin bir neçta platformalar uçun çiqarildi.

Şuningdek, 2012-yil 20-martda Xbox 360 uçun Rush: A Disney-Pixar Adventure çiqarildi. Unda Pixarʼning beş multfilmidan personajlar taqdim etilgan: «Up», «Supersemeyka», «Taçkalar», «Ratatuy» va «Igruşkalar hikoyasi».