V for Vendetta

«V for Vendetta» — Buyuk Britaniya, Germaniya va AQŞ hamkorligida 2005-yilda suratga olingan antiutopik triller. Rejissyori James McTeigue, ssenariy mualliflari esa Waçowski aka-ukalari. Film 1988–1989-yillarda DC Vertigo Comics çeklangan seriyasida çop etilgan, Alan Moore, David Lloyd va Tony Weare yozgan şu nomli grafik romanga asoslangan. Voqealar kelajakda, Buyuk Britaniya faşistik totalitar rejim hukmronligi ostida bölgan davrda röy beradi. Filmning boş qahramonlari: niqob kiygan anarxist va erkinlik uçun kuraşçi V (uni Hugo Weaving ijro etadi), u puxta öylangan terror harakatlari orqali inqilob çiqarişga urinadi, hamda V missiyasiga jalb qilingan yoş qiz Evey Hammond (uni Natalie Portman ijro etadi). Stephen Rea V ni töxtatişga umidsiz urinayotgan detektivni öynaydi.

«V for Vendetta» filmi Silver Pictures, Virtual Studios va Anarços Productions, Inc. kompaniyalari tomonidan suratga olingan bölib, dastlab Warner Bros. Pictures tomonidan 2005-yil 4-noyabrda, Guy Fawkes keçasining 400-yilligidan bir kun oldin çiqarilişi rejalaştirilgan edi, ammo keyinga qoldirildi. AQŞ da u 2006-yil 17-martda namoyiş etildi, tanqidçilardan asosan ijobiy baho oldi va kassa hiti böldi: işlab çiqariş byudjeti 50 dan 54 million dollargaça bölganiga qaramay, 134,7 million dollar yiğdi. Alan Moore özining boşqa asarlari asosidagi «Jahannam» (2001) va «Ajoyib janoblar ligasi» (2003) ekranlaştirişlaridan norozi bölib, filmni tomoşa qilişdan boş tortdi hamda uning muallifligi körsatilmasligini va unga haq tölanmasligini söradi.

Baʼzi siyosiy guruhlar «V for Vendetta» filmini davlat zulmi allegoriyasi sifatida körib çiqdi; anarxistlar uni öz qaraşlarini tarğib qiliş uçun işlatdi. Filmga Guy Fawkes niqobining tizimga qarşi siyosiy guruhlar va harakatlar orasida ommalaşişi sabab bölgan, deb hisoblanadi. Şu sifatda bu niqobdan «Anonymous» faollar guruhi va «Wall Streetʼni egallang» harakatining ayrim iştirokçilari foydalanadi.

V — filmning boş qahramoni — anarxist-idealist, totalitar rejimga qarşi kuraşçi bölib, nomaʼlum qasoskor sifatida harakat qiladi.

Qahramon Guy Fawkes niqobi, qora plaş va şlyapa kiyadi, bu uning teatrlaştirilgan va ramziy qiyofasini beradi. Uning nutqi adabiylik va köplab iqtiboslar bilan ajralib turadi, bu uning nafis intellektual qiyofasini taʼkidlaydi.

Xarakteri jihatidan V romantik, inqilobçi, faylasuf va terroristni özida birlaştiradi. U öz duşmanlariga nisbatan şafqatsiz, ammo boşqa qahramonlar, xususan Evey Hammond bilan munosabatlarida ustozlik fazilatlarini namoyon etadi. Uning dunyoqaraşi ğoyalar ölmas, şaxs esa faqat ularning taşuvçisi, degan işonçga asoslangan.

Qahramon motivlari şaxsiy qasos bilan — unga ötkazilgan tajribalar tufayli — va jamiyatni diktaturaga qarşi qarşilikka ilhomlantiriş maqsadi bilan boğliq. Şaxsiy his-tuyğularga qaramay, u ozodlik ğoyasini öz manfaatlaridan yuqori qöyadi.

Film va komiks orasida bir neça asosiy farqlar mavjud. Masalan, komiksda voqealar 1990-yilda röy beradi, filmda esa 2028 va 2038-yillar orasida. Alan Moore ning asl hikoyasi 1980-yillar boşidagi britaniyaça tetçerizmga javob sifatida yaratilgan edi va faşistik davlat bilan anarxizm örtasidagi töqnaşuv sifatida belgilangan; film syujeti esa Waçowski aka-ukalari tomonidan 2000-yillar siyosiy kontekstiga moslaştirilgan. Alan Moore, biroq, ekranlaştirişni hikoyani amerikaça markazlaşgan, liberalizm va neokonservatizm örtasidagi töqnaşuvga aylantirişda va asl anarxistik-faşistik mavzularidan uzoqlaşişda ayblagan. Moore «men körganimdek, anarxiya haqida heç narsa aytilmagan. Menimça, irqiy sofdillik haqidagi har qanday işoralar olib taşlangan, holbuki haqiqatda faşistlar irqiy sofdillik haqida juda yaxşi biladilar», — deb taʼkidlaydi.

Bundan taşqari, asl hikoyada Moore axloqiy noaniqlikni körsatişga harakat qilgan, faşistlarni karikatura sifatida tasvirlamagan. Filmning vaqt çeklovlari syujetni asl hikoyadagi baʼzi detallar va syujet çiziqlarini qoldirişga yoki soddalaştirişga majbur qildi. Asosan komiks faşistlarning qonuniy ravişda hokimiyatga kelişini va jamoatçilik befarqligi tufayli hokimiyatni saqlab qolişini tasvirlaydi, film esa Avliyo Mariya virusini «Norsefire» partiyasi tomonidan öz mamlakatini yaşirin ravişda nazorat ostiga oliş uçun loyihalaştirilgan va tarqatilgan biologik qurol sifatida körsatadi.

Grafik romanning köp qismi ham filmda sezilarli özgarişlarga uçragan. Filmda V erkinlik uçun romantik kuraşçi sifatida tasvirlanadi, u beğubor hayotning yöqolişidan taşvişlanadi. Ammo grafik romanda u şafqatsiz, yölida turgan har kimni öldirişga tayyor odam. Iviy Hammondning V ning şogirdiga aylanişi ham romanda filmdagiga qaraganda ança qatʼiyroq körsatilgan. Filmning boşida u allaqaçon içki noroziligi va isyon tayyorligi körinib turgan işonçli ayol; grafik romanda esa u xavfli, umidsiz yoş ayol, fohişalik qilişga majbur bölgan sifatida tasvirlanadi. Komiksda V Iviyga deyarli heç narsa his qilmagan paytda unga oşiq böladi, filmda esa ikki tomonning sevgisi tasvirlangan. Grafik romanning finalida u nafaqat V ning rejalarini bajaradi, filmdagidek, balki V ning şaxsini ham özlaştiradi. Filmda inspektor Finç V ga hamdard, grafik romanda esa u qotilni töxtatişga qatʼiy bel boğlaydi va uni tuşuniş uçun LSD qabul qilişgaça boradi. Romanda Gordon — mayda jinoyatçi bölib, V Iviyni köçada taşlab ketgandan söng uni öz uyiga olib ketadi (va u bilan munosabatga kirişadi), şundan keyin uni şotland brigadasi öldiradi. Filmda esa Gordon — Iviyning odobli hamkasbi va boşliği. U Krediy tomonidan uning teleradio orqali siyosiy parodiyasini efirga uzatgani uçun hibsga olinadi va keyinroq uning yertölasida topilgan Qurʼonni saqlagani uçun qatl etiladi.

Filmni «Matritsa» yaratuvçilari Lawrence va Andy Waçowski prodyuserlik qilgan. Waçowski aka-ukalari Alan Moore ijodining katta muxlislari. Ssenariy 1990-yillar örtalarida, aka-ukalar «Matritsa» (1999) ustida işlaşni boşlaşdan oldin yozilgan. Yozuvçi va rassom Alan Moore özining komikslari «Ajoyib janoblar ligasi» va «Jahannam» filmlarida ekranlaştirilgan usuldan juda norozi bölib, öz asarlari asosidagi barça filmlarning titrlarida öz ismini körsatişni umuman rad etgan hamda öz hammualliflari foydasiga unga tegişli kino haqlaridan voz keçgan.

Iviy roli Scarlett Johansson va Bryce Dallas Howard ga berilişi mumkin edi, ammo oxir-oqibat u Natalie Portman ga berildi. Britaniya urğusini özlaştiriş uçun Natalie dialektolog Barbara Berkery bilan şuğullangan, u Gwyneth Paltrow bilan ham işlagan. Natalie boşini qirtişlaşga heç qanday eʼtiroz bildirmasdan rozi bölgan. Uning sözlariga köra, u buni uzoq vaqtdan beri qilişni istagan.

Totalitar rahbar kansler Sutler rolini Jon Hurt ijro etgan, u Jorj Oruellning kultli antiutopiyasi ekranlaştirilişida Uinston Smitni öynagan.

Dastlab V rolini James Purefoy ijro etişi kerak edi, ammo suratga oliş davrida u loyihani tark etdi. Uning örniga Hugo Weaving keldi. Baʼzi sahnalarda Purefoy bilan olingan kadrlar işlatilgan, ular Weaving ovozi bilan qayta dublyaj qilingan.

Zaxira metro liniyasida bölib ötadigan sahnalar haqiqiy London metrosida, 1994-yilda yopilgan Piccadilly liniyasining Aldwyç stantsiyasida suratga olingan. Bu suratga olişda haqiqiy vagondan foydalaniş imkonini berdi.

Suratga oliş guruhiga Whitehall va Parlament maydonida faqat yarim tundan ertalab soat 4:30 gaça va faqat uç kun davomida suratga olişga ruxsat berilgan. Bundan taşqari, ular avtomobil harakatini bir martada tört daqiqadan köp töxtatişga haqli emas edi.

Filmda 1605-yilgi «Porox fitnasi»ning köplab tasvirlari işlatilgan; öşanda katolik fitnaçilar guruhi Buyuk Britaniyada inqilobni qözğatiş uçun Parlament binosini yöq qilişni rejalaştirgan edi. Dastlab film 2005-yil 5-noyabr dam oliş kunlarida, fitnaning 400-yilligida, fitnani abadiylaştiruvçi anʼanaviy ingliz sheʼridan olingan «Esla, esla 5-noyabrni» şiori bilan çiqarilişi rejalaştirilgan edi. Ammo çiqariş sanasi 2006-yil 17-martga köçirilgaç, filmning marketing harakati sezilarli darajada qadrsizlandi. Köpçilik keçikiş 7-iyul kuni London metrosidagi portlaş va 21-iyuldagi muvaffaqiyatsiz terror hujumi bilan boğliq deb taxmin qildi. Film yaratuvçilari buni rad etib, keçikişlar vizual effektlarni yakunlaş uçun qöşimça vaqt zarurati bilan izohlanganini aytdi. «V for Vendetta» filmining birinçi katta premyerasi 2005-yil 11-dekabrda Butt-Numb-A-Thon festivalida bölib ötdi, undan keyin 2006-yil 13-fevralda Berlin kinofestivalida premyera böldi. Film 2006-yil 17-martda AQŞ, Buyuk Britaniya va yana oltita davlatdagi 3365 kinoteatrda keng prokatga çiqdi.

2006-yil dekabr holatiga köra «V for Vendetta» ning umumiy yiğimi $132 511 035 ni taşkil etdi, şundan $70 511 035 — AQŞ dan olingan daromad. Premyera kunida film Amerika prokatida yetakçilikni egalladi, $8 742 504 yiğdi va birinçi dam oliş kunlari davomida yetakçilikni saqlab qoldi, $25 642 340 keltirdi. Uning eng yaqin raqibi «Sevgi va boşqa baloyi-ofatlar» filmi öşa paytda ijodkorlariga $15 604 892 keltirgan edi. «V for Vendetta» Filippinda, Tayvanda, Singapurda, Janubiy Koreyada va Şvetsiyada birinçi örinni egalladi. Bundan taşqari, Şimoliy Amerikada film 56 ta IMAX kinoteatrida çiqarildi va birinçi uç kun davomida $1,36 million yiğdi.

Rotten Tomatoes şarh agregatorida rasm 255 ta şarhdan 73 % ijobiy baho oldi. Sayt konsensusi şunday: «Vizual jihatdan ajoyib va öylantiruvçi, „V for Vendetta“ özining siyosiy bayonotlari bilan baʼzilarni bezovta qilişi mumkin, ammo uning hikoyasi va taʼsirçan postanovka sahnalari baribir zavqlantiradi». Metacritic da rasm 39 ta şarhga asoslanib örtaça 62/100 ball oldi, bu «umuman ijobiy şarhlar»ni körsatadi. CinemaScore tomonidan söralgan tomoşabinlar filmga A+ dan F gaça şkalada «B+» örtaça bahosini berdi.

Film Xitoyda namoyiş etilişi taqiqlangan edi, u haqidagi maʼlumotlar va unga aloqador axborot mahalliy Baidu va Douban qidiruv tizimlarida körinmasdi. Ammo 2012-yil dekabrida film davlat kanali CCTV-6 orqali körsatildi, bu esa Xitoy içki siyosatining liberallaşuvi belgisi sifatida baholandi.