WarGames

Film jamoa bunkerida sodir bölgan voqea bilan boşlanadi: raketalarning pozitsion rayonidagi navbatçi operatorlar duşman hududiga zarba beriş buyruğini oladi va raketalarni uçirişga tayyorlaş jarayonini boşlaydi. Navbatçilardan biri bu voqeaning haqiqatiga işonmaydi va yöriqnomani buzib, buyruqni tasdiqlaş uçun NORAD qömondonligi bilan boğlanişga urinadi. Aloqa işlamaydi. Operator esa ikkinçi operator buyruqni bajarmagani uçun uni otib taşlaş bilan tahdid qilsa ham, kalitni «uçiriş» holatiga burişdan boş tortadi.

Keyinçalik Şeyen toği ostidagi NORAD bunkerida bu voqea yuzasidan tergov ötkaziladi: maʼlum bölişiça, berilgan buyruq navbatçilarga oldindan ogohlantirilmagan, jangovar tayyorgarlikni tekşiriş uçun rejali sinov bölgan. Harbiylar bunday holatlar haqiqiy mojaro vaqtida ham takrorlanişidan xavotirda. Tizimdan «işonçsiz» operatorlarni çiqarib taşlaş uçun olimlar raketalarni uçiriş boşqaruvini töliq WOPR (War Operation Plan Response) superkompyuteriga topşirişni taklif qiladi. Harbiylar kompyuterga töliq tayanişni istamaydi, biroq Vaşingtondan kelgan tekşiruvçilar olimlar foydasiga qaror qabul qiladi. Raketa şaxtalarining bunkerlari qayta jihozlanadi.

Sietldagi örta maktab öquvçisi Devid Laytmen past baho tufayli yozda ham öqişni davom ettirişga majbur böladi. Biroq uyda u özining IMSAI 8080 kompyuteri, modemi va maktab kompyuteri uçun tasodifan körib qolgan parolidan foydalanib, özining va kompyuter xöjaligini körişga taklif qilgan dösti Jennifer bahosini özgartirib, ötiş balliga çiqarib qöyadi. Qiz dastlab soxta baho qöyişga qatʼiyan qarşi bölsa-da, ertasi kuni fikrini özgartirib, baribir uning bahosini tuzatişni söraydi.

Keyinçalik oilaviy keçki ovqat vaqtida Devid kompyuter öyinlarini işlab çiqiş bilan şuğullanadigan «Protovision» kompaniyasining reklama buklетини köradi va anonslangan öyinlarga kiriş umidida uning kompyuteriga ulanişga qaror qiladi. Kompaniya telefon raqamlari blokini taxminan bilgan Devid raqamlarni terib, modem aloqasi qayerda bölganini belgilab boradigan dastur işga tuşiradi.

Ertasi kuni u Jenniferʼga baho özgartirilgani haqida gapirib beradi va özining «öljasini» namoyiş etadi. Kompyuterlardan biri «Pan American» aviaçiptalar bron qiliş tizimining terminali bölib çiqadi. Devid özining xakerlik mahoratini körsatiş uçun hazil qilib, Çikagodan Parijga ikkita çipta bron qiladi. Keyingi kompyuter esa maxfiy tizim bölib çiqadi, unga standart yöl bilan ulanib bölmaydi. Bu öyin kompaniyasining maxfiy kompyuteri deb taxmin qilgan Devid taniş dasturçilardan yordam söraydi. Dasturçilar unga bekdorlar haqida gapirib berişadi: bular tizim yaratuvçilarigina biladigan, ataylab qoldirilgan, hujjatlarda körsatilmagan kiriş yöllari. Agar yaratuvçi haqida köproq bilsa, uning yaşirin parolini taxmin qilişga uriniş mumkin.

Tizim beradigan bandlardan biri — «Folken labirinti» nomi orqali tizim yaratuvçisi Stiven Folken ekanligi taxmin qilinadi. Devid qidiruvni boşlab, Folkenning xotini va öğli avtohalokatda halok bölganini, köp ötmay esa özi ham vafot etganini aniqlaydi. Topilgan maʼlumotlarni Jennifer bilan muhokama qilib, Devid parol halok bölgan öğlining ismi — Joshua bölişi mumkinligini taxmin qiladi va bu haqiqatan ham tizimga ulaniş imkonini beradi. Kompyuter tizimga uning yaratuvçisi (Folken) ulanganini hisoblaydi va uzoq vaqt uzilgan muloqotni «davom ettiradi». Devid öynaşni xohlaşini bildiradi va öyinlar röyxatini oladi: xoç-nol, şaşka, şaxmat, bridj va poker, «Havo janglari», «Şahar şaroitidagi harbiy harakatlar», «Çöldagi uruş», «Havo hujumlari», «Bir neça teatrdagi uruş», «Kimyoviy va biologik qurol qöllangan bir neça teatrdagi uruş», «Global termoyadro uruşi».

Qiziqqan Devid va Jennifer oxirgi nomni tanlaydi va ular «öynaydigan» tomonni tanlaş taklifini oladi — SSSR yoki AQŞ. Devid Sovet Ittifoqi tomonini tanlaydi. Öyin boşlanadi. Biroq Devid öyin kompaniyasiga emas, AQŞ Mudofaa vazirligining avtomatlaştirilgan boşqaruv tizimiga ulangan bölib çiqadi, işga tuşgan «öyin» esa raketa hujumi haqida erta ogohlantiriş tizimini öqitiş uçun möljallangan ştab simulyatsiyasi edi. Qöşma Ştatlar qurolli kuçlari yuqori tayyorgarlik holatiga ötkaziladi (DEFCON 3).

Uyda yuzaga kelgan kiçik nosozlik tufayli Devid kompyuterini öçirişga majbur böladi, bu esa boşlangan «öyinni» töxtatadi va NORAD qömondonlik markazi tizimi yana real maʼlumotlarni uzatişni boşlaydi. Olimlar harbiylarni işontiradi: bu raketa hujumining boşlanişi haqidagi şunçaki simulyatsiya edi. Maʼlum böladiki, kimdir tizimni öqitiş dasturini işga tuşirgan, lekin aloqani Sietldan qandaydir joydan uzgan.

Ertasi kuni Devid va Jennifer televizorda raketa hujumi haqida ogohlantiriş tizimining notöğri işlagani haqidagi reportajni köradi va Uçinçi jahon uruşini boşlanişiga oz qolganiga aynan ularning harakatlari sabab bölganini tuşunadi. Devid vahimaga tuşib, bu tizim haqidagi maʼlumotlarning çop etilgan nusxalarini axlat qutisiga taşlaydi, çunki davom ettirişni xohlamaydi. Biroq «WOPR» kompyuteri özi Devidning kompyuteri bilan aloqa örnatib, öyinni yakunlaş kerakligini aytadi, çunki u ğalabaga erişiş uçun majburiy izlanişga dasturlangan, buning uçun 52 soat 17 daqiqa qolgan. Devid vahimaga tuşib, kompyuterni telefon tarmoğidan uzadi. Tinçlangaç, u odatdagidek yaşaşga qaror qiladi. Biroq dökondan çiqayotganda uni FQB agentlari hibsga oladi.

NORAD bazasida olimlar FQB agentlariga buzğunçilik maktab öquvçisi tomonidan tizim yaratuvçisi telefon operatorining beparvoligi tufayli qoldirgan parol yordamida amalga oşirilganini tuşuntiradi va Devidni tizim xavfsizligini yaxşilaşga jalb qilişni söraydi. Biroq harbiylar va FQB tergovçilari Devidni Sovetlar yollagan va u kimdir bilan hamkorlikda harakat qilgan deb hisoblaydi. Bunker kompyuter markazining boşliği doktor Jon Mak-Kittrik Devidni gapirtirişga qaror qiladi va unga bunkerda ekskursiya ötkazadi. U Devidning Folken biografiyasini juda çuqur örganganini bilib oladi, Folken esa Mak-Kittrikning rahbari bölgan. Biroq Devidning kompyuterning qönğiroği haqida tasodifan aytib yuborgan sözlari butun suhbatni buzib yuboradi va Mak-Kittrik u kim bilan Parijga uçayotganini söraydi (u «Pan American» broni bekor qilmagan edi). Endi köproq gapiriş mumkin emasligini anglagan Devid advokat talab qiladi. Mak-Kittrik tahdid qiladi, lekin uni kutilmaganda şoşilinç yiğilişga çaqirişadi — kimdir uning kompyuter tizimi himoyasini buzib, raketalarning uçiriş kodlarini öğirlagan. Devid vaziyatdan foydalanib, Mak-Kittrikning kompyuteri orqali «Joshua»ga ulanadi va AQŞ fuqarolari hamda infratuzilmasi uçun yöqotiş va vayronagarçiliklarni hisoblab çiqqanini bilib oladi. Kompyuter Folken bilan boğlana olmasligidan «şikoyat qilgaç», Devid Oregondagi bir uyning manzilini aniqlaydi. Biroq uning harakatlarini payqab qolişadi va uni dastlab qamalgan joyga yana qamaşadi, keyin esa Denverga jönatib, unga josuslik böyiça rasmiy ayblov eʼlon qilişni rejalaştirişadi. Devid özi qamalgan xonani közdan keçirib, bu tibbiy punkt ekanini tuşunadi. U magnitofon topib, uni kod qulfiga ulaydi, kod signallarini yozib oladi, qulfni buzib, qamoqdan çiqadi, şu payt posbon kotibaga noz-karaşma qilayotgan böladi.

U FQB agentlariga duç kelmaslik uçun kabel şaxtasi orqali asosiy zalga çiqadi va sayyohlar guruhiga qöşilib oladi. Devid agentlar tibbiy punkt eşigini buzayotgan paytda bazadan heç kimning eʼtiborini tortmasdan çiqib ketişga muvaffaq böladi.

U yerdan çiqib, yöl çetidagi kafe yonidagi telefon-avtomatga yetib boradi. Devid uni sodali idiş qopqoği bilan qisqa tutaştirib, Folkenga boğlanişga urinadi, lekin operator «Joshua» körsatgan manzilda Folken yoki uning taxallusi bölgan «Robert Xyum»ga aloqador heç kimni topa olmaydi. Natija bermagaç, Devid Jenniferʼga qönğiroq qilib, Folken yaşirinişi taxmin qilingan Oregondagi Salem şahriga samolyot çiptasini tölaşni söraydi. Biroq Jennifer çiptani tölab, özi ham Oregonga uçib keladi va javob talab qiladi. Ular паромга ulgurib çiqib olişadi, paром esa allaqaçon pristandan ajralayotgan edi. U yerda Devid Jenniferʼga nima bölganini tuşuntiradi va Folkenning aslida tirik ekanini aytadi.

Aqlini yöqotgan va radiouprayvleniyali pterodaktil modellarini uçirayotgan Folkenni topib, ösmirlar undan yordam söraşadi. Jennifer uning haqiqiy ismini aytganda, u ösmirlarni haydab yuborişga urinadi, lekin «Joshua» sözi aytilgaç, baribir ular bilan gaplaşadi va ularning Las-Vegasni «yöq qilgani» haqida kulib qöyadi. Biroq dinozavrlar haqidagi aqldan ozgan odamning hikoyasiga öxşaş gaplaridan, yaʼni WOPRni yaratişning faqat ilmiy maqsadlari haqidagi tuşuntirişlari bilan uyğunlaşib ketgan sözlaridan keyin Devid va Jennifer olimga bölgan işonçini butunlay yöqotadi. Folken xoç-nol misolida ştab qömondonligi bu öyinda ğalaba qozoniş mumkin emasligini bilmasligini tuşuntiradi, özini yöq qilişga tayyor insoniyat omon qolmasligini aytadi va kutilmagan mehmonlarga ikki variantni taklif qiladi: qoliş va bir neça soatdan keyin yadro portlaşlaridan birining deyarli markazida qolib, portlaşdan keyingi birinçi soniyalarda halok böliş yoki iloji boriça uzoqqa ketiş, lekin bir neça yil davomida radiatsiya zaharlanişidan öliş va agar ularning farzandi tuğilgan bölsa, uning ölimini köriş.

Ösmirlar Folken bilan gaplaşayotgan paytda NORADga ikki sovet bombardimonçisining Alyaska PVO zonasiga kirib kelgani haqida xabar keladi. Ularni uşlaş uçun yuborilgan F-16 qiruvçi uçuvçilari ularni topa olmaydi. Razvedka maʼlumotlariga köra (bu maʼlumotlar aslida WOPR tomonidan bir stsenariy doirasida soxtalaştirilgan edi), Sovetlarda joylaşuvi haqida soxta signallar yubora oladigan stels-bombardimonçi bor. DEFCON darajasi ikkinçisigaça kötariladi. Şu bilan birga ular sovet yadro quroli taşuvçi suv osti kemalarining deyarli yarmi qirğoq yaqinida pozitsiyalarni egallayotganini köradi.

Devid va Jennifer umidsizlikka tuşib, orolni tark etişni xohlaşadi, lekin Devid suzişni bilmaydi. Ular qilgan işlarini muhokama qiladi va Devid öz qöllari bilan dunyoni ölim hukmiga mahkum etganini tuşunib, Jenniferʼga dilini böşatadi va oxir-oqibat ular öpişadi. Tösatdan ularni nomaʼlum vertolyot quvib yetadi. Ösmirlar Folken ularni federallarga topşirgan deb öylaşadi, lekin bu vertolyot Folkenning özi ekani maʼlum böladi, u vaziyatni tuzatişga yordam berişga qaror qilgan edi.

Ertalab NORAD qömondonligi SSSR tomonidan töliq miqyosdagi hujum boşlangani haqida xabar oladi. Qömondonlik tahdid darajasini birinçisiga (eng yuqori jangovar tayyorgarlik) kötarib, bazani muhrlaydi va avtonom rejimga ötadi. Ösmirlar Folken bilan birga bazaga yetib olişga ulgurişadi, şu bilan birga ular bazaga kelayotgan maşinani avariyaga uçratib qöyişadi. Ular yugurib boşqaruv zaliga kirişadi va general Beringer hamda Mak-Kittrikni ular olayotgan maʼlumotlarning soxtaligiga işontirişga urinadi, çunki Sovetlar uruş uçun bahona bölişi mumkin bölgan provokatsiyalarni uyuştirmagan. General istamay bölsa-da, Folkenning fikriga qöşiladi va birinçi bölib zarba oladigan bir neça harbiy obyektda navbatçilarni qoldirişni, özlari esa imkon qadar uzoq aloqada qolişni, ularga nima bölganini tuşuntirişni buyuradi. Bir neça soniyadan keyin monitorlarda AQŞdagi barça obyektlarga zarba berilgani aks etadi, biroq barça navbatçilar aloqada bölib, zarbalar yöqligini maʼlum qilişadi.

Umumiy quvonçni yangi muammo buzadi: kompyuter har qanday özgarişni bloklab, raketalarning uçiriş kodini mustaqil ravişda tanlay boşlaydi. Haqiqiy zarbani heç kim bekor qila olmaydi. Kompyuterni harbiy tarmoqdan uziş ğoyasi darhol rad etiladi, çunki WOPR öçirilganda bu bazani yöq qiliş bilan teng bölib, raketalar avtomatik ravişda uçib ketadi.

Devid Folken bilan birga tavakkal qilib, «Joshua» bilan «öyin röyxati» paneli orqali «öynaşga» qaror qiladi, çunki «Joshua» öziga kirişning asosiy parollarini tozalab taşlagan, «bekdor» paroli esa dasturçilar tomonidan öçirilgan edi. «Xoç-nol» öyinini tanlab, ular tizimga qisman kiriş imkoniga ega bölişadi va aqliy hujum natijasida WOPRni sekinlaştiriş yölini topişadi: Folkenning maslahati bilan Devid öyinçilar sonini «nol» qilib belgilaydi, bu esa kompyuterni özi bilan öynaşga majbur qiladi va har safar muvaffaqiyatsiz durang natijasiga erişadi. Şu bilan birga, «Joshua» uçiriş kodini tanlaşni davom ettirib, tizimning barça quvvatini egallaydi va bazaning elektr tarmoğida ortiqça yuklaniş keltirib çiqaradi. Bu elektr jihozlarining bir qismini kuydiradi, biroq baribir kodni topadi. Lekin darhol uçiriş örniga kompyuter maqsadiga erişadigan stsenariylarni tekşirişni boşlaydi, biroq buning uçun muvaffaqiyatsiz urinadi: ikkala tomonning yöqotişlari va vayronagarçiliklari şunçalik kattaki, ğolib yöq.

Nihoyat, stsenariylarni tugatgaç, «Joshua» Folken bilan boğlanib, öz fikrini bildiradi: «Ğalati öyin. Yagona yutuqli yuriş — öynamaslik». Folken özining farzandiga eng muhim narsani örgatganini tuşunadi — har doim ham ğalaba qozoniş mumkin emas. Oxirida kompyuter şaxmat öynaşni taklif qiladi. Şu paytda bazaning omon qolgan barça elektr jihozlari tiklanadi, general esa xavf darajasini 5 (tinç vaqt) holatiga ötkazişni buyuradi.