Waterloo

1814-yil bahori. Napoleonga qarşi koalitsiya armiyalari Parijga yaqinlaşdi. Imperator Napoleon qarşilikni davom ettirişga tayyor, ammo uning safdoşlari buni istamaydi va Bonapartga şarafli taslim böliş şartlarini taklif qiladi — uning yaqinlari va ming nafar gvardiyaçisi bilan Elba orolida surgun qilinişi. Napoleon rozi böladi, ammo bir yildan söng Elba orolidan qoçadi. Öz tarafdorlari bilan birga Napoleon Parij tomon yölga çiqadi. Qirol Lyudovik XVIII ga Napoleonni qafasda olib kelişga vaʼda bergan marşal Ney qöşinlari imperator tomoniga ötadi. Napoleon ğalabali holda poytaxtga kirib, imperator taxtini qayta egallaydi. Yevropa monarxlari uning rejimi tiklanişini tan olmaydi va yangi uruş muqarrar bölib qoladi.

1815-yil 15-iyun. Bryusseldagi Riçmond gertsoginyasining balida gertsog Wellingtonga prussiyalik ofitser Muffling xabar olib keladi: Napoleon Çarleroi yaqinida çegarani kesib ötib, ittifoqçilar kuçlarini ajratib yuborgan. Kengaşda Wellington xaritada Mont-Saint-Jean tepaligidagi pozitsiyani belgilaydi va: «Men uni şu yerda töxtataman», deydi. Ingliz armiyasi böron ostida özi tanlagan pozitsiya tomon çekinadi. Şu orada prussiya armiyasi mağlub bölgan bölsa-da, feldmarşal Bluçer ruhan tuşkunlikka tuşmaydi. Napoleon orqadan qolgan prussiyaliklarni taʼqib qiliş uçun armiyasining uçdan bir qismini marşal Grouçy va general Jerar boşçiligida yuboradi. Ney ingliz qölidan tortib olingan bayroqni uning oldiga taşlaydi, ammo bu muvaffaqiyat Napoleonni xursand qilmaydi — çunki Wellington töliq mağlub etilmagan, uning faqat orqa qöriqçisi şikastlangan. Dahşatli ob-havo şaroitida qarama-qarşi armiyalar Waterloo qişloği tomon siqilib kelmoqda. Ikki sarkarda ham keyingi kunni taşviş bilan kutmoqda. Napoleonni yonboş oğriği azoblaydi, lekin u bunga eʼtibor bermaslikka harakat qiladi — ertaga u ğalaba qozonişi şart.

Ertalab Napoleon hujumga buyruq berişga tayyor, ammo artilleriya qömondoni Drouot unga eʼtiroz bildiradi: «Yer hali quriganiça yöq, men töplarni harakatlantira olmayman!» Tuşga yaqin frantsuz armiyasi nihoyat hujumga tayyor bölib saflanadi, uning artilleriyasi öt oçadi, piyoda askarlar ingliz öng qanotidagi Hougoumont qalʼasiga hujum qiladi. Biroq «ehtiyotkor va jasur» Wellington «boşi kesilgan tovuqdek yugurmoqçi emas» va u yerga zaxira yubormaydi. Napoleonning çalğitiş manevri maqsadiga erişmaydi. Frantsuz piyodalari ingliz markaziga yurişadi, Wellington şotland otliqlarini jangga taşlaydi, ular frantsuz pozitsiyasigaça yetib boradi. Napoleon ularga qarşi polşa ulanlarini yuboradi, «dunyodagi eng yaxşi otliq qöşin» Wellington signaliga köra orqaga çekinadi. Ufqda qöşinlar paydo böladi — bular prussiyaliklar. Napoleon öz odamlariga bayon qiladi: «Biz uçun prussiyaliklar xuddi Oydagidek uzoq!» Uni eski xastalik xuruji tutadi, zobitlar imperatorni tegirmonga olib boradi.

Jang avj oladi, Wellington yonida töplar öq otadi, uning sarkardalari va adyutantlari birin-ketin halok böladi. U butun armiyaga yuz qadamga öq taʼsiridan çiqib turişni buyuradi. Çekinişni payqagan Ney butun otliqlarni töplaydi va tepalikka hujumga ötadi. Qonga botgan ingliz piyodalari umidsizlik bilan qarşilik körsatib, bir neça kvadrat (karé) şaklida saf tortadi. Frantsuz bayroği La Haye Sainte fermasi ustida kötariladi. Napoleon Parijga ğalabasi haqida xabarçi yuboradi. Wellingtonning kuçi tugagan, u yordam örniga qömondonlariga faqat özining «eng yaxşi tilaklarini» yuboradi. Napoleonning Qadimgi gvardiyasi tepalikka kötarilib, sönggi hujumga çiqadi. Ruhan tuşkunlikka tuşgan Wellington eʼlon qiladi: «Agar Bluçer hozir yetib kelmasa, ular meni suyaklarimni sindirib taşlaydi. Xudo, menga tezroq tun yubor! Yoki Bluçerni!»

Şu payt örmondan prussiya asosiy kuçlari çiqadi, qora bayroqlar dalgalanadi. Feldmarşal Bluçer umumiy hujumga buyruq beradi. «Heç kimga rahm yöq! Oldinga, bolalarim, frantsuzlarga rahm qilgan har kimni özim öldiraman!» Napoleon umidsizlikka tuşib qiçqiradi: «Ah, nega men Berlinni yoqib yubormadim!» Xursand bölgan Wellington oxirgi asosiy kozir kartasini çiqaradi — ingliz askarlari buğdoy boşoqlari orasidan saf-saf kötarilib, yaqinlaşib kelayotgan gvardiyaga ketma-ket volpalar otadi. Gvardiya prussiyaliklar yaqinlaşayotganini körib, sarosimaga tuşib töxtaydi. Frantsuzlar vahimaga tuşadi, armiya qoçayotgan askarlar olomoniga aylanadi. Mağlubiyatini anglagan Napoleon jang maydonida ölim izlab oldinga intiladi, adyutantlari uni ketişga yalinadi. Ingliz qöşinlari tepalikdan tuşadi. Yaralangan gvardiyaçilar kvadrat şaklida saf tortib, Wellingtonning taslim böliş taklifini rad etadi va yaqinlaşgan ingliz artilleristlari ularni yaqindan karteçlar bilan otib taşlaydi.

Jang tugadi. Wellington jangoh böylab aylanadi, butunlay jasadlarga tölib ketgan maydonni körib, bu qirğinning oqibatlaridan dahşatga tuşadi. Frantsuz imperatori esa öz navbatida yakunlaydi: «Endi ular, Prometeyni qoyaga zanjirlaganlaridek, seni ham zanjirlaydi va sobiq şon-şuhratingning oğirligi seni öldiradi». Napoleon yomğirli tunda jönab ketadi.