Way Down East

Kam tanilgan yozuvçi va dramaturg Lotti Blair Parker 1897-yilda pyesa yozdi. Öşa yili tadbirkor prodyuser va teatr sahna rejissyori Uilyam A. Bredi undan sahnalaştiriş huquqlarini sotib oldi va pyesani qayta işlab, 1898-yilda sahnaga qöydi. 1900-yilda Jozef R. Grismer, rafiqasi — aktrisa Fibi Deyvis premyeradan boşlab spektaklda boş rolni ijro etgan — pyesa asosida roman yozdi. Deyvis öz rolini 4000 martadan ortiq sahnada ijro etdi. 1909-yilgaça pyesa AQŞda eng tijorat jihatdan muvaffaqiyatli asarlardan biri edi, ammo 1920-yilda ekranlaştirilgan paytga kelib eskirgan deb hisoblanardi. Griffit uning ekranlaştiriş huquqini Uilyam A. Bredidan öşa vaqt uçun ulkan bölgan 175 000 dollar evaziga sotib oldi (keyinroq Lotti Blair Parkerga yana 7000 dollar qöşimça töladi). Uning atrofidagilar bu qadamga hayron qolişdi va rejissyorning bu harakatidan kulib, barmoqlarini peşonasiga aylantirişdi. Köp yillar Griffit bilan işlagan boş rol ijroçisi aktrisa Lillian Giş ham rejalaştirilgan sahnalaştiriş muvaffaqiyatiga işonmadi va bu haqda «Filmlar, janob Griffit va men» nomli xotiralarida yozdi. Ammo barça şubhalar film ekranga çiqqaç barham topdi: bu rejissyorning eng tijorat jihatdan muvaffaqiyatli filmlaridan biri bölib, sezilarli foyda keltirdi — filmni işlab çiqariş umumiy xarajatlari 700 ming dollar bölgan holda, kassa tuşumi 4,5 million dollarni taşkil etdi.

Filmni suratga oliş sakkiz oy davom etdi, 76 ming metr plyonka sarflandi, undan yakuniy variantga faqat 4 ming metri kirdi. Bu Griffitning u birgalikda asos solgan Charlie Chaplin, Mary Pickford va Duglas Fairbanks bilan birga taşkil etilgan United Artists kompaniyasi uçun yangi taşkil etilgan D.W. Griffith Productions studiyasida suratga olingan birinçi filmi edi. Griffit Mamaroneckda (Vestçester okrugi, Nyu-York ştati) 28 akr yer sotib oldi. «Way Down East» tijorat jihatdan muvaffaqiyatli bölsa-da, bu film Griffitning kassadagi sönggi hiti böldi. Studiyada keyinçalik uning «Böron yetimlari» (1921) filmi, Dorothy Giş bilan bir neça film, Lillian Gişning yagona rejissyorlik ishi «Öz erini modellaştiriş» (1920) va boşqa bir qança lentalar suratga olinadi, ammo ular «Way Down East» kabi moliyaviy jihatdan muvaffaqiyatli bölmaydi va studiya 1925-yilda yopiladi.

Böron va daryodagi voqealar uçta turli joyda suratga olindi. Böronni rejissyor ekrandagi voqealarga işonçlilik qöşiş uçun maxsus kutdi, turib qoliş kunlaridagi qöşimça suratga oliş xarajatlariga qaramay. Böron kuçayganda esa, lahzani boy bermaslik uçun keçayu kunduz suratga olişdi. Suratga oliş vaqtida kinokameradagi moy muzlamasligi uçun katta gulxan yoqildi. Yonğin atrofida suratga oliş guruhi ham isinardi. Lillian Giş ob-havoning barça oğirliklarini sezilarli darajada his qildi, çunki u faqat yupqa köylak va kiçik şarf kiygan edi. Uning nozik qiyofasi qor ustida tipirçilab yurar va doimo ulkan qor uyumlariga yiqilardi. Muz aslida aktrisaning kiprik-larida qotib qolgan edi, buni Griffit yaqin plan bilan taʼsirçan tarzda kadrga olgan.

Muz ustidagi qutqaruv sahnalarining asosiy qismi martda Vermont ştatidagi Uayt River Junction posyolkasi yaqinida suratga olindi. Daryo hali ham muzlagan edi, şuning uçun suratga oliş guruhi aʼzolari muzni bölaklarga arraşga majbur bölişdi. Anna Murning şarşaradagi sahnalari bahor davomida Konnektikut ştatidagi Farmington yaqinidagi daryoda suratga olindi — muz allaqaçon erigan edi, şuning uçun uni yoğoç ustalar böyalgan faneradan yasaşga töğri keldi, ammo ular filmning suratga oliş guruhi uçun yanada xavfli edi.

— 1920-yil 3-sentabrda filmning jahon premyerasi Nyu-Yorkdagi 44th Street Theatre teatrida bölib ötdi. Kassa muvaffaqiyati hayratlanarli böldi, buni eslatib ötiş kifoya: film Griffitning filmlari orasida daromadlilik böyiça ikkinçi, butun tarix davomida sokin filmlar orasida esa törtinçi örinda turadi.

— Filmning Yevropadagi premyerasi 1922-yil 16-yanvarda Stokgolmda (Şvetsiya) bölib ötdi.

— 1926-yil 10-fevraldan film SSSRda «Şarqda uzoqda» va «Hayot şarşarasi» nomlari bilan namoyiş etildi.

«Way Down East» ustozning eng maşhur va qiziqarli filmlari qatoriga kiradi, ammo bunday filmlarning sönggisi böladi. Griffitning keyingi asarlari ifodali bölmaydi, rejissyor yangilik va uslub tuyğusini yöqota boşlaydi, unga yoş isteʼdodlar ham «tovon bosadi», ular esa aynan uning özidan baʼzi narsalarni örganadilar. Masalan, şu munosabat bilan aynan şu film haqida eng maşhur kino tarixçilaridan biri Jorj Sadul yozadiki, sovet rejissyori Vsevolod Pudovkinning «Ona» (1926) filmining yakuniy sahnasiga Griffitning «Way Down East» filmidagi muz kemasi sahnasi taʼsir qilgan.