What Ever Happened to Baby Jane?

1917-yilda sariq soçli qiz Jeyn Hudson vodevil sahnalarida muvaffaqiyatli çiqiş qiladi. Uning şuhrati va jozibasi şunçalik kattaki, uning qiyofasiga öxşatib hatto qöğirçoqlar ham çiqariladi, otasi esa qizining barça injiqliklariga yöl qöyadi. Şu bilan birga, uning heç kimga taniş bölmagan singlisi, qora soçli Blanş otasidan faqat kaltak yeydi va opasiga nisbatan öç saqlaydi, çunki opasi unga tez-tez mazax qilardi. 1935-yilga kelib, Hudson opa-singillar Gollivudda işlayotganda vaziyat tubdan özgaradi: avval heç kim eʼtibor bermagan kamgap Blanş maşhur kino yulduziga aylanadi, Jeyn esa endi bolalikdagi yulduzligi va bolalarça jozibasi bilan emas, balki suratga oliş maydonçalarida qilgan janjallari va odobsiz xatti-harakatlari bilan tanilgan böladi. Unga kinoda faqat şu sababli rol berilardiki, Blanşning şartnomasidagi bir talabga köra, studiya Blanş iştirok etgan har bir film uçun Jeynni biror rolda suratga olişi şart edi. Şunga qaramay, Jeynning aktyorlik mahorati şu darajada past ediki, uni öz filmiga olgan rejissyorlardan biri bir kun kelib Jeyn Hudsonning hayotini ruhiy kasalxonada yakunlaşini başorat qiladi. Şunday kunlardan birida keçqurun Hudson opa-singillar tungi ziyofatdan maşinada uyga qaytişadi. Maşina darvoza oldida töxtaydi, opa-singillardan biri maşinadan tuşib darvozani oçiş uçun boradi, ikkinçisi esa şu paytda gazni bosib, riçagni tuşiradi va oldinga tezlik bilan yuradi. Maşina darvozaga urilib, undan keyin isterik yiği eşitiladi.

1962-yilda Hudson opa-singillar Los-Anjelesdagi haşamatli villada yolğiz yaşaydi. Öşa voqeadan keyin Blanş nogironlik aravaçasiga mixlanib qoladi, ammo şunga qaramay, gözalligini saqlab qolgan va maşhurligini yöqotmagan, çunki uning iştirokidagi filmlar mahalliy televideniyeda faol namoyiş etiladi. Jeyn esa, aksinça, jismonan deyarli soğlom, lekin beparvo içkilikbozga aylangan, bolaçadek kiyinadigan va uning nomi ança vaqtdan beri unutilgan. Şu sababli Jeyn butun dunyoga şunçalik ğazablanganki, hatto singlisiga ham turli yomonliklar qiladi (masalan, muxlislarning xatlarini oçib, keyin ularni taşlab yuboradi). Jeyn Blanşning maʼlum darajada unga qaram ekanidan zavqlanadi (garçi endi ular aynan Blanşning jamğarmasi hisobiga yaşaşsa-da, bolalikda oilasi esa Jeyn topgan pullar hisobiga yaşagan), şu bilan birga, bunday vaziyatda ham u Blanşning soyasida qolayotganidan ğazablanadi. Blanş esa qandaydir şaxsiy sabablarga köra bularning heç biri uçun singlisidan qattiq nafratlanmaydi, hatto uni sevadi ham. Ularning uy xizmatçisi Elvayra, uy taşqarisida Blanş bilan aloqa saqlab turadi va Blanşga Jeynni davolaniş muassasasiga joylaştirişni qatʼiy maslahat beradi, çunki Jeynga ruhiy yordam kerakligi ayon. Ammo Blanş nimagadir bu işni keçiktirişga qaror qiladi. Şu orada Jeyn ularning suhbatini eşitib qoladi, notöğri xulosalar çiqaradi va singlisiga qarşi oçiq uruşni boşlaydi. Avval u Elvayrani taʼtilga jönatadi, söngra singlisining xonasidagi telefon simlarini kesadi. Keyin Blanşning quşini öldirib, uni nonuşta tovoğiga qöyadi, söngra ölik kalamuşni ham keltirib qöyadi, Blanş esa derazadan qöşnisiga taniş psixiatrga qönğiroq qilişni sörab xat taşlaganida, xatni, albatta, Jeyn kötarib oladi. Şu bilan birga, Jeyn sahnaga qaytişni rejalaştiradi (çunki Blanşning pullari deyarli tugagan) va gazetaga akkompaniator izlaş haqida eʼlon beradi. Bu eʼlonga yoş pianinoçi Edvin Flagg javob beradi, u esa uzoq vaqtdan beri zerikarli bölib qolgan onasining nazoratidan qutulişni orzu qiladi.

Jeyn bilan uçraşganda, Edvin ham dastlab uni aqldan ozgan deb öylaydi, lekin uning qöşiq aytib, raqs tuşayotganini körib va eşitib, fikrini butunlay teskarisiga özgartiradi. Biroz vaqtdan keyin u ketadi, Jeyn esa yangi kostyum sotib oliş uçun dökonga boradi. Şunda Blanş xonasidan çiqadi, nogironlik aravaçasidan tuşib, tayanç dastagiga suyanib zinadan pastga, zalga tuşadi va telefon orqali ularning taniş doktoriga qönğiroq qiladi. Biroq şu payt Jeyn uyga qaytib keladi, singlisini huşidan ketgunça kaltaklaydi, söngra öşa doktorga qönğiroq qilib, Blanşning ovozini taqlid qilgan holda, ularga uning xizmatlari endi kerak emasligini aytadi. Hudson opa-singillarning uyiga Elvayra keladi, lekin Jeyn uni içkariga kiritmaydi va unga haq tölab yuboradi. Elvayraga bu juda şubhali tuyuladi va Jeyn ketganini kutib, uyga kirib olişga urinadi hamda Blanşning yotoqxonasi eşigini oçişga harakat qiladi. Şu payt kutilmaganda qaytib kelgan Jeyn uni haydaşga harakat qiladi, lekin Elvayra politsiya bilan qörqitadi, Jeyn esa çöçib, unga kalitlarni beradi. Içkariga kirgan Elvayra Blanşni karavotga boğlangan holda köradi, Jeyn esa Elvayra eşik tavsiyalarini oçişga harakat qilgan bolğani olib, uni urib öldiradi. Keçqurun Edvin uyga keladi, lekin Jeyn mast bölib, uni içkariga kiritişga jurʼat etmaydi. U ketganidan keyin Jeyn Elvayraning jasadini yaşirinça maşinaga yaşirib, qayergadir olib ketadi. Ertasi kuni Edvin onasi bilan janjallaşadi, onasi unga Jeyn Hudson bilan muloqot qilmaslikni maslahat beradi. Şu orada öşa tunda, Blanş nogiron bölib qolgan voqea haqida yangi tafsilotlar maʼlum böladi: politsiyaçilar uylarining darvozasi oldida singan maşinani va umurtqasi şikastlangan Blanşni topgan edi. Jeyn esa yonida yöq edi va faqat bir neça kundan keyin mehmonxonada notaniş yigit bilan birga topildi, Jeyn şunçalik mast ediki, u yigit bilan qayerda tanişganini eslay olmabgina qolmay, avariyaning özini ham eslay olmasdi. Öşanda Blanşning iltimosiga köra ish yopib qöyilgan edi. Keçqurun Hudson opa-singillarning uyiga politsiya qönğiroq qilib, Elvayra haqida Jeyndan söraydi, çunki uning qarindoşlari uni qidirişmoqda. Bu Jeynni vahimaga soladi, u esa bolalarça xatti-harakatiga berilib, Blanşning oldiga yugurib boradi va unga keyingi rejalari haqida gapira boşlaydi: ular dengiz böyiga köçib borişadi, çunki bolaligida ular öşa yerda yaşaşgan va u yerda yana «döstlari böladi». Şunda Blanş allaqaçon çarçoqdan juda holsizlangan holda, öşa eski avariya haqida nimadir demoqçi böladi, lekin Jeyn uni tinglaşdan boş tortadi.

Bir munça vaqtdan keyin politsiyaçilar uning uyiga Edvinni olib kelişadi, çunki u töliq ayiq bölmagan holda uy yonida sayr qilib yurgan edi. Bir paytda Blanş bir qölini böşatib oladi va stol ustidagi stol lampasini yerga taşlaydi, bu esa Edvinning eʼtiborini tortadi. U Jeynning eʼtirozlariga qaramay, xonaga bostirib kiradi va Blanşni körib, dahşatdan öziga keladi hamda qoçib ketadi. Jeyn uning unga qarşi guvohlik berişini sezib, Blanşni maşinaga solib dengizga olib boradi. U yerda Blanşni qumga tortib çiqarib, yoniga ötirgan Jeyn tungi dengiz manzarasidan zavqlanadi va bolaligida dengiz böyida qanday yaşaşgani, qumda raqs tuşib, atrofiga odamlar töplanişini ovoz çiqarib eslaydi. Tong otadi, radioda Blanş Jeyn tomonidan nomaʼlum yönalişga majburan olib ketilgani haqida xabar beriladi. Jeyn gödakdek öynaydi, Blanş esa qumda ölim oldida yotadi, lekin ularga heç kim eʼtibor bermaydi. Blanş yana avariya haqida gapira boşlaydi va Jeyn uni tinglaşni istamasa-da, töxtamaydi: öşa keçada, köpçilik öylaganidek, maşinaning rulida Jeyn emas, balki Blanş ötirgan edi. Ular qaytayotgan ziyofatda Jeyn şunçalik içgan ediki, maşinani haydaşga qodir emas edi, lekin şunga qaramay, u Blanşni qattiq haqorat qilgan edi. Jeyn darvozani oçiş uçun borganida, Blanşning içida bolalikdagi singlisiga nisbatan ranjişi qaynab ketadi va u gazni bosadi, lekin Jeyn yon tomonga sakrab qoçib qoladi. Blanş esa maşinaning temir darvozaga urilişidan umurtqasini şikastlantirib oladi, lekin maşinadan çiqib, darvozagaça sudralib boradi. Ish yopildi, avariyadan heç narsani eslay olmagan Jeyn esa rulda özi ötirgan deb işongan edi. Bularning hammasini eşitgaç, Jeyn söroq ohangida emas, balki tasdiqlovçi ohangda deydi: «Demoqçimisan, şu vaqtgaça biz döst bölişimiz mumkin edi?» Keyin u muzqaymoq oliş uçun plyajdagi barga boradi, u yerda qöşni kafeda ötirgan politsiyaçilar uni körib qolib, töxtatişadi. Şu bilan birga, plyajdagi odamlar radiodagi xabardan uning ismini eşitib, ularning atrofiga yiğila boşlaydi. Buni körgan Jeynda uzoq unutilgan refleks uyğonadi: u odamlar doirasida, yaʼni diqqat markazida turibdi. Hamma narsani unutib, Jeyn bolaligida qilganidek raqs tuşişni boşlaydi. Politsiyaçilar Blanşni körib, unga tomon yugurişadi, lekin Jeyn bunga heç qanday eʼtibor bermaydi, çunki çeksiz reverans qilib aylanar ekan, uzoq vaqt yetişmagan narsadan bahramand böladi.