Zerograd

Moskvadagi maşinasozlik zavodining muhandisi Aleksey Varakin (Leonid Filatov) mahalliy mexanika zavodi öz korxonasiga ön beş yil davomida yetkazib berib kelayotgan konditsionerlar konstruksiyasini özgartiriş böyiça texnik detallarni kelişiş maqsadida viloyat şahriga xizmat safari bilan keladi.

Nomuvofiqliklar zavod ötiş joyidayoq boşlanadi: u yarim soat avval buyurtma bergan ruxsatnoma topilmaydi. Zavod direktorining kotibasi butunlay yalanğoç holda işlaydi, ammo bunga heç kim eʼtibor bermaydi. Direktor (Armen Canigarxanyan) zavodning boş muhandisi sakkiz oy oldin baxtsiz hodisa natijasida vafot etganini bilmaydi.

Restoranda Varakin solyanka, bifşteks va bir şişa mineral suv buyurtma qiladi. Ofitsiant oşpazdan sovğa sifatida desert — Varakin boşi şaklidagi tort taklif qilişda qatʼiy turib oladi. Oşpaz xafa bölib, öz joniga qasd qilişi mumkinligi haqida ogohlantirilsa ham, Varakin ğazablanib taomdan voz keçadi va ketmoqçi böladi, ammo otilgan öq yangraydi va oşpaz qölida revolver, yuragida öq bilan polga yiqiladi.

Varakin bu ğalati şahardan iloji boriça tezroq çiqib ketişga harakat qiladi. Biroq vokzal kassasida unga çiptalar yöqligi aytiladi. Taksi haydovçisi Varakinni temir yöl stansiyasi Perebrodinoga emas, balki nimagadir mahalliy tarix muzeyi joylaşgan Perebrodovoga olib keladi. Muzey xodimi (Evgeniy Evstigneyev) maşinani kutişni taklif qiladi va şu orada ekspozitsiyani körişni tavsiya etadi. U mahalliy kupets Butov tomonidan atrofdan topilgan ğaroyib eksponatlar kollektsiyasini namoyiş etadi: Dardan sarkofagi, XIV legion kogortasining qoldiqlari, Attila karavoti — u şu karavotda vestgot malikasini öz laşkari köz öngida haqorat qilgan, Pyotr Urusovning töpponçasi — xodimning sözlariga köra, u şu bilan Lje-Dmitriy II ni otgan, uning boşi esa şu yerda ekspozitsiyada turibdi. Keyin mumdan yasalgan haykallar keladi: bu şaharda birinçi rok-n-roll ijroçilari; knyaz Vladimir; eser Azef; venger qiroli Bela IV ning Rossiyadagi elçisi va josusi rohib Yuliy; Batka Maxno adyutanti Gavryuşa bilan; Zinoviy Peşkov — Xitoydagi frantsuz elçisi bölgan davrdagi holati; mahalliy şoir Vasiliy Çugunov (muzey xodimi şu qahramonga tegişli deb öqiydigan sheʼrlar Nikolay Panov tomonidan yozilgan); Gulag boşliği tovariş Berman; arxitektor akademik Ivan Fomin; surgundan qoçgan yoş Stalin, u "yorqin kelajak" uçun tost kötarmoqda. Ekskursiya haykaltaroş Troitskiyning "Orzular" ekspozitsiyasi bilan yakunlanadi: bir tomonda işlab çiqariş zarbdorlari, sportçilar va stilyagalar kiyimidagi köp millatli sovet xalqi, ikkinçi tomonda esa rok-musiqaçilar, "Spartak" klubi formasidagi odamlar, mini-yubkali qizlar, "Xotira" jamiyati aʼzolari, internatsionalist jangçilar, xippilar va rokerlar tasvirlangan.

Varakin mahalliy elektrik uyida tunaydi. Uning kiçik öğli Mişa mehmonga bu şahardan heç qaçon ketolmasligini aytadi, uning familiyasi, ismi, otasining ismini, tuğilgan yilini (1945) va vafot etgan yilini (2015) aniq aytadi, şuningdek, törtta qizining ismlarini ham aytadi — ular nomidan unga şu yerdagi qabristonda qabr toşi qöyiladi. Mahalliy avtomobilçi Anna qizil "Jigули" maşinasida Varakinni Perebrodino stansiyasiga olib ketişga urinadi, u yerda ikkita Moskva poyezdi töxtaydi, ammo uning yölovçisini qora "Volga" dagi militsiya xodimlari uşlab qoladi.

Tergovçi (Aleksey Jarkov) ölgan oşpazning buyumlari orasidan topilgan, "Nikolayev — Varakinning otasi va Aleksey haqiqiy ismi Mahmud" deb yozilgan tagyozuvli fotosuratni Varakinga körsatadi. Varakindan şahardan çiqib ketmaslik töğrisida ruxsat olinadi, ammo tergovçi unga bu qarorni şahar prokuroriga şikoyat qiliş imkoniyatini qoldiradi. Varakin sodir bölgan voqeani hamon tuşunmovçilik deb hisoblaydi. Mahalliy prokuror (Vladimir Menşov) Varakinni öziga taklif qiladi va unga qandaydir jinoyat — "şunday aqldan ozgan, sababsiz jinoyat qiliş, heç kim senga kutmagan biror narsa" qiliş istagini oçiq aytadi. U, şuningdek, öz versiyasini bayon qiladi: restorandagi fojea öz joniga qasd qiliş emas, balki oldindan rejalaştirilgan qotillikdir. Öşa keçasi tösatdan boşlangan jaz Varakinning eʼtiborini öqdan çalğitiş uçun möljallangan edi. Prokuror ish jiddiyligi haqida gapiradi va "tatar-möğul bosqinidan beri" davlatni mustahkamlaş falsafasini bayon qiladi. Davlat individuallikni olib qöyadi, uning örniga buyuklik, kuç va ölmaslikka daxldorlik beradi. Biroq prokurorning fikriça, zamonaviy sovet odamlari "Ğarbning ğoyalari"ga ergaşmoqda, bu esa Rossiya davlatçiligiga tahdid solmoqda, ammo "barça inqiloblarimiz oxir-oqibatda buzilişga emas, balki davlatning mustahkamlanişi va kuçayişiga olib keldi, va bu doim şunday böladi". Prokuror Nikolayev ishi birinçi qaraşda juda arzimas körinsa ham, çuqur maʼnoga ega, davlat manfaatlariga daxldor ekanligiga işonç hosil qiladi, şu sababli Varakin heç qanday holatda şahardan ketişi mumkin emas.

Varakin nomuvofiqlik va töliq absurd deb qabul qilgan narsa şahar aholisi uçun, körinişidan, odatiy hol. Dastlab Varakin sodir bölayotgan voqealardan hayratda qoladi va özi boşidan keçirayotgan irratsional voqealar zanjiriga qandaydir qarşilik körsatişga harakat qiladi, ammo asta-sekin vaziyat bilan kelişadi, unga moslaşadi va özi ham irratsional tartibni voqelik sifatida qabul qila boşlaydi. U endi özining Mahmud ekanligiga, marhum oşpaz Nikolayevning öz öğli ekanligiga qarşi çiqmaydi.

Anna Varakindan birga daça — şoir Çugunovning (Oleg Basilaşvili) daladagi uyiga borişni iltimos qiladi. U Varakinga oşpaz Nikolayev şaharda aynan öşa "birinçi rok-n-roll ijroçisi" bölgani haqida gapiradi — 1957-yil 18-mayda Jdanov nomidagi Madaniyat saroyidagi yoşlar keçasida, uning duşmani esa keyinçalik prokuror bölgan şahar komsomol qömitasi kotibi edi. Çugunov Varakinni "Nikolayev nomidagi rok-n-roll ixlosmandlari klubi" oçiliş marosimiga taklif qiladi, u yerda şaharning butun elitasi yiğilgan. Çugunov oçilişda bu "demokratiya ğalabasi" ekanligini eʼlon qiladi. Raqslar boşlanadi. Prokuror hamma köz öngida özini otmoqçi böladi, ammo töpponça bir neça marta öq otmay qoladi.

Varakinning xonasiga Nikolayevning sobiq rok-n-roll raqs şerigi keladi. U öğli yordamida özining oğir taqdiri haqida gapiradi: uni komsomoldan va tibbiyot bilim yurtidan haydaşgani, şundan keyin sirka bilan zaharlanmoqçi bölgani, ammo faqat ovozidan ayrilgani haqida. Keyin Çugunov va prokuror keladi. Keyin yana bir neça kişi keladi. Kompaniya tabiatga, "Dmitriy Donskoy hokimiyat eman"iga köçadi. Prokuror kutilmaganda Varakinga qoçişni maslahat beradi, va u qoçadi, tumanda eşkaksiz qayiq topadi va qirğoqdan itarib, oqimga — strejenga suzib ketadi, u yerda qayiqni oqim ilib ketadi. Qahramonning keyingi taqdiri nomaʼlum.