Bu film boşida fotografiya tarixi va fotograf kasbining ahamiyati haqida qisqa multfilm bilan boşlanadi. Söng voqea 1960-yillarda viloyat şahridagi «Sovremennik» fotoatelyesida röy beradi. Atelyeda rejani bajariş xavf ostida qolgan. Topqir yoş fotograf Vladimir Antonoviç Oreşnikov xodimlarni özlarini suratga olişga taklif qiladi. Jamoa uni quvonç bilan qöllab-quvvatlaydi va javoban Volodyani özaro yordam kassasi raisi etib tayinlaydi. Oreşnikov uzoq vaqtdan beri fotorassom bölişni va dökonning vitrinasida kunda körib yuradigan qimmat «Zenit-6» fotoapparatini sotib olişni orzu qiladi. U yangi mavqeidan foydalanişga qaror qiladi va kassadan 20 söm oladi — kassada bor-yöği şu pul bölgan, u oldindan olganlik haqida qarz yozuvi yozib qöyadi. Bu pulga u, jamğarma kassasida kassir bölib işlaydigan qizi Olya bilan, uç foizli qarz obligatsiyasini sotib oladi va şu tariqa taqdirini sinab körişga qaror qiladi.
Bir vaqtning özida filmda Volodyaning hamkasbi Lidiya Sergeyevna haqidagi voqea ham hikoya qilinadi. U tez-tez keç uyga qaytadi, bu esa uning raşkçi eriga yoqmaydi. Oqibatda er uyni tark etadi va Lidiya Sergeyevnani mebelsiz qoldiradi.
Yana bir syujet çiziği — fotoatelye mahalliy kasaba uyuşma qömitasi raisi Alevtina Vasilyevnaning hikoyasidir. U jozibasi kam, turmuş qurişni orzu qiluvçi ayol. Bir kuni onasi unga potensial kuyov topadi — avtobaza direktori Ivan Stepanoviç Kalaçyovni. Bu örta yoşli, badavlat, ammo sodda va haqoratomuz odam bölib, Alevtinaga yoqmaydi. Uning otasi, nafaqadagi harbiy, ham uni yoqtirmaydi va sovçilik tugaşi bilan «kuyov»ni uyidan haydab çiqaradi. Köp öylanib, Ivan Stepanoviç Alevtina uning uçun eng yaxşi variant ekanini anglaydi. Ertasi kuni u suratga tuşiş bahonasida işxonasiga boradi. Qisqa suhbat heç narsaga olib kelmaydi: Alevtinaga Ivan Stepanoviç yoqmaydi, lekin u baribir suratga tuşadi.
Tirajlaş kuni keladi, unda Volodya misli körilmagan — 10 000 söm yutadi. Baxtdan Oreşnikov tadbirni deyarli buzib yuboradi. Işda Volodya quvonçini hammaga ulaşadi. Lidiya Sergeyevna bu voqeani uyida nişonlaşni taklif qiladi, erini haydab yuborganini bahona qilib. Biroq Oreşnikov tasodifiy baxtdan özini yöqotib, Olyaga takabburlik bilan munosabatda böladi va oqibatda ular janjallaşadi. Ruhan tuşkun holda Volodya oşxonaga boradi va Lidiya Sergeyevnadan ketgan erining qarşisidagi stolga ötirib qoladi. Ikkalasi ham öz dardlarini bölişadi. Keyin Oreşnikov unga birga Lidiya Sergeyevnanikiga borişni taklif qiladi, u qarşisida xotinining eri turganini bilmaydi. Erkak esa, qarşisida xotinining hamkasbi turganini bilmay, rozi böladi va ular uning uyiga boradi. Uyda rentgenolog yana raşk sahnasini uyuştiradi va Lidiya Sergeyevnani Volodyaga erini haydab yuborgani haqida yolğon gapirganlikda ayblaydi. Xafa bölgan Lidiya Sergeyevna çiqib ketadi, erkaklar esa qolib, Oreşnikovning bir mantiqiy gapidan keyin yaraşib, içişadi.
Lidiya Sergeyevna Oreşnikovdan «ğiybat» uçun öç olişga qaror qiladi va yiğiliş uyuştiradi, unda fotoatelye xodimlari Volodyani umumiy pulni öz pulidek işlatib yutganlikda ayblaydi. Demak, yutuqni böliş kerak. Yiğilişni ish vaqtida atelye yopiq bölgani uçun norozi bölib, suratlarni olgani kelgan Ivan Stepanoviç buzib yuborişiga oz qoldi. Alevtinaga taassurot qoldirişni istab (keyinçalik bu unga muvaffaq böladi), u yiğilişda qatnaşadi. Avvaliga u özini ilgari suratga tuşirgan Oreşnikovni himoya qiladi, söng vaziyatni tuşunib, köpçilik tomonini oladi. Jamoa Volodyani özaro yordam kassasidan çiqaradi, uning obligatsiyasini tortib oladi va u heç narsasiz ketadi. Kassadan Lidiya Sergeyevna ham aʼzolik badallarini tölamagani uçun çiqariladi. Tösatdan Lidiya Sergeyevna Volodyaga oşiq bölib qoladi, çunki u ketişidan oldin uni himoya qilgan yagona odam edi. U Volodyanikiga boradi, uzr söraydi va his-tuyğularini tan oladi. Volodya uni yumşoq şaklda rad etadi, ammo Lidiya Sergeyevna uni öziga köndiradi.
Şu orada fotoatelye jamoasi va Ivan Stepanoviç yutuqni oliş uçun jamğarma kassasiga kelişadi. Olya Volodya sotib olgan obligatsiyani taniydi va sobiq sevgilisi talon-taroj qilingan deb gumon qiladi. Ammo keyinroq köçada kuyovi Lidiya Sergeyevna bilan uçraşganini körib, pulni xohiş bilan atelye xodimlariga beradi. Yangi yilgaça bir oz vaqt qolganda xodimlar yutuq bilan nima qilişni öylaşadi. Jamoa Volodya va Lidiya Sergeyevnani keçirişga qaror qiladi va ular bilan ham pulni bölişmoqçi böladi. Buni bilmagan Oreşnikov va Lidiya Sergeyevna qasos olişga qaror qilişadi. Volodya hamkasblariga Ded Moroz qiyofasida keladi va ularni çalğitadi, Lidiya Sergeyevna esa çanğiçi kiyimida, qoronğida va tartibsizlikdan foydalanib, pul solingan portfelni öğirlaydi. Jamoa ularning ketidan quvişga tuşadi, lekin Oreşnikov özining va Lidiya Sergeyevnaning uluşini oldindan olib qöyib, yutuqni hamkasblariga qaytaradi. Volodya hamkasblaridan keçirim söraydi. Yangi yil keladi. Lidiya Sergeyevna yana Oreşnikovni öziga er bölişga taklif qiladi, ammo Volodya yana rad etadi.
Bir muddat ötgaç, Volodya fotorassom böliş orzusidan vaqtinça voz keçadi va öz uluşiga Olyaga möynali kiyim sotib oladi. Alevtina Ivan Stepanoviçga turmuşga çiqadi va öziga qimmat liboslar sotib oladi, bu esa eriga noqulaylik tuğdiradi. Alevtinaning töyi munosabati bilan xodimlar yana moliyaviy yordam sörab Volodyaga murojaat qilişadi, ammo u pul yöqligini aytadi. Maʼlum böladiki, u yana obligatsiya sotib olgan, umid bilan: omad yana zigzag qilar.
1Treylerlar
▶2Rollarda
Yevgeny Leonov, Irina Skobtseva, Valentina Talyzina
Eldar Ryazanovrejissyor
Yevgeny LeonovaktyorISIrina SkobtsevaaktyorVTValentina TalyzinaaktyorYYYevgeniy YevstigneyevaktyorAGAlexey GribovaktyorGBGeorgi BurkovaktyorVTValentina TelichkinaaktyorNSNina SazonovaaktyorEldar Ryazanovssenariy muallifiAPAndrey Petrovkompozitor3Suratga oluvçilar guruhi
Ssenariy mualliflari — Emil Braginskiy, Eldar…
Ssenariy mualliflari — Emil Braginskiy, Eldar Ryazanov
Rejissyor — Eldar Ryazanov
Boş operator — Vladimir Nakhabtsev
Badiiy rassomlar — Sergey Voronkov, Ippolit Novoderyöjkin
Bastakor — Andrey Petrov
Multiplikatsiya rejissyori — Fyodor Khitruk
Multiplikatsiya — Vladimir Zuykov, Eduard Nazarov (titrlarda körsatilmagan)
4Ssenariy va aktyorlarni tanlaş
Eldar Ryazanov va Emil Braginskiyning ijodiy tandemi «Avtomobildan ehtiyot böling» filmi ustida işlaş…
Eldar Ryazanov va Emil Braginskiyning ijodiy tandemi «Avtomobildan ehtiyot böling» filmi ustida işlaş davrida, 1966-yilda taşkil topgan. Komediya butunittifoq va xalqaro eʼtirof oldi, va hammuallifdan davomi kutilgan edi. Navbatdagi film syujetining asosiga kassa pullarini öğirlab, ularni obligatsiyalarga sarflagan kasaba uyuşmasi xodimining haqiqiy hikoyasi qöyildi. Oldingi birgalikdagi işda bölgani kabi, bir xil yondaşuv işlatildi. Ssenariy avvaliga «Naş sovremennik» jurnalida qissa sifatida çop etildi, şundan söng film uçun ariza berildi. Ekranlaştiriş allaqaçon sinovdan ötgan va maʼqullangan material sifatida mafkuraviy tösiqlardan tezroq ötardi. «Baxt egri çiziği» ish nomi bilan tayyorlanayotgan kelajakdagi kartina «Mosfilm» kinostudiyasi badiiy kengaşi tomonidan osonlik bilan qabul qilindi va Yuriy Nagibin tomonidan xayrixohona baho oldi.
Avtobaza direktori rolini rejissyor avval Yevgeniy Yevstigneevga taklif qildi. Bu rolga Yuriy Vizbor ham sinov berdi, ammo uning nomzodi rad etildi — u tipaj jihatidan aniq mos kelmasdi. Eldar Ryazanov uzoq vaqtdan beri Alisa Freyndlixni öz filmlarining birida rolga taklif qilişni istardi. U bir paytlar «Gusar ballada»dagi Şuroçka Azarova rolini oxirigaça daʼvo qilgan, ammo mos kelmagan. Ssenariyçilar Alevtina obrazini uning «ostida» yaratişgan. Şunga qaramay, bu yerda ham istak amalga oşmadi — kartina suratga olinişi boşlanganda Alisa Freyndlix farzand kutayotgan edi. Alevtina rolini Mossovet teatri aktrisasi Valentina Talizina oldi. Retuşyor Petya rolini Ryazanov öşanda kam tanilgan Georgiy Burkovga tanlab berdi. Uning sözlariga köra, aktyor «içkilikka berilgan rus ziyolisining ideal yuzi»ni ifodalagan.
Boş qahramonni hammuallif yozuvçilar Innokentiy Smoktunovskiyga «möljallab» ham yozişgan, ammo öşa vaqtda aktyorning kasali kuçaygan edi. Rolga Mironov, Şirvindt, Şakurov sinov berişdi. Ryazanov Evgeniy Leonovning kutilmagan nomzodini taklif qildi. Dastlab Leonovni fotoatelye direktori obrazida körişgan. Aktyorni studiya badiiy kengaşi uzoq vaqt tasdiqlamadi, ularning fikriça, bu yerda yanada jozibali va kinogenik taşqi köriniş zarur edi. Şunda Ryazanov sinalgan usuldan foydalandi. U vaqtni çözişni va suratga olişga tayyorgarlik körişni boşladi. «Natura» ketib qoldi, qiş tugab borardi va studiya rejissyorning tanlovini tasdiqladi.
5Işlab çiqariş va prokatga çiqişi
Kartina suratga oliş 1968-yil yanvar—mart oylarida Moskvada bölib ötdi. Natura suratlari Çistoprudniy…
Kartina suratga oliş 1968-yil yanvar—mart oylarida Moskvada bölib ötdi. Natura suratlari Çistoprudniy bulvari, «Sovremennik» teatri, Sitinskiy köçasi va poytaxtning boşqa joylari hududida olingan. Lidiya Sergeyevna va Zyapaning xonadonini Bolşaya Bronnaya köçasi, 29-uydagi «aktyorlar uyi»da suratga olişgan. Birinçi suratga oliş kunida Alevtinaning uyida kuyov Kalaçyovning «köriş» sahnasi tasvirga olingan. Taniqli rejissyorning filmida birinçi marta boş rol olgan Valentina Talizina şunçalik hayajonlanganki, ovozi titragan. Yevgeniy Yevstigneev öz şerigi bilan til topişişga urinib, tanaffusda içişni taklif qildi. Şu tariqa asta-sekin umumiy til topildi. Köça sahnalari qiyin keçdi. Öşa paytda Moskvada harorat minus 20 darajadan pastga tuşgan, ammo qiş tugab borayotgan edi va suratga oliş kuniga 12 soat davom etardi. Öşa vaqtda aktyorlar isinib olişi mumkin bölgan treylerlar hali mavjud emas edi. Ryazanov maydonçaga yaşirinça olib kirilgan spirtli içimliklarga qarşi behuda kuraşdi. Kuçli kunning oxirida maʼlum böldiki, yagona muvaffaqiyatli dubl epizod iştirokçilari mast holatda olingan ekan. U aktyorlar bilan janjallaşib, ularning ish joylariga şikoyat yoziş bilan tahdid qildi. Keyinçalik rejissyor kartinani yoqtirmadi va xotiralarida unga minimal joy ajratdi.
«Mosfilm» studiyasining badiiy kengaşi işni jiddiy eʼtirozlarsiz qabul qildi. Biroq kutilmagan tanqidni kasaba uyuşma organlari bildirdi. Kassa pullariga (kasaba uyuşma qömitasining masʼuliyat sohasi) bepisand munosabat va fotoatelye işini oçiqdan-oçiq satirik tasvirlaş kasaba uyuşma vakillarini jahlga soldi. «Sovetskiye profsoyuzy» markaziy organi komediyaning ekranga çiqişiga oddiy öquvçining xatligi-retsenziyasi bilan javob berdi (öşa paytlarda maşhur usul). Kartinani primitivlikda, syujetning «vodevilligi»da, komediya niqobi ostida vaziyatlardan haqiqatdan qoçişda ayblaşdi.
Kartinaning premyerasi 1968-yil 27-dekabrda Moskvadagi «Fitil» kinoteatrida bölib ötdi, 1968-yil 29-dekabrdan boşlab esa u Moskvaning 20 ta kinoteatrida namoyiş etila boşlandi. Film ikkinçi toifa oldi va prokat böyiça çeklovlarga duç keldi. Bu munosabat bilan Eldar Ryazanov quyidagiça fikr bildirgan:
…Men uzoq vaqt bu ğalati prokat siyosatini tuşuna olmadim. U nimaga asoslanadi? Çekka hududlarda ikkinçi toifali odamlar yaşaydi, ularni hisobga olmasa ham böladi va ularga ğoyaviy nuqsonli narsalarni körsatiş mumkin, degan fikrdanmi? Yoki aksinça, çekka aholi ğoyaviy jihatdan şunçalik çiniqqanki, şubhali asarlarning zararli, yomon taʼsiriga berilmaydimi?
6Tanqid va ahamiyati
Kartina juda noaniq tanqidga uçradi. «Omad zigzagi» Eldar Ryazanovning yetuk usta sifatidagi maqomini…
Kartina juda noaniq tanqidga uçradi. «Omad zigzagi» Eldar Ryazanovning yetuk usta sifatidagi maqomini tasdiqladi. Komediya «Avtomobildan ehtiyot böling» oldingi asarida kötarilgan mavzu va muammolarni davom ettirdi. 1970-yillar tanqidi syujetning ijtimoiy tomonini, moddiy boyliklar ortidan quvişga ironik qaraşni ijobiy baholadi. «Sovetskiy ekran» töğridan-töğri komediya tarkibiy qismini ajratib körsatdi va kartina haqiqatan ham kulgili bölganini qayd etdi. «Zoşçenko» ohangiga ega yaxşi adabiy material zamonaviy dolzarb masalalarga eʼtiborni sezdirmasdan jalb qilişga imkon berdi. Neya Zorkaya filmning töğri tanlangan temposi, Ryazanovning mizansen quriş va massovkaga statistlarni tanlaş kabi detallardagi mahoratiga eʼtibor qaratdi.
«Omad zigzagi» — şahar köçasi, köça olomoni, bayram arafasidagi keçki qalabalik haqidagi film, uning ritmi — şahar yuriş-yarim yugurişi bölib, Volodya va uning yutuği ketidan «Sovremennik» quvişni boşlaganda, töliq yugurişga aylanadi. Epizoddan epizodga heç qanday çokisiz oqadigan, bir nafasda körildigan kartina yaxlitdir.
Sotsiolog Andrey Aşkerovning fikriça, ijodkorlar janrlarning juda paradoksal uyğunligiga erişgan: işlab çiqariş drama, tragikomediya va farsning. Oddiy odamlarning syujet burilişiga jalb etilişi bilan «kundalik hayot portreti» yaratilgan — bu öşa yillar sovet kinosi uçun odatdan taşqari «katta boylik» ketidan quviş bilan boğliq. Bunday voqelikka qaraş bir qator esda qolarli psixologik obrazlarni yaratişga imkon bergan.
Şunga qaramay, syujetda çuqurlik aniq yetişmaydi va yakuni juda töğridan-töğri bölib çiqqan. Kartinada bir neçta syujet çiziqlari bor, ammo ularning birortasida mavzu va ziddiyat töliq oçilmagan. Kartinada Valentina Talizina va Yevgeniy Yevstigneevning aktyorlik işlari ajralib turadi va ular ularning filmografiyasidagi eng yaxşilaridan bölib qoldi. Biroq boşqa aktyorlik işlari past baholandi. Neya Zorkayaning fikriça, kartina odatiy yetakçi qahramonsiz bölib, jamoaviy aktyorlik işiga aylangan. Yevgeniy Leonov Yuriy Detoçkin bilan soliştiriladigan asosiy personajni yarata olmadi. Valentina Teliçkinaga ham tanqid tegdi: uning qahramoni butunlay komik bölmagan va töliq oçilmagan qoldi. Leonid Gaydai hamkasbini baholab, Leonov va Teliçkina duetining ham muvaffaqiyatli çiqmaganini, juo tomoşabinlar eʼtiborini jalb qilmasligini taʼkidladi. Boş qahramonlar duetini Evstigneev, Burkov va Talizina butunlay soyada qoldirdi. Ajoyib komik salohiyatga ega aktyor Aleksey Gribovga esa qiziqarli material berilmadi.
Sovet senzurasi komediyaga eʼtibor bermay qoldirmadi. Oldingi asarlardan farqli ölaroq, unda töğri yöldan adaşgan alohida şaxslarning tasodifiy kamçiliklari haqida emas, balki butun bir sovet taşkiloti — turli kelib çiqişdagi fuqarolardan iborat fotoatelye vasvasaga doş berolmay, pul vasvasasiga berilgani haqida gap borardi. Eldar Ryazanov uni «mening eng satirik kartinam» deb atagan — u «köp kuçimni oldi va ruhimda çandiq qoldirdi». Şundan söng Ryazanov bir muddat ötkir mavzulardan uzoqlaşdi, Emil Braginskiy bilan hamkorlikni töxtatdi. Keyingi navbatda rejissyor «Sirano de Berjerak» pyesasini ekranlaştirişni rejalaştirgan edi, ammo bu amalga oşmadi. «Omad zigzagi» kartinasidan Eldar Ryazanovning Valentina Talizina va Georgiy Burkov bilan köp yillik hamkorligi boşlandi. Ular faqat şu yerda boş rollarni öynaşgan, keyinçalik ularga asosan epizodik personajlar berilgan. Kartina aktyorlarning şuhratiga taʼsir körsatdi, ularni mamnuniyat bilan taklif qilişni boşladilar. Biroq amplua çeklangan bölib qoldi: Burkov uçun bu xuşçaqçaq va içkilikbozlar edi, Talizinaga esa özini faqat çiroyli bölmagan, ammo boy içki dunyoga ega qahramonlarni öynovçi deb bilgan tasavvurni özgartiriş qiyin edi.
Matn: maqola tarjimasi «Зигзаг удачи» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.