Dostoevsky

Film birinçi qismidagi petraşevçilarni qatl qiliş sahnasi umuman tarixiy jihatdan işonçli, ammo ssenarist tarixiy haqiqatga zid ravişda Dostoyevskiyni hukm qilinganlarning birinçi uçligiga joylaştirgan. Aslida Dostoyevskiy voqealarni ešafotdan kuzatgan va ikkinçi uçlikda, otişma uçun hukm qilinganlar orasida turgan. Lekin mualliflar fuqarolik qatl marosimini çetlab ötgan — hukm qilinganlarning boşi uzra şpaga sindirilgan, bu esa zodagonlar uçun şarmandali bölgan osiş jazosiga teng edi.

Apollinariya Suslovaning obrazi ssenarist tomonidan yozuvçining qizi — Lyubov Fyodorovna Dostoyevskayaning juda tarafkaş xotiralari asosida yaratilgan: «Polina N. viloyatdan kelgan edi, u yerda boy qarindoşlari bor edi va ular Peterburgda qulay yaşaşi uçun unga yetarliça pul yuborib turardi. Har kuzda u muntazam ravişda universitetga talaba sifatida yozilardi, ammo heç qaçon maʼruzalarga qatnaşmas va imtihon topşirmas edi. U adabiy öqişlarga faol qatnaşar, talabalar bilan noz-karaşma qilar, ularnikiga uyiga borar, yigitlarning işlaşiga xalaqit berar, ularni çiqişga undar, norozilik xatlariga imzo çektirar, barça siyosiy namoyişlarda iştirok etar, talabalar boşida yurib, qizil bayroq kötarar, «Marselyezа» kuylar, kazaklarni sökar va ularga nisbatan dakki bilan muomala qilar, politsiya otlarini urar, özi ham politsiyaçilar tomonidan urilar, qamoqxonada tunar va universitetga qaytganida «nafratli tsarizm» qurbonidek qöllarda kötarib olib kelinardi».

Uşbu matnga tanqidiy bölmagan munosabat natijasida filmga xronologik xato kiritilgan. Apollinariya Suslova umuman talaba böla olmas edi: 1860-yillarda Rossiyada oliy ayollar taʼlimi şunçaki mavjud emas edi. Ayollar maʼruzalarga faqat tinglovçi sifatida kelişi mumkin edi, bunda universitet rahbariyati buni maʼqullamasdi, imtihonga kiriş talabi esa umuman gap bölişi mumkin emas edi (qarang: Oliy ayollar kurslari tarixi).

Rossiya Dostoyevskiy jamiyatining prezidenti, filologiya fanlari doktori Boris Tixomirov, suratga oliş boşlanişidan oldin ekspert sifatida jalb qilingan, Eduard Volodarskiy ssenariysiga keskin salbiy xulosa yozdi va uning ismi heç qanday holda titrlarda bölmasligini qatʼiy şart qilib qöydi. Şu bilan birga, ekspertning sözlariga köra, Vladimir Xotinenko «Avgiy otxonalarini butunlay tozaladi», Volodarskiyning adabiy asosini rejissyor ssenariysiga aylantirgan.

«Ssenariyda şunçalik yolğon, çalkaşlik, bemaʼnilik va oçiq-oydin johillik töplanganki (Dostoyevskiy biografiyasi jihatidan ham, umuman vatan tarixi jihatidan ham), taassurot paydo böldiki (albatta, bu faqat mening subʼektiv taassurotim ekanligini aytaman), uni nufuzli ssenarist Eduard Volodarskiy emas, balki adabiy «qullar» yozgan va ustoz «usta qöli bilan» ularning işiga hatto nazar taşlaşga ham ulgurmagan».

Vladimir Xotinenko ssenariydan eng yoqimsiz epizodlarni nafaqat çiqarib taşladi, balki filmga «bir qator juda ifodali sahnalarni öylab topdi va kiritdi».

Dostoyevskiyşunos Lyudmila Saraskina Vladimir Xotinenko bilan «Kuzatuvçi» axborot dasturida, «Madaniyat» telekanalida suhbatda (2011-yil 10-noyabr efiri), rejissyor va ssenarist «ommaga yoqiş» uçun film yaratişga intilib, Dostoyevskiy obrazini sezilarli darajada buzganini, hatto oçiq tuhmatdan ham qaytmaganini taʼkidladi. L. I. Saraskinani ayniqsa ğazablantirgan narsa — ijodkorlar I. S. Turgenev oğziga qöygan Dostoyevskiyni pedofiliyada ayblaş böldi. Bu holda ssenarist yozuvçi vafotidan keyin uning duşmanlari tomonidan tarqatilgan miş-mişdan foydalangan (tarixiy Turgenevning bu miş-mişni tarqatişga heç qanday aloqasi yöq edi). Tuhmatning muallifi N. N. Strahov bölib, u 1883-yil 28-noyabrda L. N. Tolstoyga yozgan xatida buni keltirgan. Yolğon yozuvçining bevasi A. G. Dostoyevskaya tomonidan rad etilgan.

Igor Volginning öşa teleefirda aytişiça, Vladimir Xotinenko yaratgan serialning boş qahramoni — «Dostoyevskiyga hatto yaqin ham emas».

2012-yilda film eng yaxşi mini-serial uçun «Oltin burgut» mukofotini hamda «Zolotoy Vityaz» kinoforumida «Televizion öyin filmlari» nominatsiyasida boş mukofotni oldi.