«Dolgaya doroga v dyunax» (lot. Ilgais ceļš kāpās) — sovet ssenariysi asosidagi yetti qismli badiiy film, drama. Rijа kinostudiyasida 1980–1981 yillarda suratga olingan; Butunittifoq premyerasi 1982-yil 2-iyunda bölib ötgan.
1Rollarda
Lilita Ozoliņa, Juozas Kisielius, Romualdas Ramanauskas
2Syujet
Serialda 1939–1970-yillardagi Latviya aks…
Serialda 1939–1970-yillardagi Latviya aks ettirilgan.
Baliqçi öğli Artur bilan gözal Martaning sevgi tarixi. Ular harbiy va uruşdan keyingi yillarning barça qiyinçiliklari va qayğularidan ötib, tuyğularini saqlab qolişadi. Filmdagi qahramonlarning hayot yöllari uzoq va tikanli bölgan, to ular yana ona Latviya yerida uçraşgunça…
1-qism. 1939-yil may. Baliqçi öğli Artur Banga otasining dafn marosimiga tuğilgan qişloğiga keladi. U öqişni taşlab baliqçi böladi. Artur bolalikdan sevib kelgan qöşnisi Marta bilan uçraşadi va ular örtasida muhabbat boşlanadi. Artur dengizda çökayotgan boy fabrikant öğli Rixardni qutqaradi, Rixard minnatdorçilik sifatida Artur oilasining qarzini tölaydi. Rigaga qaytişi kerak bölgan Marta otasi Yakobning uyi yonib ketgani sababli qişloqda qoladi. Yonğin paytida Rixard Yakobni olovdan qutqaradi. Tuşunmovçilik tufayli Artur Martaning Rixard bilan xiyonat qilgan deb öylaydi va unga tokat uradi. Ranjigan Artur mahalliy aizsargalar bilan janjal qiladi va Marta bilan aloqani uzadi.
2-qism. Boy ota Martaning Artur bilan turmuş qurişiga ruxsat bermaydi va unga badavlat kuyov topadi — fabrikant Losbergning öğli Rixardni, u Martani chin dildan sevib qolgan edi. Marta umidsizlikka tuşib Rixard bilan turmuş quradi va tez orada Arturdan homilador ekanini bilib qoladi. U eri bilan birga Germaniyaga ketişga rozi böladi, lekin undan avval Arturni hibsdan qutqarişni söraydi. Köp ötmay Arturni harbiyga çaqirişadi. Rixard latviyalik döstlari topşiriğiga köra Germaniyada nufuzli nemis ofitserlari va amaldorlari bilan tanişadi. Martaning öğli Edgar tuğiladi, uni Rixard öz farzandi deb tan oladi.
3-qism. Latviyada hokimiyatga kommunistlar keladi va Rixard oilasi bilan uyga qaytişni keçiktirişga majbur böladi. Artur baliqçilar artelining raisi etib saylanadi. Mahalliy millatçilar qayiqlarni yoqib yuborişadi, yonğinda Martaning otasini ayblaşadi. Uni Arturning onasi himoya qiladi. Germaniyada Marta nemislarning Polşa hududida körsatayotgan şafqatsizligidan ğazablanadi. Eri uni jim turişga majbur qiladi, çunki uning biznesi butunlay yangi hokimiyatga boğliq.
4-qism. 1941-yil iyun oxirida Vermaxt qöşinlari Latviyaga kirib keladi va bu Martaga oilasi bilan Rigaga qaytiş imkonini beradi. Ularga mahalliy boy yahudiy oilasiga tegişli bölsa kerak, katta kvartira berişadi. Marta dorixonada tasodifan Artur bilan uçraşib qoladi. U Martadan keçirim söraydi. Keyingi safar ular Arturning onasi uyida uçraşişadi, u yerda yarador sovet razvedçisi Otto Grunberg yaşirinib yotgan edi. Ular birgalikda razvedçini mahalliy starosta — Martaning otasi uyiga olib borişadi, Arturning onasi uyida nemislar tintuv ötkazişdan bir soat oldin. Birinçi bölib Germaniyada işlaşga rozi bölgan latviyaliklarni kuzatiş sahnalari juda qiziq va noodatiy. Ularni ruhlantiruvçi marşlarni çalayotgan nemis orkestri kuzatadi. Vaqtinçalik tribuna ustida faşistik Germaniya va Latviya bayroqlari tölqinlanadi. SS ofitseri va Latviya yurtdoşlari uyuşmasi vakili keladi. U qisqa nutq sözlaydi va ularga yöllarining oçiq bölişini tilaydi.
5-qism. 1944-yil oktyabr. Nemislar çekinmoqda, Rixard Martani özi bilan Germaniyaga çaqiradi, lekin u uyda qoladi. Martaning otasi örmonda yaşirinişga majbur böladi. Artur qömondonidan frontdan orqada latviyalik legionerlar orasidan «til» olib keliş kabi murakkab jangovar topşiriq oladi. Topşiriqni bajariş paytida Artur oğir yaralanadi. Köp ötmay Martaga Arturning halok bölgani haqida xabar berişadi. Ozols öz joniga qasd qiladi.
6-qism. Martani sobiq starosta qizi sifatida öğli Edgar bilan Sibirga surgun qilişadi, u yerda örmon kesişda işlaşga va oddiy dehqon kulbasida tor şaroitda yaşaşga töğri keladi. Qişloq bolalaridan biri kiçkina Edgarni «faşist» deb ataydi. Edgar u bilan janjallaşadi, söngra xafa bölib örmonga ketadi va adaşib, böronga duç keladi. Kattalar bolani qidirişni boşlaydi va uni örmonda qattiq sovqotgan holda topişadi. Bolani kulbaga olib kelişadi. Marta öğlini isitib, yoniga yotqizadi va unga beşik qöşiğini kuylaydi. Halok bölgan deb hisoblanayotgan Artur uyga qaytadi. U Martaning işini qayta körib çiqişni va uni töliq oqlaşni talab qiladi. Marta sovet razvedçisi Otto Grunbergning (Aleksandr Yefimov) uruş paytida otasi uyida qutqariliş holatlarini bayon etgan xat yozadi. Şu orada qişloqqa Martaning oldiga razvedçining otasi keladi, u Martaga öğlini qutqarganlik uçun minnatdorçilik bildiradi va Irkutskka, Aleksandr Yefimov yaşaydigan joyga birga ketişga köndiradi.
7-qism. Artur boşqa baliqçilar bilan baliq ovlaş uçun qayiqda dengizga çiqadi. Böron boşlanadi, qayiq ağdarilib ketadi. Yaqin atrofdan ötayotgan şved paroxodi halokatga uçragan baliqçilarni qutqaradi. Arturning qutqarilganini matbuotdan Germaniya Federativ Respublikasida yaşovçi Rixard bilib qoladi. Marta Irkutskda qoladi. U Banga familiyasini oladi va öğliga haqiqiy otasining familiyasini beradi. Artur Martani topişdan töxtamaydi. U Marta surgun qilingan Sibir qişloğiga boradi. Biroq qişloq aholisi Martani kim bilan va qayerga ketganini eslay olmaydi. Yillar ötadi. Irkutskka nemis mutaxassislari guruhi bilan Rixard keladi va Martaga Arturning tirik ekanini xabar qiladi. Köp ötmay Marta öğli bilan tuğilgan qişloğiga qaytadi.
3Rollarda
Liliya Ozoliņa — Marta Ozola (beşik qöşiği «Çirillovçi çigirtka»ni Valentina Talizina ijro etgan va dublyaj…
Liliya Ozoliņa — Marta Ozola (beşik qöşiği «Çirillovçi çigirtka»ni Valentina Talizina ijro etgan va dublyaj qilgan)
Juozas Kiselyus — Artur Banga (ovozini Aleksey Panikin bergan)
Romualdas Ramanauskas — Rixard Losberg (ovozini Valeriy Ryjakov bergan)
Eduard Pavuls — Yakob Ozols, Martaning otasi (ovozini Yuriy Puzirev bergan)
Karlis Trentsis — Andris Kalnin (ovozini Vladislav Kovalkov bergan)
Arijs Geykins — traktirçi Aboltʼniş (ovozini Vladimir Ferapontov bergan)
Lidiya Freymane — Arturning onasi
Aare Laanemets — Laymon Kalnin (ovozini Leonid Belozoroviç bergan)
Indra Burkovska — Biruta
Artur Kaleys — Fritsis Spure, Birutaning otasi
Dzidra Ritenberga — Erna, Ozolsning xonadon egasi (ovozini Viktoriya Çaeva bergan)
Egons Beseris — Peteris (ovozini Yuriy Sarantsev bergan)
Valdemars Zandbergs — öqituvçi Akmenʼlaux (1–2-qismlarda, ovozini Rudolf Pankov bergan)
Martinʼş Verdinʼş — Bruno
Rolands Zagorskis — Zigis
Voldemar Şorinʼş — Valdis
Uldis Vazdiks — Martinʼş
Xariy Liepinʼş — Osvald Kreyzis (ovozini Viktor Rojdestvenskiy bergan)
Uldis Dumpis — Manfred (ovozini Rudolf Pankov bergan)
Yanis Zarinʼş — Sprudj, tergovçi (ovozini Nikolay Grabbe bergan)
Uldis Lieldidj — Billing (ovozini Feliks Yavorskiy bergan)
Yanis Plesums — Yanis Ritis (ovozini Boris Bystrov bergan)
Yuris Leyaskalns — qamoqxona boşliği (ovozini Aleksey Safonov bergan)
Girts Yakovlevs — Yazeps Sarma (ovozini Vladimir Ferapontov bergan)
Yevgeniy Jarikov — Otto Grunberg/ Aleksandr Yefimov
Merle Talʼvik — Ilga
Lyubov' Sokolova — Anisʼya
Ivan Ryjov — Dmitriy Akimiç
Lyudmila Çursina — Yekaterina
Paul' Butkeviç — Henrix Strautnek (ovozini Boris Bystrov bergan)
Velta Line — Maya (ovozini Tamara Sovçi bergan)
Andreys Jagars — Edgar, Martaning öğli (ovozini Aleksey Panikin bergan)
Alfred Videniek — Rixardning otasi (ovozini Aleksandr Belyavskiy bergan)
Xelmut Kalninʼş — Yanka (ovozini Yuriy Malyarov bergan)
Qolgan rollarni ovoz berganlar: Vadim Zaxarçenko, Aleksandr Snykov, Vladimir Smirnov, Vadim Andreyev, Vladimir Razumovskiy, Svetlana Xarlap, Vladimir Proxorov, Aleksandr Snykov, Daniil Netrebin, Larisa Danilina, Margarita Korabelʼnikova, Natalʼya Gurzo, Natalʼya Ryçagova.
4Suratga oliş guruhi
Rejissyor: Aloiz…
Rejissyor: Aloiz Brenç
Ssenariy mualliflari: Oleg Rudnev, Dmitriy Vasiliu
Operator: Yanis Murniyeks
Rassom: Gunars Balodis
Kompozitor: Raymond Pauls
5Faktlar
Ssenariy muallifi Oleg Rudnev va detektiv janri ustasi rejissyor Aloiz Brenç — 1983-yilda Latviyadan SSSR…
Ssenariy muallifi Oleg Rudnev va detektiv janri ustasi rejissyor Aloiz Brenç — 1983-yilda Latviyadan SSSR badiiy sohadagi Davlat mukofotiga sazovor bölgan sönggi mualliflar, ular eng maşhur latviyalik serial «Dolgaya doroga v dyunax» uçun şu mukofotni olişgan.
Serialning asosiy musiqiy mavzusidagi saksafon partiyasini maşhur saksafonçi Egils Straume ijro etgan. 1982-yilda rigalik «ARS» rok-guruhi gitaraçi Vyaçeslav Mitrohin rahbarligida serial nomi bilan atalgan debyut magnitalbomini yozdi; unda ham yuqorida tilga olingan musiqiy mavzu bor edi, uni Mitrohin aranjirovka qilgan. Keyinroq, 1987-yilda u guruhning boşqa magnitalbomi — «Ne opuskay parusa»da qayta çiqarildi.
Dastlab Marta rolini aktrisa Viya Artmanega möljallab yozilgan edi.
Oltinçi qismni Yalguba qişloğida suratga olişgan. Rus dublyajida Liliya Ozoliņa uçun «Peçka orqasidagi çigirtka» beşik qöşiğini uni ovozlaştirgan Valentina Talizina ijro etgan. Edgarning «Mama, sen faqat ketma!» degan iborasini u uyquli ovozda aytadi, garçi boşlanğiç variantda kadrda bolaning közlarida yoş körinadi (filmda u şunçaki uxlab qoladi).
1981-yilda Raymond Paulsning kuyiga, filmning asosiy mavzusiga, Alla Pugaçyova «Bis uçun qöşiq» (Andrey Voznesenskiy sheʼrlari) yozgan.
«Dolgaya doroga v dyunax» bilan boğliq va hayotda davom etgan bir voqeani aktrisa Liliya Ozoliņa sözlab bergan. Syujetga köra, film qahramoni Marta farzand köradi. Suratga oliş uçun turli onalarni gödaklari bilan taklif qilişgan. Biroq studiyada şamollar bölgani uçun hamma suratga tuşişdan boş tortgan. «Şunda bizga bolalar uyidan bir çaqaloq olib kelişdi. Uni qölimda uşlab turganimda qanday his-tuyğularni boşdan keçirganimni sizga aytib bera olmayman, u kiçkina barmoqlari bilan yuzimga intilganida… — deb eslaydi Liliya. — Va tösatdan suratga oliş vaqtida bu çaqaloqni asrab olgan ayol paydo böldi. Bu möʼjiza edi. Men ularnikiga mehmonga borardim. Ular şaharda yaşaşardi. Bu çaqaloq ajoyib inson bölib voyaga yetdi. Faqat şu uçun ham bu filmni suratga oliş kerak edi. Heç bölmasa bitta bola baxtli bölişi uçun».
2016-yilda Latviya televideniyesida filmning navbatdagi namoyişidan söng, «Latvijas avīze» gazetasining bir öquvçisi uning keyingi namoyiş etilişini taqiqlaşni talab qildi va uni «yolğonga töla film» deb atadi. Uning sözlariga köra, filmni körgandan keyin bolalar ota-onalaridan aizsargalar, legionerlar, dahşatli partizanlar kim ekanini söraydi va bu «biz hamon Rossiyadamiz va undan heç qaçon xalos bölmaganmiz» degan taassurot uyğotadi. Uşbu maktubga öquvçilar köp şarhlar yozişdi, ham filmni qöllab-quvvatlovçi, ham unga qarşi, şundan söng jurnalist Elita Veydemane filmni qöllab-quvvatlab çiqdi. U eslatdiki, filmning suratga oliş işlari 1981-yilda tugagan — öşa paytda deportatsiyalar va «örmon birodarlari» haqida oçiq gapiriş umuman taqiqlangan edi. Hayratlanarlisi, filmning boş ssenariy muallifi Oleg Rudnevga deportatsiyalar haqida gapirişga ruxsat berilgan edi — şu tariqa haqiqatga tomon birinçi qadamlar qöyilgan edi. «Köp ötmay biz «bunday filmlar», tarixni talqin qiladigan filmlar, milliy öz-özini anglaşimizni pasaytiradi, latviylikni va vatanparvarlikni zaiflaştiradi va yana bir töp dahşatli narsalarni tarğib qiladi, deb gapira boşlaymiz. Şunda latviylarning öz-özini anglaşi qançalik zaif va latviylik qançalik oğriqli darajada zaif ekanini, sanʼat bularning hammasini bir zumda yöq qila olişi mumkinligini gapirişga töğri keladi», — deb hisoblaydi Veydemane.
Matn: maqola tarjimasi «Долгая дорога в дюнах» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.
