Tamas

Çamar millatiga mansub Natxu dökonidagi işini tugatayotgan paytda thekedar kirib, veterinariya şifokori tibbiy maqsadlar uçun kerak bölgan çöçqani söyişni unga topşiradi. Natxu heç qaçon çöçqa söymaganini va buning uçun zarur mahorati yöqligini aytib rad etadi, agar kerak bölsa, çöçqaçilikdagi odamlar uni söysa, terisini oşlab berişni taklif qiladi. Thekedar tirjaydi va Natxuga 5 rupiya beradi, dökondan çiqib ketayotib, ertalabgaça jamadar kelib, ölikni olib ketişini aytadi.

Ertasi kuni erta tongda Bakşiji va siyosiy partiya aʼzolarining bir qismi tarğibot maqsadida vatanparvarlik qöşiqlarini kuylab, musulmon mahallasiga borib, ariqlarni tozalaydi. Ularni mahallada iliq kutib olişadi va aholi ham ariqlarni tozalaşga qöşiladi. Biroz vaqt ötgaç, ularning oldiga bir keksa musulmon çiqadi va öz foydasi uçun ketişlarini söraydi. Köp ötmay qöşni uylardan partiya aʼzolariga toş yoğila boşlaydi va ular joydan qoçib ketişadi. Şundan söng partiya aʼzolari masjid zinapoyasiga kimdir çöçqa öliğini taşlab ketganini aniqlaşadi.

Jamoada tartibsizlik yuz berişidan xavotirlangan Bakşiji va Muslim ligasining vakili Hayat Bakş şahar komissari Riçardning uyiga borib, vaziyatni nazorat ostiga oliş uçun oldindan çoralar körişni talab qilişadi. Richard Bakşiji va Hayat Bakşning politsiya joylaştiriş yoki komendantlik soati joriy etiş takliflarini rad etadi va buning örniga partiya aʼzolarini öz jamoalarini tinçlik va tartibni saqlaşga çaqirişga undaydi.

Natxu masjiddagi çöçqa öliğini körib, şaharda ozgina tartibsizlik bölayotganini sezgaç, keça söygan çöçqasi şumi deb öylaydi. Keçqurun uyiga qaytayotib, köçada thekedarni köradi. Natxu unga yaqinlaşmoqçi böladi, lekin thekedar şoşilib uzoqlaşadi. Endi bu öşa çöçqa ekanligiga işongan Natxu qattiq aybdorlik his qiladi, uyga qaytib, homilador xotini Kammoga hammasini tan oladi. Taşqarida, uzoqda yonayotgan uylarni körib, Natxu jamoalararo zöravonlik avj olişiga özini aybdor hisoblaydi.

Xavf sezgan Natxu xotini va onasi bilan şaharni tark etişga qaror qiladi. Ular piyoda yölga çiqişadi, Natxu nogiron keksa onasini orqasiga kötarib boradi. Yölda Natxuning onasi vafot etadi va uni örmonda munosib janoza marosimisiz kuydirişga töğri keladi. Bu voqea vijdon azobidagi Natxuni yanada ezadi, u soddaligi tufayli özini bu qirğin uçun masʼul deb biladi.

Yaqin atrofdagi qişloqda Harnam Singx va xotini Banto yagona sikx oilasidir. Ular ham qizi Jasbirning sikxlar qişloğidagi uyiga borişni rejalaştirgan. Ular tun böyi piyoda yöl bosişadi va ertalab bir qişloqqa yetib, bir eşikni taqillatib boşpana söraşadi. Bu uy uzoq vaqtdan beri Harnam Singhning dösti bölgan musulmon Ehson Alining uyi ekan. Harnam Singh va Banto kun böyi uyda yaşirinib yotişadi, lekin keçasi Ehsonning öğli ularni topib, darhol ketişni talab qiladi. Ertasi kuni ertalab yölda ular örmonda Natxu va uning xotini bilan uçraşib, hammasi birgalikda gurdvaraga, u yerda Jasbir va boşqa bir qança sikxlar panoh topgan joyga boradi.

Gurdvarada sikxlar kengaşi rahbari Tejа Singx sikxlarga musulmonlar doimiy ravişda qurol töplayotganini aytib, sikxlar ham şunday qilişi kerakligini taʼkidlaydi. Öşa keça kiçik granthi gurdvaraga kelib, Tejа Singhga musulmonlar sikxlar sonining kamligini va yetarliça qurollanmaganini bilişini, şuning uçun sulh uçun 2 lakh rupiya talab qilayotganlarini xabar beradi. Tejа Singx va sikxlar kengaşi bu summani juda katta deb topib, granthi va Natxuni musulmonlar bilan muzokara olib borişga yuborişadi. Tejа Singx va kengaş aʼzolari gurdvaraning terrasidan Natxu va granthining musulmon olomoni tomonidan örab olinib, hujumga uçraşini kuzatadi. Bundan ğazablangan sikxlar qurol olib, sikx şiorlarini baqirgança jangga otlanadi. Gurdvarada esa Jasbir sikx ayollarini bolalarini bağriga bosgan holda quduqqa sakrab, ommaviy öz joniga qasd qilişga boşlaydi.

Keyinçalik Richard şahar taniqli arboblariga murojaat qilib körsatilgan, u hukumat tomonidan körilgan yordam çoralari haqida xabar beradi va rahbarlarni tinçlik xabarini tarqatiş uçun Aman qömitasini tuzişga taklif qiladi. Bakşiji va Hayat Bakş Aman qömitasining örinbosarlari etib tayinlanadi. Yiğiliş yakunida thekedar jamoalararo totuvlik şiorlarini baqirib turgani körsatiladi.

Harnam Singx, Banto va Kammo qoçoqlar lagerida. Harnam Singx davlat xodimidan muzokara uçun musulmonlarga kiçik granthi bilan ketganidan beri körinmay qolgan Natxuni topişda yordam berişni söraydi. Xodim, agar Natxu şaharda topilgan bölsa, kasalxonaga yotqizilgan bölişi mumkin bölgan şifoxona çodiriga borib söraşni maslahat beradi. Kammo yerda qator yotgan öliklar orasidan izlab, ulardan Natxuning jasadini topadi va yiğlagança yiqiladi. U darhol tuğruq oğriğiga tuşadi va hamşiralar uni şifoxona çodiriga olib kirişadi. Çodir taşqarisida ötirgan Harnam Singx va Banto çodir içidan çaqaloqning yiğisini eşitadi, uzoqdan esa «Allohu Akbar» va «Har Har Mahadev» şiorlari aralaş eşitiladi.