Payitaht: Abdulhamid (Islomiy serial)

Serial sultan hukmronligining 20-yilida boşlanadi. Ular katta loyiha — Hijoz temir yölini rejalaştirmoqda. Biroq sultonning qaynoği Mahmud poşo, inglizlar va Teodor Gertsl bu loyihani buzişga urinmoqda. Haramda esa Bidar Kadin bilan Seniha Sultan örtasidagi kuçli raqobat ularning oilalarigaça yoyiladi. Şuningdek, sultonning ukasi Muradning qizlari saroyga keladi. Ularning eng katta qizi Hatice Sultan Kemaleddin poşoga oşiq bölib, unga turmuşga çiqişni rejalaştiradi, boşqa tomondan esa sultonning qizi Naime Sultan ham Kemaleddinni sevadi va uning yuragini zabt etişga harakat qiladi, oxir-oqibat xastalanib qoladi. Hatice Sultan Naimega bölgan muhabbati tufayli Kemaleddin Haticega yozgan xatini Naimega berib, Kemaleddin Naimeni sevayotganini körsatişga harakat qiladi.

Seniha Sultanning eri Mahmud poşo Bidar Sultanning akasi Mehmed poşoga ustma-ust tuhmatlar yoğdiradi va oxir-oqibat uning surgun qilinişiga sabab böladi. Sultonning öğli Abdulqodir Mahmud poşo va uning öğli Sabahattin tomonidan doimiy ravişda çalğitiladi, ularning öyinini buzişga urinib, özini yanada çuqurroq tanglikka solib qöyadi: mavsum oxirida Sabahattinning buyruği bilan xoin xizmatkor qiz Esma tomonidan boşlangan yonayotgan xonada onasi bilan birga qolib ketadi. Yunonistan qirolligi Usmonli hududiga hujum qiladi va mavsum Usmonli imperiyasining Yunonistonga qarşi uruş eʼlon qilişi bilan yakunlanadi.

Yangi asr boşlanadi. Sultan Abdulhamid sönggi ikki asr davomida ğalaba qozonmagan Usmonli imperiyasining taqdirini özgartirdi va Yunon uruşida ğalaba qozondi. Oldingi safʼdagi uruş endi stol atrofida davom etmoqda. Dunyo uni Usmonli sulolasining eng buyuk sultonlaridan biri sifatida biladi.

Dunyo monarxiyasining eʼlon qilingan vaziri Aleksandr Isroil Parvus muhandis qiyofasida saroyga kiradi. Sultan özining rivojlantiriş harakatlari bilan davlatni katta uruşga tayyorlamoqda va temir yöldan keyin yangi asr uruşlarini boşlaydigan neft harakatini işga tuşiradi. Parvus butun Istanbul böylab tarqalgan agentlari bilan, öng qöli Marko yetakçiligida Payitahtni ağdarişga urinayotgan paytda, sultan Abdulhamidning ajoyib va muvaffaqiyatli jiyani Murad öz jamoasi bilan hayotini xavf ostiga qöyib kuraşadi.

Sultan Abdulhamid poytaxtni himoya qiliş uçun kuraşayotgan paytda haramidagi böronlardan bexabar. Saroydan haydalgan onasining qasosini oliş uçun kirgan Firuze Usmonli sulolasiga qarşi uruşda duşmanlarga yordam beradi. U Abdulqodirni öziga oşiq qiladi va Bidar Sultan bilan Seniha Sultan örtasidagi barça muvozanatni teskari özgartirib yuboradi. Mavsum oxirida saroydan çiqib ketgan Bidar Sultan baxtsiz hodisaga uçraydi, uning arava jarlikdan yiqilib, jiddiy jarohat oladi. Parvus qafasda bölsa-da, butun saroyni öldiriş rejasini tuzadi; Mr. Krauli ismli odamdan foydalanib, yangi ixtiro — radiator orqali saroyga zaharli gaz yuboradi va marosim paytida hammani zaharlaydi. Lekin oxirida Fehim poşo hayotini xavf ostiga qöyib Mr. Krauliga öq uzadi va şu jarayonda halok böladi.

Saroyda sönggi jiddiy voqeaning yaralarini bitkazişga urinilmoqda va Fehim poşoning ölimi yod etiladi. Sultan Abdulhamid Parvusni Britaniyadagi zindonga taşlanişini taʼminladi. Bu reja hamkori Krauli Misrda yaşirinib yurgani topiladi va Halil Halid tomonidan jazolanadi. Misr sobiq xedivi Ismoil poşoning öğli Fuod Efendi Payitahtga keladi. Bidar Sultan öziga yuz bergan voqeani unuta olmaydi. Bundan taşqari, u baxtsiz hodisasi ataylab qilingani, uni öğirlab kimningdir uyiga olib borilganini eslaşini heç kimga işontira olmaydi; hamma buni şunçaki dahşatli tuş deb hisoblaydi. Şu orada Fuod Efendining nişonlisi va Edmond Rotşildning qizi Şivenaz (Lila) saroyga kelib, haramda muammolar keltirib çiqaradi.

Sabahattin Parijga borib yetakçi bölgaç, Yoş turklar haqiqiy taşkilotga aylanadi. Sultan Abdulhamid hamma xoin deb hisoblagan Zuhtu poşoni Parijga josus sifatida yuboradi. Biroq poşoning biri aslida josus ekanini bilgaç, u xavfsizlik xizmati boşliği Ahmet Celaleddin poşoni xoinni topiş uçun çaqiradi. Mavsum oxiriga yaqin Fuod Efendining xiyonati foş böladi va uni Ahmet poşo otib taşlaydi, mavsum oxirida esa uning nişonlisi Şivenaz Şehzade Abdulqodir tomonidan öldiriladi va Yoş turklar saroyga hujum qilib, isyon boşlaydi. Tahsin poşo, Mahmud poşo va Ahmet poşo hammasi otib taşlanadi, sultan va uning oilasi yonayotgan saroy içida qolib ketadi.

Isyon bostirildi va saroydagi yonğin öçirildi. Biroq uning oqibatlari va vayronagarçiliklari davom etmoqda. Sultan Abdulhamid Usmonli imperiyasi yöq qilinmaganini va osonlikça yöq qilib bölmasligini körsatiş uçun Veladeti Humayun bayramlarini ötkazadi. Payitahtdan kelgan ğalaba xabari Abdulhamidning duşmanlarini yana bir bor birlaştiradi. Bayram paytida Zuluflu Ismoil poşo sultan Abdulhamidning katta akasi ekani oşkor bölib, hammani, şu jumladan duşmanlarni ham hayratga soladi. Veladeti Humayun bayramlari uçun Payitahtga kelgan Cemile Sultan haramdagi hammani bezovta qilişga muvaffaq böladi, bu esa Seniha Sultanning ketişiga sabab böladi.

Şu orada Zalman Devid Levontin janob Gustav qiyofasida Payitahtga kelib, Sultan Abdulhamidga qarşi yaşirin harakatlar qiladi. Zalman oxir-oqibat foş etilib, jazolanadi, şuning uçun inglizlar elçi sifatida Uilyam Xeçlerni yuboradi. Hijoz temir yöliga qöşimça ravişda Bağdodda ikkinçi temir yöl loyihasi qurildi, bu strategik joylaşuv jihatidan inglizlar uçun tahdid tuğdirdi. Xeçler oçiqdan-oçiq sultan Abdulhamid bilan duşman bölib, mağlub etilib qamalgunça köp harakatlar qiladi. Biroq Xeçlerning odamlaridan biri sultonga suiqasd uyuştiradi va unga snayper bilan öq uzadi, bu Ahmed poşoni (körsatilmagan) yaralaydi va mavsum şu yerda tugaydi.

5-mavsum Ferid poşoning Buyuk vazir bölişi bilan boşlanadi. Sultan Abdulhamidning katta akasi Murad V vafot etadi va u vasiyatnomasida qoldirgan, masonlar tarkibiga kiruvçi, kompozitsiya şaklidagi merosxör uning örnini egallaydi. Köp ötmay kompozitsiya bir odam tomonidan şifrlanadi. Ahmed, Ismoil va Selim poşoga öşa odamni Salonikaga poezdda kuzatib boriş buyuriladi, lekin u öldiriladi va uçalasiga şubha tuşadi. Öşa paytda Salonikada masonlarning yiğilişi ötkazilgani sababli, ularning ikkalasi ham masonlar poşo bölişi mumkin edi. Uç poşo ham söroq qilinadi. Ismoil va Ahmed poşo bir-birlarini xoin deb ataydi va Manyas ismli kişi ikkalasiga ham bir-birining göyoki xiyonati haqida ziddiyatli maʼlumotlar bilan duç keladi. Manyas haqiqiy masonlar poşosi bilan aloqada bölgan va Yoş turklar bilan boğliq kişi hisoblanadi. Işonçni yöqotib, darajasi tuşirilgaç, Ahmed poşo yaşirinça Sultan Abdulhamidga qarşi çiqadi va Manyas hamda muxolifat yetakçisi Ahmed Rizo tomonga ötadi. Sultan köp odamlardan şubhalanadi. Salonikadagi oldingisidan keyin masonlarning Buyuk loji taşkil etiladi, unda Karasu, Sabahattin, Fernandes, Selim poşo va boşqalar iştirok etadi. Sultonning öğli Ahmed Nuri masonlar va muxolifatni yengişga yordam beriş uçun keladi. Selim poşoning masonlar poşosi ekani göyo foş bölganda, aslida uni Mahmud poşo uning nomidan işlaşga majbur qilgan edi.

Bir qator voqealardan keyin Mahmud poşo saroydan qoçişga majbur bölib, inglizlar elçixonasi va masonlar qoşida boşpana topadi. Mahmud poşo Parijga köçib boradi, lekin ketişdan oldin sultonga aslida masonlar içidagi josus bölganini aytadi. U masonlarni içidan yöq qiliş uçun ularga qöşilganini oşkor qiladi. Şuningdek, u özining oğir kasal ekanini ham aytadi. Parijda Mahmud poşo muxolifatdagi öğli Sabahattin va Karasudan maʼlumot oladi. U bu maʼlumotlarni masonlarni yöq qiliş va imperiyani xavfsiz saqlaş uçun saroyga yuboradi. Keyin Mahmud poşo kasallikdan vafot etadi. Keskin voqealardan keyin Abdulhamid konstitutsiyaviy monarxiyani tiklaydi va Tahsin poşoni lavozimidan böşatadi.

Serial keyin köp yillarga sakrab ötadi. Maʼlum böladiki, Tahsin poşo lavozimidan böşatilgan va unga sultan Abdulhamid hukmronligi davridagi barça voqealarni hujjatlaştiriş böyiça maxfiy vazifa berilgan. Keyin Tahsin poşo jurnalistga sultonning hukmronligi davridagi köplab voqealarni aytib beradi. Maʼlum böladiki, Soğutlu Osmon davlat manfaati yölida halok bölgan. Taxtdan ağdarilgan Abdulhamid bilan öşa paytda hukumatning taniqli arbobi bölgan Talat poşo örtasida qisqa uçraşuv ham bölib ötadi. Ularning Usmonlilarning Birinçi jahon uruşiga qöşiliş sabablari va sultonning Yevropa kuçlarining poytaxtga kirişini oldini oliş uçun qurgan ayrim mustahkamlanişlari haqida gaplaşgani aytiladi. Ikkalasiga ham maʼlumki, Usmonli imperiyasi qulaş arafasida edi. Abdulhamidning dafn marosimi ham körsatiladi.

Mavsum va serial sultan Abdulhamidning uzun koridor böylab yurib, oldingi buyuk Usmonli hukmdorlarini körişi haqidagi tuşi bilan yakunlanadi. Körsatilgan hukmdorlar: Qonun çiqaruvçi Sulaymon, Qattiqqöl Salim, Fotih Mehmed va nihoyat Usmon Ğoziy. Har bir hukmdor Abdulhamidga qisqa xabar beradi. Sönggi sahnada Abdulhamid zalda özining portreti oldida turganini körsatadi.

«Foundation for Defense of Democracies» taşkilotining xodimlari tomonidan The Washington Post naşrida çop etilgan şarhga köra, serial «antidemokratik», «antisemitik» va «sui-qasdçi» dunyoqaraşni tarğib qilişi taxmin qilinmoqda; ular seriya «erkin matbuot, dunyoviylik va demokratiya çet el kuçlari, diniy ozçiliklar va xudosiz liberallarning ishi bölib, oxir-oqibat milliy özlik, şaraf va xavfsizlikni yemirişga xizmat qiladi» degan fikrni körsatadi, deb yozişgan. Seriyaning barça yovuz qahramonlari içida yahudiylardan köra fitnaçiroq heç kim yöq.

Ritman va Galuppo serial Abdulhamidni «Usmonli imperiyasini himoya qiliş uçun qilişi kerak bölgan işlarni qilişga majbur bölgan olijanob rahbar» sifatida tasvirlaganini, bu esa Turkiyadan taşqaridagi tarixçilarning Hamidiya qirğinlariga ruxsat bergani uçun uning salbiy obrösi bilan ziddiyat tuğdirişini aytişgan.

Zamonaviy sionizmning liberal asosçisi Teodor Gertsl seriyaning yovuz qahramonlaridan biri sifatida körsatilgan. U şu darajada xiyonatkor tasvirlanganki, göyo mafkuraviy ayirmaçilik tufayli kambağal otasini onasidan yaşirinça asir qilib uşlab turadi. Serialda uni Birinçi sionistik kongressda körsatilgan va bu Sion oqsoqollarini eslatadigan tarzda tasvirlangan, u Nil daryosidan Furotgaça çözilgan yahudiy davlatini yaratişni rejalaştirmoqda. Bu esa sionizmga qarşi maşhur sui-qasd nazariyasidir. Şu bilan birga, sultonning tanga taşlovçisi Vatikanning maxfiy agenti sifatida körsatiladi va göyo Gertsl nomidan işlaydi, holbuki Vatikan Isroil davlatini taşkil etilişiga qarşi bölgan deb taxmin qilinadi. The Washington Post bu tasvirni «haddan taşqari revizionistik» deb taʼkidlagan.

Serining xabaridagi ğarbga qarşilik ham qayd etilgan, çunki işlab çiqariş «yahudiy fitnalari»ni Katolik çerkovi, masonlik, Britaniya va boşqa ğarb kuçlarining, şuningdek Yoş turklarning yovuz rejalari bilan birlaştirib, «yagona keng qamrovli reja»ga aylantiradi. Vatikan elçisi «Hiram» deb nomlangan, bu ism masonlik bilan boğliq.

The Washington Post şarhida Turkiyaning siyosiy sahnasidagi turli arboblar serialda berilgan xabarlarni oçiqçasiga maʼqullagani taʼkidlangan.

Turkiyada serialni Abdulhamidning avlodlaridan biri maʼqulladi va u şunday dedi: «tarix takrorlanadi… bu aralaşuvçi xorijliklar endi prezidentimizni diktator deb ataşmoqda, xuddi ular Abdulhamidni «Qizil sulton» deb ataşganidek».

Turkiya prezidenti Rajab Toyyib Erdöğan referendumdan ikki kun oldin serialdagi tasvirlarni maqtab, şunday dedi: «Xuddi şu rejalar bugun aynan şu tarzda amalga oşirilmoqda... Ğarbning bizga qilayotgani bir xil; faqat davr va aktyorlar boşqa». Boş vazir örinbosari Numan Kurtulmuş serialni Sultan Abdulhamid hayotiga «xolis tarzda» oydinlik kiritgani uçun maqtadi va suratga oliş maydonçasiga şaxsan taşrif buyurdi. Taʼkidlanişiça, sultan Abdulhamid prezident Erdöğan bilan bir xil Qurʼondan ilhomlangan iboralarni, jumladan, «Agar ular reja tuzsa, Xudo ham reja tuzadi!» degan iborani tez-tez işlatgan.

Serial haqida gapirganda, sultan Abdulhamidning katta nevarasi va Osmonoğlu oilasining boşliği Harun Osmon quyidagilarni aytdi:

Usmonli imperiyasi haqidagi teleseriallarning maşhurligi sönggi yillarda Turkiyada sezilarli darajada oşdi va Turkiya hukumati baʼzan «neo-Usmonizm» deb ataladigan, sobiq imperiyaning buyukligiga bölgan nostalgiyani rağbatlantirib keldi.

Turk sovun operalari Balqon yarim orolida juda maşhur bölsa-da, «Payitaht: Abdulhamid» ayrim joylarda, masalan, Kosovoda, öz xabari va tarixni qayta körib çiqişi tufayli bahs-munozaralarga sabab böldi.