American Pie

# American Pie

«American Pie» (ingl. American Pie) — 1999-yilda suratga olingan amerikalik komediya filmi. Filmni rejissyor va sopro­dyuser Pol Veys (uning rejissyorlik debyuti) qöygan, ssenariy muallifi Adam Herts. Bu «American Pie» teatr seriyasining birinçi filmi bölib, unda Ceyson Biggs, Kris Kleyn, Elison Hennigan, Natasha Lyonn, Tomas Ien Nikolas, Tara Rid, Mena Suvari, Eddi Key Tomas, Şon Uilyam Skott, Yudjin Levi, Şennon Elizabet va Jennifer Kulidj rol öynagan. Syujetning markazida Ist Greyt Foulz maktabida öqiydigan beş sinfdoş (Jim, Kevin, Oz, Finç va Stifler) turadi. Stiflerdan taşqari hammasi hali bokira bölgani uçun, ular maktabni tugatgunça bokiralikdan voz keçişga kelişib olişadi.

Filmning nomi personajning mastурbatsiya qilayotgan paytda, uçinçi bazaga «issiq olma pirogi» deb taʼrif berilganidan keyin, pirog bilan topilişi sahnasiga işora qiladi. Ssenariy muallifi Adam Herts taʼkidlaşiça, film nomi örta maktabda bokiralikdan voz keçiş istagiga ham tegişli bölib, bu «olma pirogi kabi amerikaça» ekan.

Film kassa hitiga aylangan va uçta töğridan-töğri davomni yaratgan: «American Pie 2» (2001), «American Pie 3: The Wedding» (2003) va «American Pie: Reunion» (2012). 2017-yil avgustda Şon Uilyam Skott intervyuda törtinçi film, ehtimol, yana bir film çiqarişni oqlaydigan darajada kassa yiğmagan, deb aytgan. Biroq 2022-yilda beşinçi filmning suratga olinayotgani maʼlum böldi. Asosiy tetralogiyadan taşqari, «American Pie Presents» nomi bilan DVDʼda çiqarilgan yana beş spin-off mavjud: «Band Camp» (2005), «The Naked Mile» (2006), «Beta House» (2007), «The Book of Love» (2009) va «Girls’ Rules» (2020).

«American Pie» ğoyasi yoş ssenariy muallifi Adam Hertsda 1970-yillarning oxiri va 1980-yillardagi ösmirlar seks-komediyalariga bölgan qiziqişdan paydo bölgan. Miçigan universitetida öqigan paytida Herts «Porkyʼs» (1981) filmiga bir neça bor murojaat qilgan: öqiş paytidagi işlaridan birini, «Kino bölmagan kino» nomli, ayollar duşxonasi sahnasini tahlil qilişga bağişlagan. Keyinçalik Herts kelajakdagi «American Pie» ğoyasi döstlari bilan suhbatlarida, nega endi «Porkyʼs» kabi filmlar suratga olinmayotgani haqidagi savoldan kelib çiqqan hazildan boşlanganini eslagan. Ssenariy ustida işlaganda u «Animal House» (1978), «Revenge of the Nerds» (1984) va «Fast Times at Ridgemont High» (1982) filmlarini ham örgangan; «Porkyʼs»ni esa videokassetadan deyarli sahna-sahna tahlil qilib, syujet va komik epizodlar sxemasini tuzgan.

Ssenariy ustida işlaşga bevosita turtki bölgan narsa 1990-yillarning ikkinçi yarmida Gollivudning ösmirlar auditoriyasiga bölgan qiziqişining yangi ösişi böldi. «Scream» (1996) filmining tijorat muvaffaqiyatidan keyin Herts USA Today gazetasida ösmirlar kinosining qaytişi haqida maqola öqidi va gazeta qirqimini xonadoni devoriga yopiştirdi, çunki boşqa birov ösmirlar seks-komediyasini u oldin tiklab qöyişidan xavotirda edi. Şu bilan birga Herts 1980-yillardagi janr modelini şunçaki takrorlaşni istamagan: uning keyingi sözlariga köra, u nopok hazilni saqlab qolişni, lekin personajlarni yanada xuşmuomala qilib, filmni kamroq şafqatsiz va seksistik qilişni xohlagan. Vayts akalari ham keyinçalik «Porkyʼs»dagi ayol personajlarga bölgan munosabatdan ongli ravişda uzoqlaşganini taʼkidlagan: Pol Veysning sözlariga köra, yaratuvçilar uçun ikkala jins vakillari ham jinsiy qiziqiş bildirişini va qizlar faqat erkaklar istagining passiv obyekti bölib qolmasligini körsatiş muhim bölgan.

Syujetning asosini Hertsning Miçigan ştatining Ist-Grand-Rapids şahrida ösgani va mahalliy örta maktabda öqigani haqidagi şaxsiy taassurotlari taşkil etgan. Ssenariy harakati öydan çiqarilgan Ist-Greyt-Foulz şahriga köçirilgan, lekin unda muallifning vatani bilan boğliq köplab işoralar saqlanib qolgan. Xususan, qahramonlar uçraşadigan joy — Dog Years kafesi haqiqatda mavjud bölgan Grand Rapids şahridagi Yesterdog kafesi namunasida yaratilgan. Herts keyinçalik filmdagi personajlar aniq sinfdoşlarning töğridan-töğri portretlari emasligini aytgan: ularni yaratişda u turli odamlar va voqealar bilan boğliq xarakter xususiyatlari va alohida taassurotlarni birlaştirgan.

Dastlab ssenariy ataylab provokatsion nom bilan tarqatilgan: «10 million dollardan kam mablağga suratga oliş mumkin bölgan, köpçilik öquvçilar, ehtimol, yomon köradigan, lekin sizga yoqadi deb öylayman nomsiz ösmirlar seks-komediyasi». Hertsning xotirasiga köra, ssenariyning uzoq vaqt haqiqiy nomi bölmagan; uning menejeri uzun taʼrifli nomni sarlavha sifatida qoldiriş yaxşi bölişini aytganida, ssenariy muallifi rozi bölgan. Bunday yondaşuv studiya öquvçilariga bir vaqtning özida janr, taxminiy byudjet va materialning provokatsion xarakterini bildirardi.

Hertsning adabiy menejeri Uorren Zayd va uning hamkasblari studiyalarga yuborişdan oldin materialni qayta işlaşda qatnaşgan. Zayd keyinçalik Hertsga, yoş çeklovi reytingiga moslaştirişga urinmasdan, özi zarur deb hisoblagan darajada qöpol variant yozişni maslahat berganini aytgan. Ssenariy bir neça studiyalarning qiziqişini uyğotgan; Los Angeles Times maʼlumotlariga köra, huquqlarni oxir-oqibat Universal Pictures taxminan 650 ming dollarga sotib olgan. Gaça töliq metrajli filmi çiqmagan Herts uçun «American Pie» birinçi amalga oşirilgan kinossenariy böldi.

Universal studiyasi bu işga 1998-yilda «Antz» animatsion filmi ssenariysi ustida işlagan aka-uka Pol va Kris Veyslarni taklif qildi. «American Pie»gaça ularning heç biri töliq metrajli film suratga olmagan edi. Kris Veys studiya bilan uçraşuvga borganda ular işni olmasliklariga deyarli işonç hosil qilgan holda kelganini va şu sababli ehtiyotkorliksiz ssenariyni qanday qilib muvaffaqiyatli filmga aylantiriş mumkinligi haqida öz fikrlarini bildirganini eslagan; ularning tayinlanişi özlari uçun ham kutilmagan bölgan. Işlab çiqariş jarayonida aka-uka amalda birgalikda işlagan, lekin filmning rasmiy rejissyori sifatida Pol Veys körsatilgan, Kris Veys esa prodyuserlar qatoriga kirgan.

Universal Pictures byudjetni qoplaş maqsadida xorijiy huquqlarni sotgan. «American Pie» Kann xalqaro kinofestivalida xorijiy distribyutorlarga muvaffaqiyatli sotilgan. Filmning jahon kassa yiğimi 235 483 004 dollarni taşkil etgan, şundan 132 922 000 dollari xalqaro prokatga töğri kelgan. AQŞ va Kanadada film 102 561 004 dollar yiğib, 1999-yil kassa yiğimi böyiça yigirmançi örinni egallagan. Germaniyada, filmning distribyutori Constantin Film kompaniyasi bölib, film 2000-yilning eng muvaffaqiyatli kinoteatr relizi bölgan va 33,5 mln dollar yiğilgan.

Uyda videoprokatda film dunyo böylab 109 577 352 dollar yiğgan, şundan 56 408 552 dollari AQŞdagi sotuvlardan olingan.

Asl film tanqidçilar va tomoşabinlardan asosan ijobiy şarhlar olgan. Rotten Tomatoes agregatorida «American Pie» 129 ta şarh asosida 5,80/10 örtaça baho bilan 61 % maʼqullaş reytingiga ega. Tanqidçilarning konsensusi şunday deydi: «Şu qadar noqulay ekanki, unga işoniş mumkin, „American Pie“ ösmirlar kinosi janrini qaytarişda muvaffaqiyat qozongan».

Metacritic saytida film 30 nafar tanqidçi asosida 100 balldan 58 ball oldi, bu «aralaş yoki örtaça şarhlar» degani. CinemaScore tomonidan söralgan tomoşabinlar filmga A dan F gaça bölgan şkala böyiça A- baho qöyişgan.

Salbiyroq şarhlar orasida The New York Times gazetasidan Stiven Xolden bor, u «American Pie»ni «eng sayoz va buzuq ösmirlar filmlaridan biri» deb hisoblagan.

Film.com saytidan Ernest Hardi «American Pie»da «bir neça kulgili lavhalar bor edi, lekin tomoşabinlar şuni qatʼiy taʼkidlaşi kerakki, film haqiqatan ham dahşatli va tomoşa qilişga arzimaydi», deb yozgan.

The Boston Globe gazetasidan Jim Sallivan «American Pie» — «sentimental bötqali qöpol va didsiz maktab romani», deb yozgan.

Rojer Ebert filmga törtdan uçta yulduz qöyib, undan köproq mamnun bölgan. U filmning «ilhomlantiruvçi emasligini, lekin u quvnoq, mehnatkaş, baʼzan kulgili va — muhimi — yovuz emasligini» taʼkidlagan. Uning personajlari yoqimli va simpatik.