Cold Summer of 1953

1953 yilning yozi. Stalin 5 martda vafot etib, 27 martda amnistiya eʼlon qilingaç, SSSRni minglab ozod etilgan jinoyatçilar töldiradi, mamlakatda jinoyatçilik darajasi keskin ortadi.

Şimoliy qutbdagi çekka qişloqda ikki siyosiy surgun umr keçiradi: keksa Kopaliç va yirtiq kiyimli Luzga. Mehnatsevar Kopaliç işdan qoçayotgan Luzgani koyiydi. Lidiya ismli soqov kampirning qizi Şura, pristandagi oşpaz, Luzgani ovqatlantirib turadi.

Şaharedan mahalliy militsioner Mankov yetib keladi. U kapitan-reydçi Fadeiçga jangovar döstining smenadan qaytayotganda podyezdda jinoyatçilar tomonidan öldirilgani haqida gapirib beradi. Militsiya ov uyuştiradi, ammo oltita bandit örmonga qoçib ketişga muvaffaq böladi. Mankov Beriyaning hibsga olinganini va uning portretlarini yöq qiliş buyruğini xabar qiladi, lekin hayratga tuşgan Fadeiç rahbariyatdan buyruq olmaganini bahona qilib, rad etadi. Mankov Luzgani asirlikda «nemislarga galife yalagan», özi esa «Karpatni olgan» deb koyiydi.

Faktoriya boşqaruvçisi, Lidiyaning sevgilisi Ivan Zotov uyiga qaytadi va oltita jinoyatçining qöliga tuşib qoladi. Bandalar boşliği, jinoiy avtoritet va «qonunçi» Baron, talonçi Kryuk, qarigan örmonçi Mixaliç, sobiq politsiyaçi Muxa, yoş urka Vityok va «oşkora» Şurup omborni talaydi. Zotov Barondan mahbuslar bir soatdan keyin ketişini eşitib, özini yöqotib qöyadi va uni tirik qoldirişmasligini tuşunadi hamda faktoriya uçun pul olib keladigan kater keçqurun yoki ertaga kelişini, uni tutib, daryo böylab uzoqqa ketiş mumkinligini aytadi. Mahbuslar PPŞ bilan qurollangan Mankovning uyiga hujum qilişdan qörqib, uni çiqarib olişga qaror qiladi. Zotov kerosin uçun kelgan kampirdan Mankovga uning oldiga kirişni aytişni söraydi, yordam sörab qoğozga yaşirinça yozadi va uni kerosin şişasining oğzini yopişga işlatadi. Biroq kampir yölda qoğozni taşlab yuboradi.

Mankov faktoriya tomon yöl oladi va yölda yotgan Zotovning xatini eʼtiborsiz qoldiradi. Şurupning asablari çidamay, u militsionerga öq uzadi. Qonga belangan Mankov uyining ostonasigaça yetib boradi, lekin Mixaliçning öqidan qulab tuşadi. Qurollangan jinoyatçilar aholini uylaridan haydab, alohida binoga qamaydi, qari Yakov halok böladi. Lidiya Şurani sarovga qamab, yaşirişga ulguradi. Bandalar pristanni egallaydi, qişloqdagi barça itlarni öldiradi va katerni kutadi.

Baron Kopaliç bilan Luzgaga militsioner uçun qabr qazişni buyuradi. Baxtsiz hamkasblar nihoyat bir-birlari bilan tanişadi. Kopaliç sobiq boş muhandis Nikolay Pavloviç Starobogatov, «ingliz josusi» sifatida hukm qilingan ekan, Luzga esa 1-Belorus frontining polk razvedkasi sobiq kapitani Sergey Basargin, «Vatanga xiyonat» uçun, yaʼni özi qurşovga tuşib, «yolğiz qoçib, bizning odamlarimizga çiqqani» uçun hukm qilingan ekan.

Pristan yonidan yölovçilar va qurollangan askarlar bilan kema ötadi. Bandalar Zotov, hayratdan qotgan Fadeiç va Lidiyani pristanga çiqaradi. Heç kim soqov ayolning çaqiriqlariga eʼtibor bermaydi, Fadeiç esa megafon orqali kema kapitaniga salom beradi va uning reydidagi kiçik flot kemalari soni haqida gapirib beradi.

Kopaliç va Luzga örmonga qoçadi, ammo Luzga Lidiyaning Şurani boşpanasidan çiqarayotganini körib, butalar orasiga yaşirinadi. Luzganing hisobi töğri çiqadi: şahvatdan aqli joyida bölmagan Vityok Şurani quvib yetib, uni zörlamoqçi böladi. Luzga uni piçoqlaydi va töpponçani egallaydi. Bandalar boşliği Baron Vitekning jasadini topib, Mixaliç va Muxani Luzga va Kopaliçni qidiriş uçun örmonga yuboradi. Luzga Mixaliçga yaqinlaşadi, u esa Kopaliç bilan tinçgina gaplaşib turgan edi, çunki uni ötkazgiç paytidan tanigan. Mixaliç amnistiya va Beriyaning hibsga olinişi haqida gapiradi. Ayyor çol Kopaliçning orqasiga yaşirinib, Luzgani yaqinroq yölади va qulay paytni tanlab, unga öq uzadi. Yaralangan Luzga ölganga öxşab yotadi, söng tirik qalqon ortidan çiqqan Mixaliçni, keyin esa yetib kelgan Muxani otib taşlaydi.

Qolgan uç bandit qişloqdan çiqib ketadi. Luzga va Kopaliç pistirma qöyadi. Kopaliç özi haqida gapirib beradi: «Oğir sanoat xalq komissari Ordjonikidze qadrlagan» muhandis Angliyaga qilgan safari uçun qamoqqa olingan, Butirkadan oilasiga xat yuborib, undan voz keçişni sörab ulgurgan. Kopaliç hali yaşab, işlaşga umid bilan töla. Luzga Kopaliçga yaşirinişdan çiqmaslik haqidagi qatʼiy buyruğini eʼtiborsiz qoldirib, öq uzib jinoyatçilarning eʼtiborini çalğitişni buyuradi va özi ularning orqasiga ötadi. Kopaliç Luzganing qatʼiy körsatmasini mensimay, yaşiriniş ortidan töliq böyiga turib, obrezdan Baronni öldiradi. Kryuk Kopaliçni avtomat öqlari bilan öldiradi va Luzganing öqidan halok böladi. Basargin PPŞ avtomatini egallaydi va qayiqda suzib ketayotgan Şurupni otib taşlaydi.

Zotov va Fadeiç qurollarni yiğib, qutiga qulflaydi. Luzga Zotovni bandalarga yordam berişda ayblaydi va Kopaliçni qabristonga dafn etişni talab qiladi. Fadeiç Luzgani tergovda «göyo kapitan-reydçining körsatmasi böyiça harakat qilgan» deb aytişga undaydi.

Keçqurun aholi ölganlarning jasadlarini muzxonaga olib kelganda, faqat yetti jasad topiladi, ularning içida Mankov va Kopaliç ham bor. Lidiyaning dahşatli faryodi eşitiladi — özini ölganga solgan Baron uning qizi Şurani böğib öldirgan edi. Fadeiç qurolni Luzgaga berişdan boş tortadi va u qurolsiz holda, Baronning öqlaridan qoçib, uni quvib yetadi va kölga çöktiradi.

Ertalab Luzga befarq holda Zotov va Fadeiçning kelgan militsionerlarga sodir bölganlarni gapirib berişini kuzatadi, mahalliy qabristonga boradi va Starobogatovning qabri ustiga belgi örnatadi.

Ikki yil ötdi. Sergey Basargin Moskvadan Starobogatovning oilasini topadi, uning halok bölganini, dafn etilgan joyini xabar qiladi va bevaga marhumning közoynagini topşiradi. Öğil Basarginga nima uçun oila otasidan voz keçganini tuşuntiradi. Basargin kiçik Starobogatovning tuşuntirişlarini tinglaydi, öğlining otasi haqidagi savoliga («Ayting-chi, u aybsizmi?») esa: «Yöq», deb javob beradi.

Sergey 7-noyabr bayrami munosabati bilan bezatilgan, gavjum Moskva böylab yuradi. Pokrovskiy bulvarida u qarigan, xurjunli va çamadon kötargan, xuddi özidek yaqinda ozod bölgan surgunga duç keladi. Ular bulvarning örtasida töxtab, sigaret tutatadi. Sergey kuzgi bulvar böylab bayram şovqinida davom etadi.

Yakuniy epizod: Papanov qahramoni bilan xandaq sahnasining takrori va uning haqiqiy ovozi. Aleksandr Proşkinning zamonaviy ovozi kadr ortidan bu aktyorning sönggi kadri va sönggi roli ekanini eʼlon qiladi.