The Godfather Part III

«The Godfather Part III» — Amerikaning 1990-yilda suratga olingan jinoiy dramatik filmi. Rejissyor va prodyuser Frensis Ford Koppola, ssenariy esa Mario Puzo bilan hammualliflikda yozilgan. Boş rollarda Al Pacino, Diane Keaton, Talia Şire, Andy Garcia, Eli Wallaç, Joe Mantegna, Bridget Fonda, George Hamilton va Sofia Coppola ijro etgan. Bu «The Godfather» trilogiyasining uçinçi va yakuniy filmi hamda «The Godfather» va «The Godfather Part II» filmlarining davomi. Film Maykl Korleone hikoyasini yakunlaydi. Maykl Korleone Korleone oilasining patriarxi bölib, özining jinoiy imperiyasini qonuniylaştirişga harakat qiladi.

Koppola va Puzoning asl nomi «Smerţ Maykla Korleone» («The Death of Michael Corleone») bölgan, ammo Paramount Pictures bu nomni qabul qilmagan. Koppola bu seriyani dilogiya deb hisoblaydi, uçinçi film esa epilog vazifasini bajaradi.

Filmni ilgari ikki qismini ham çiqargan Paramount kompaniyasi taqdim etgan. Premyera 1990-yil 20-dekabrda Beverli-Xillzda, AQŞda esa Rojdestvo kunida, 25-dekabrda bölib ötgan. Film umuman aralaş şarhlarga sazovor bölgan. Tanqidçilar Pacino va Garsianing ijrosini, Koppolaning operatorlik işini, montajini, badiiy dizaynini va rejissuraсini yuqori baholagan, ammo syujet va Sofia Koppolaning öyinini tanqid qilişgan. Film 136,8 million dollar yiğgan va «Oscar» mukofotiga «Eng yaxşi film»ni öz içiga olgan yettita nominatsiyaga tavsiya etilgan. 2020-yil dekabrda filmning yangilangan versiyasi «The Godfather Coda: The Death of Michael Corleone» nomi bilan çiqarilgan. Bu asl versiyaning 30 yilligiga bağişlangan edi.

Koppola birinçi ikki filmda Korleone haqidagi töliq saga aytilgan deb hisoblagan. U uçinçi qismni birinçi ikki filmga epilog qilişni rejalaştirgan. «From the Heart» (1982) filmining muvaffaqiyatsizligi tufayli yuzaga kelgan oğir moliyaviy ahvol uni Paramountning uçinçi qismni suratga oliş taklifini qabul qilişga majbur qilgan. Koppola va Puzo «Smerţ Maykla Korleone» nomini afzal körgan, ammo Paramount Pictures buni qabul qilib bölmaydigan deb hisoblagan.

Al Pacino, Diane Keaton va Talia Şire birinçi ikki filmdagi rollarini qayta ijro etgan. Koppolaning «The Godfather DVD Collection» naşridagi audioşarhiga köra, Robert Duvall Pacino bilan teng haq tölanmasa, iştirok etişdan boş tortgan. 2004-yilda CBS «60 Minutes» dasturida Duvall şunday degan: «Agar ular Pacinoga menga tölaganlaridan ikki baravar köp tölaşgan bölsa, bu normal bölardi, ammo uç yoki tört baravar emas, ular aynan şunday qilişgan». Duvall çiqib ketgaç, Koppola ssenariyni qayta yozib, hikoya boşlanişidan oldin vafot etgan Tom Hagenni tasvirlab, uning örniga Bi-Dji Garrison obrazini yaratgan, uni Jorj Hamilton ijro etgan. Koppola Duvall iştirokisiz film töliq bölmasligini aytgan. Uning sözlariga köra, agar Duvall rozi bölganda, Hagen Korleone xayriya taşkilotlarini boşqarişda faol iştirok etgan bölardi. Duvall 2010-yilgi intervyusida öz rolidan voz keçgan qarorini heç qaçon afsuslanmaganini tasdiqlagan.

Birinçi ssenariy loyihasini Din Risner 1979-yilda Mario Puzoning hikoyasi asosida yozgan. Bu ssenariy Maykl Korleonening öğli Entoni haqida bölgan. U AQŞ Markaziy razvedka boşqarmasida işlaydigan dengiz zobiti bölgan va Korleone oilasi Markaziy Amerika diktatorini öldiriş fitnasida iştirok etgan. Bu dastlabki ssenariyning deyarli heç bir elementi yakuniy filmga kiritilmagan, ammo filmdagi, ikki kişi Vinsentning uyiga bostirib kiradigan bir sahna Risnerning loyihasida mavjud bölib, deyarli özgarmagan.

Dastlab Meri roli uçun Julia Roberts tanlangan, ammo jadval ziddiyatlari tufayli u rad etgan. Madonna ham bu rolni öynaşni xohlagan, ammo Koppola uni bu rolga juda keksa deb hisoblagan. Rebekka Şaffer prosluxka uçun çaqirilgan, ammo u haddan taşqari köngil qöygan muxlis tomonidan öldirilgan. Vaynona Rayder nevrastheniya tufayli sönggi daqiqada filmdan çiqib ketgan. Oxir-oqibat Maykl Korleonening qizi rolini rejissyorning qizi Sofia Coppola olgan. Uning keng tanqid qilingan ijrosi sababli otasi nepotizmda ayblangan. Koppola buni şarhida rad etgan va Vanity Fair maqolasidan boşlab tanqidçilar «[mening] qizimdan foydalanib, meni tanqid qilişgan», deb yozgan. Koppola bu hodisani filmning yakunida ironik deb hisoblaydi, çunki unda Meri otasining gunohlari uçun eng yuqori bahoni tölaydi.

Bolaligida Sofia Coppola birinçi filmda Maykl Korleonening jiyani rolini öynagan. Bu filmning çöqintiriş va öldiriş sahnalarining yakuniy montajida bölgan (Sofia Coppola ikkinçi filmda ham körinib qolgan, unda u töqqiz yoşli Vito Korleone Ellis orolidagi kemada bölgan sahnada kiçik muhojir bola sifatida bölgan). Maykl singlisi Konni rolini Frensis Ford Koppolaning singlisi Talia Şire ijro etgan. Filmda boşqa Koppola qarindoşlari ham qisqa rollarda körinişgan: rejissyorning onasi, otasi (u filmdagi musiqaning köp qismini yozib, dirijyorlik qilgan), amakisi va nevarasi Jia.

Asosiy suratga oliş 1989-yil 15-noyabrda boşlanişi kerak edi, ammo boşlaniş sanasi 27-noyabrga köçirilgan. Suratga oliş 1990-yilning köp qismida davom etgan.

Filmning saundtreki eng yaxşi musiqa uçun «Golden Globe» mukofotiga nomzod bölgan. Filmning sevgi mavzusi «Promise Me Youʼll Remember (Love Theme from The Godfather Part III)» Garri Konnik-kiçik ijrosida eng yaxşi qöşiq uçun «Oscar» va «Golden Globe» mukofotlariga nomzod bölgan.

Jonni Fontanani ijro etgan Al Martino «To Each His Own» qöşiğini kuylaydi.

Videoga çiqariş uçun Koppola filmni qayta montaj qilib, 170 daqiqali davomiylikka 9 daqiqa öçirilgan sahnalarni qöşgan. Bu versiya dastlab VHS va Laserdiskda çiqarilgan hamda «Final Directorʼs Cut» deb reklama qilingan. 2020-yilgaça bu uy videosida mavjud yagona versiya bölgan. Asl teatr versiyasi esa 2022-yilda faqat «The Godfather Trilogy 4K Boxset» töplami doirasida uy videosida çiqarilgan.

2020-yil 4-dekabrda filmning 30 yilligiga bağişlab, «The Godfather Coda: The Death of Michael Corleone» nomli qisqartirilgan versiya çeklangan prokatda çiqarilgan. Keyin u 8-dekabrda raqamli formatda va Blu-rayʼda çiqdi. Bu versiyada filmning boşi va oxiridagi özgarişlar, ayrim qayta montaj qilingan sahnalar va musiqiy kompozitsiyalar bor. Bu versiyaning umumiy davomiyligi 158 daqiqa.

Koppola 2020-yildagi versiya u va Puzo dastlab möljallagan variant ekanini aytgan hamda bu versiya uning trilogiyadagi örnini «oqlaşini» va qizi Sofiyaning ijrosini ham oqlaşini taʼkidlagan. Pacino va Keaton yangi versiyani maʼqullab, uni asl versiyaga nisbatan yaxşilaniş deb baholaşgan.

Film AQŞ va Kanadada 66,7 million dollar, boşqa hududlarda 70,1 million dollar yiğgan. Umumiy yiğim 136,8 million dollarni taşkil etgan, byudjeti esa 54 million dollar bölgan.

Film 1 901 kinoteatrda namoyiş etilgan va birinçi dam oliş kunlarida 19,6 million dollar yiğib, «Home Alone» filmidan keyin ikkinçi örinni egallagan. Rojdestvo bayramida filmning umumiy yiğimi 6 million dollarga yetgan, bu öşa paytdagi eng yuqori körsatkiç edi. Yetti yil davomida film bu rekordni saqlab turgan, 1997-yilda uni «Titanic» yangilagan. Ikkinçi dam oliş kunlarida u 8,3 million dollar yiğib, uçinçi örinni egallagan.

2020-yil dekabrida yangi versiya çiqarilgandan keyin u 179 kinoteatrda 52 000 dollar yiğgan. Umuman olganda, film AQŞ içida 95 000 dollar va törtta xalqaro bozorda 71 000 dollar yiğgan.

Umumiy tanqid Sofia Coppolaning aktyorlik öyini, çalkaş syujet va filmning mustaqil hikoya sifatida yetarli emasligiga qaratilgan edi. «Rotten Tomatoes» saytida film 67 ta şarh asosida 67 % reytingga ega, örtaça bahosi 6,40/10. Sayt konsensusi şunday: «„The Godfather“ sagasining yakuniy qismi özining oldingi qismlarining kuçini eslatadi, qaçonki bu qatʼiy biznes bölsa, ammo ajoyib ijro va çalkaş ohang Korleone hikoyasining kamroq yakuniga olib keladi». «Metacritic» filmga 19 ta şarh asosida örtaça 60 ball bergan, bu «aralaş yoki örtaça şarhlar» degani. Çiqiş kunida «CinemaScore» sörovida qatnaşgan tomoşabinlar filmga «A+» dan «F» gaça bölgan şkalada «B+» örtaça baho berişgan.

Öz şarhida Roger Ebert film birinçi ikki qismni bilmasdan turib tuşunib bölmasligini aytgan. Şunga qaramay, Ebert filmga tört yarim yulduzdan uçtasini qöyib, ilk şarhida ikkinçi filmga bergan bahodan yuqori baho bergan (2008-yildagi qayta baholaşda u ikkinçi filmga 4 yulduz berib, uni özining buyuk filmlar röyxatiga kiritgan). U Sofia Coppolaning rol uçun tanlanişini ham himoya qilgan va uni notöğri emas deb hisoblagan: «Frensis Ford Koppola dastlab bu rolni öynaşi kerak bölgan tajribali va isteʼdodli yoş aktrisa Vaynona Rayderdan qanday öyin olişi mumkinligini oldindan aytib bölmaydi. Ammo menimça, Sofia Coppola Meri Korleonega öziga xos sifat olib keladi. Bu rolga mos keladigan dastlabki zaiflik va soddalik bor».

Ebertning hamkasbi Gene Siskel ham filmni yuqori baholab, 1990-yilning eng yaxşi önta filmi röyxatida filmni öninçi öringa qöygan. Siskel finalning filmning eng kuçsiz qismi ekanini tan olgan va Al Pacinoning grimini juda yomon deb atagan. U şunday deb yozgan: «[Yana bir] muammo — Sofia Coppolaning kastingi, u bu yerda aktyorlar ligasiga kirmaydi. U Andy Garsianing sevgilisi bölişi kerak, ammo heç qanday uçqun uçmaydi. U köproq uning enagasiga öxşaydi». Ebertning Koppolani himoyasiga javoban Siskel şunday degan: «Bilaman, siz uning tabiiy ekanligi haqida gapiryapsiz, sayqallanmagan bomba emas, va bu notöğri bölardi. Suratga olişda bu rolga eʼtibor beradigan bir fotograf bor, ammo şu bilan birga, men nima uçun [Vinsent] unga haqiqatan kelişini tuşuntirmaydi deb öylayman, agar bu yigit eng sotqin, eng öjar yigit bölmasa, ammo qarang, u kim bilan öynayapti. U kmstnna qizi bilan öynayapti». Bu yerda Siskel qizini «kmstnna» emas, balki «qiz» deb tuzatiş kerak edi, ammo asl matnda «крёстного отца» — yaʼni «kmstnna» emas, «Krestnoy ota» (ota) qizi, şuning uçun töğrisi: «Bu krestnoy otaning qizi bilan öynayapti».

Leonard Maltin filmga törtdan uçta yulduz berib, uni «mahorat bilan hikoya qilingan» deb atagan, ammo Sofia Coppolaning kastingi «deyarli halokatli kamçilik» bölgan. James Berardinelli filmga ijobiy şarh yozib, uç yarim yulduz bergan. «National Review» jurnalining Jon Simon esa filmni «eski begemotni harakatga keltirişga çarçatuvçi uriniş» deb taʼriflagan.

«Rotten Tomatoes» saytida filmning yangi versiyasi 57 ta şarh asosida 86 % reytingga ega, örtaça bahosi 7,50/10. Sayt konsensusi şunday: «„The Godfather Coda: The Death of Michael Corleone“ Frensis Ford Koppolaning epik gangster sagasini yakuniy qismining yangi, ozgina tahrir qilingan versiyasi bilan tomoşabinni qaytarib keladi». «Metacritic» filmga 14 ta şarh asosida oğirlaştirilgan 76 ball bergan, bu «umuman qulay şarhlar» degani.

«The Guardian» uçun yozgan Piter Bredşou filmga beş yulduzdan uçtasini qöyib, şunday degan: «Koppolaning qayta montajining filmga qançalik taʼsir qilganini bilmayman, ammo buni körişga arziydi». «Variety» jurnalining Ouen Gleyberman şunday deb yozgan: «Mana yangiliklar va oddiy janjal: bu öşa tuzuk film. Men mubolağa qilmayapman; haqiqatan şunday. Bitta taʼsirçan özgariş — bu yangi boşlanğiç sahna». «IndieWire» uçun maqolasida Devid Erlix şunday degan: «Ammo [Koppola] özining eng maşhur işining yangi qismini muqarrar ravişda yiğib, uni u har doim film uçun istagan nom bilan qayta nomlaganini eʼlon qilganda… u filmni «yaxşiroq» qilişga urinmadi, çunki u uning tarixdagi örnini özgartirişga va bu tasvirni afsonaviy diadaning postskriptumi sifatida qayta körib çiqişga urindi, notöğri trilogiyaning uçinçi qismi sifatida emas».

«Oscar» mukofotiga quyidagi nominatsiyalarda 7 ta nomzodlik:

Eng yaxşi film

Eng yaxşi rejissyor (Frensis Ford Koppola)

Eng yaxşi ikkinçi reja erkak roli (Andy Garcia)

Eng yaxşi qöşiq (Promise Me Youʼll Remember)

Eng yaxşi operatorlik ishi (Gordon Willis)

Eng yaxşi montaj (Barry Malkin, Lisa Fruçtman, Walter Murç)

Eng yaxşi badiiy rassom ishi, dekoratsiya rassomi (Dean Tavoularis — badiiy rahbar, Gary Fettis — dekorator)

Uçinçi qismga bölgan reaksiyadan keyin Koppola törtinçi film ğoyasi muhokama qilinganini aytgan, ammo Mario Puzo ular uni yozişga ulgurmasdan vafot etgan. Ikkinçi filmga öxşaş hikoya tuzilmasida mumkin bölgan ssenariyda De Niro yoş Vito Korleone rolini 1930-yillarda qayta ijro etişi kerak edi; Leonardo DiCaprio yoş Sonni Korleone rolini öynab, Korleone oilasining siyosiy hokimiyatini olişi kerak edi; Garsia esa 1980-yillarda Vinsent Korleone rolida ön yil davom etgan vayronkor uruş paytida oilaviy biznesni boşqarib, öz amakivaççasi Meri ölimi bilan taʼqib qilinib, oxir-oqibat oilaning hurmati va hokimiyatini yöqotişi kerak edi. Öşandan beri Garsia film ssenariysi deyarli tayyor bölganini aytgan.

Puzoning kelajakdagi davomining bir qismi, yaʼni 1930-yillarning boşidagi Korleone oilasi haqida, oxir-oqibat Edvard Falkoning romani sifatida kengaytirilib, 2012-yilda «Korleone oilasi» nomi bilan çiqarilgan. Paramount Puzo merosxörlariga qarşi sud jarayonini boşlab, romanning naşr etilişini töxtatişga urinган, bu esa merosxörlarning bir qismi tomonidan şartnoma buzilişi haqida qarşi daʼvo qilinişiga olib kelgan. Studiya va merosxörlar keyinçalik daʼvolarni hal qilib, kitobni naşr etişga ruxsat berişgan, ammo studiya kelajakdagi mumkin bölgan filmlar huquqlarini saqlab qolgan.