Doctor Zhivago

«Doctor Zhivago» (ingl. Doctor Zhivago) — Devid Lin rejissyorligidagi epik drama janridagi badiiy film. U Boris Pasternakning şu nomli romani asosida yaratilgan.

Pasternak romanni 10 yil davomida ustida işladi. Ğarbda juda maşhur bölgan kitob SSSRda bir neça ön yil davomida taqiqlandi, yozuvçining özi esa şunday taʼqibga uçradiki, bu uni Nobel mukofotidan voz keçişga majbur qildi. Film MGM kinostudiyasi tarixidagi eng muvaffaqiyatli suratlardan biridir. Bu surat rejissyor filmografiyasidagi asosiy tarixiy trilogiyani yakunladi, unga «The Bridge on the River Kwai» va «Lawrence of Arabia» ham kiradi.

Syujet şifokor va şoir Yuriy Andreyeviç Jivagoning taxminan 1902-yildan 1929-yilgaça bölgan hayotini hikoya qiladi. Filmdagi barça voqealar avval podşo Rossiyasida, keyin esa SSSRda bölib ötadi. Asosiy qahramonlarning muhabbat uçburçagi dramasiga davlat boşidan keçirgan uruşlar va inqiloblarning tarixiy foni qarama-qarşi qöyilgan. SSSRda taqiqlangan Boris Pasternak romani bilan boğliq ijtimoiy maʼno hamda syujetda kötarilgan rus mavzusi butun dunyoda katta rezonans uyğotdi. Maurice Jarre yozgan saundtrek ham maşhurlikka erişdi.

Film katta kassa muvaffaqiyatiga ega böldi: xalqaro prokatda u taxminan 200 mln dollar yiğdi (2014-yil kursi böyiça bu 2 mlrd dollardan ortiq AQŞ dollariga teng), inflyatsiyani hisobga olganda eng kassali filmlar önliginining 9-örnini egalladi ($2 233 000 000). Şimoliy Amerika prokatidagi butun kino tarixining eng muvaffaqiyatli suratlari röyxatida u 8-örinda turadi. Muvaffaqiyatli prokat MGMni 1960-yillarning ikkinçi yarmidagi moliyaviy inqirozdan qutqardi. Devid Linning ijodi asosan tanqidçilar tomonidan salbiy baholandi: ular rejissyorning qarorini maʼqullamadi, uning «tarixni triviallaştirgani»ni hamda syujetning «çözilib ketganligi va ortiqça melodramatikligi»ni taʼkidladi. Rus tanqidçilari esa «zaif autentiklik, köplab xatolar va kitsçli epizodlar»ni qayd etdi. Şunga qaramay, Lin inson mavzularini oçib bergan bu asar nufuzli kino mukofotlari tomonidan yuqori baholandi: 6 ta nominatsiyada 5 ta «Golden Globe» va 10 ta nominatsiyada 5 ta «Oscar» mukofotini, şuningdek, 3 ta «David di Donatello» va «Grammy» mukofotini qölga kiritdi.

Amerika kino instituti (AFI) versiyasiga köra, film 1998-yilda «Asrning eng yaxşi 100 ta amerikaça filmi» röyxatida 39-örinni egalladi (2007-yilda röyxatdan çiqarildi), AFI ning «eng ehtirosli» 100 ta amerikaça filmi röyxatida esa 7-örinni egalladi. Britaniya kino instituti filmni «XX asrning eng yaxşi 100 ta britança filmi» röyxatida 27-öringa qöydi.

Filmni suratga olişdan oldin Boris Pasternak romanining Ğarbda naşr etilişi bilan boğliq voqealar bölgan. Xruşçyov «erişi»ga qaramay, asarni SSSRda çop etiş imkoni bölmadi. Pasternak qölyozmani 1956-yilda kommunist naşriyotçi Djanjakomo Feltrinelliga yaşirinça topşirdi. Roman birinçi marta 1957-yilda uning italiyalik naşriyotida naşr etildi, bu esa yozuvçining taʼqib qilinişiga va opal tuşişiga sabab böldi. Boris Pasternak SSR Yozuvçilar uyuşmasidan çiqarib yuborildi. Uni asarni xorijda naşr etişni taqiqlovçi xatga imzo çekişga majbur qilişganidan ham foyda bölmadi. Roman esa şu orada tez şuhrat qozonib, köplab tillarga tarjima qilindi va bestsellerga aylandi. 1958-yilda Boris Pasternak yaratgan asarlar majmuasi va «Doktor Jivago» epopeyasi uçun adabiyot böyiça Nobel mukofotiga sazovor böldi. Pasternak Nobel qömitasiga mukofotdan voz keçiş haqida telegramma yuborişga majbur böldi. 1960-yilda Boris Pasternak vafot etdi.

1963-yilda prodyuser Karlo Ponti Feltrinellidan romanni ekranlaştiriş huquqini sotib oldi. Ponti Fellinining «Yöl» filmi va «Uruş va tinçlik» loyihasi bilan tanilgan edi. Ponti MGM prezidenti Robert ÖBrayenni Kaliforniyadagi kompaniya ofisida uçraşib, suratga oliş loyihasiga qiziqtira oldi. Ponti darhol rejissyor sifatida Devid Linni jalb qilişni taklif qildi, u bir neçta yirik postanovkalar bilan nom qozongan edi. Öşa paytda Lin «Eng buyuk hikoyalardan biri» filmini tugatgan edi, u yerda ikkinçi rejissyor bölgan, va Leonardo da Vinçi biografiyasi asosidagi film rejalari bilan yurgan edi. Ponti kitobning nusxasini Linga yubordi va u birinçi öqişdanoq asarga butunlay mahliyo böldi. Lin şartnomani quyidagi şartlar bilan imzolaşga rozi böldi: suratga oliş uçun haqining bir qismi oldindan tölanadi, ssenariy muallifi Robert Bolt böladi va prodyuser ish jarayoniga aralaşmaydi. Dastlabki kelişuvga köra, loyihaning byudjeti 11 mln dollar edi.

Ssenariy muallifi Robert Bolt birlamçi manbaga hurmat bilan qaramadi. Ish kundaligida u şunday yozdi: «Hikoya ikkinçi darajali, lekin yozuvçilik uslubi yaxşi» — va qöşimça qildi: «Syujet oddiy. Erkak birini sevadi, boşqasiga uylanadi. Möljal şundaki, tomoşabin uni bunga uçun qoralamasin». Lin özi bir ayolni sevgan (Barbara Koul, film gruppasining aʼzosi), boşqasiga uylangan edi (Leyla Lin), şuning uçun Yuriy Jivagoning azoblari unga juda tuşunarli edi. Ssenariy ustida ish 1963-yilning yozida Venetsiyada boşlandi, u yerda Bolt yaşardi va Lin maslahatlar uçun kelardi. Boltning ajraşişi tufayli ssenariy tayyorlaş ança çözildi. Adabiy manbaning epik kölami ham qiyinçilik tuğdirdi, uni maʼlum vaqt formatiga siqiş kerak edi. Bolt hatto, agar roman qisqartirilmasdan ekranlaştirilganida, u taxminan 50 soat ekran vaqtini egallagan bölardi, deb hisoblagan.

1964-yil aprelida 50 betlik qoralama MGM ssenariy bölimiga topşirildi va dastlabki maʼqullaşni oldi. Keyin ssenaristning turmuş qurişi va boşqa loyihalar bilan band bölişi tufayli tanaffus böldi. 1964-yil noyabrida ssenariy ustida ish Madridda davom etdi. Romanning yakuniga boğliq yangi murakkablik paydo böldi. Birlamçi manbada uzoq syujet böşliği bor: Laraning ölimidan keyin voqealar yana Ikkinçi jahon uruşi davrida davom etadi. Filmning yaxlitligini saqlaş uçun yangi yeçim topiş kerak edi — rivoyatçi kiritildi, uning vazifasiga ssenaristning yengil qöli bilan ÇK ofitseri bölgan Yevgraf Jivago tayinlandi. Yevgraf tilidan hikoya qilinadigan voqealar bilan matnning köp qismini qayta işlaşga töğri keldi, baʼzi voqealar esa flaşbeklar sifatida körsatildi. Bundan taşqari, Lin siyosiy va tarixiy tomonga eʼtibor qaratmaslikni aniqladi. Inqilob va boşqa tarixiy ofatlar faqat muhabbat hikoyasi uçun fon bölişi kerak edi. «Men faylasuf emasman, — deb aytardi Lin özi haqida, — mening vazifam tomoşabinni qiziqtiriş». Şuningdek, kitobda bölmagan epizodlar ham qöşildi, xususan, Lara va Yuriyning birinçi uçraşuvining asl nusxadan butunlay farq qiladigan talqini. Romantik syujet asosida bu muhim burilişlar rejissyorga tabiiyroq tuyuldi. Ssenariy ustidagi ish 1965-yil fevralida töliq tugadi, suratga oliş esa allaqaçon avj olgan edi. 500 betdan ortiq roman 284 betlik ssenariyga qisqartirildi.

Aktyorlarni tanlaş 1964-yil kuzida, ssenariy ustidagi ish tugaşidan oldin boşlandi. Dastlabdan Ponti boş rolga uning turmuş örtoği Sofi Lorenni tanlaşni rejalaştirgan edi, lekin u kinoprobadan ötolmadi. 30 yoşli Loren filmning boşida 17 yoşli, begunoh Larani öynaşi kerak bölgan aktrisa uçun juda hissiy va yetuk ayol körinardi. Studiya turli nomzodlarni taklif qildi, jumladan Iveta Mimo va Jeyn Fonda. «Billi-yolğonçi» komediyasini tomoşa qilgan Lin ikkinçi darajali rol öynagan yoş aktrisa Jули Kristiga eʼtibor berdi va uni darhol tanladi. Bu filmda Lin Jули hamkori Tom Kortnini ham payqadi. Inqilobçi Paşa Antipov rolini dastlab Terens Stemp öynaşi rejalaştirilgan edi, lekin Lin bu rolni Kortniga berdi. Ikkinçi darajali rollarga Lin «hurmat bilan» özi bilan allaqaçon köp işlagan ingliz kinosining klassiklarini taklif qildi: Ralf Richardson va Alek Gines. «Men ularning yonida turişga ham loyiq emasdim», — deb aytardi Lin. Şunga qaramay, Alek Gines rejissyorga suratga olişga rozi bölişi uçun ança vaqt kerak böldi, u oldingi unçalik yaxşi bölmagan tajribani eslagan edi. Şu bilan birga, rivoyatçi Yevgraf Jivago roli ham uni unçalik jalb qilmadi: aktyor Aleksandr Gromeko obrazi uning uslubiga köproq mos kelişini öylardi, lekin Lin u bilan kelişa oldi. Xoin Komarovskiy rolini esa Rod Staiger oldi, u kelajakdagi filmdagi yagona amerikalik aktyor edi. Modali jurnal muqovasida Lin raqqosa Jeraldin Çaplinni kördi, u öşa paytda juda yoş edi, va uni ingliz tilidagi kinodagi debyut sifatida Tonya Gromeko rolini öynaşga taklif qildi. Unga hatto uning ota-onasi Çarlz Chaplin va Una ÖNil bilan boğlanib, ruxsat olişga töğri keldi.

Boş erkak rolida baʼzi qiyinçiliklar paydo böldi. Dastlab ssenariy yuborilgan Piter ÖTul muloyimlik bilan rad etdi, ikki yil yana çölda yaşaşni xohlamasligini ima qildi. Aktyor, har holda, «Generallar keçasi» filmida suratga tuşişni boşlagani uçun mavjud emas edi. Pol Nyuman va Maks fon Sydov bilan variantlar ham bor edi. Lin «Lourens Arabistonda» filmidagi ikkinçi darajali rolidan eslagan Omar Şarifni uning qiz dösti Barbara Koul taklif qilgani haqida eslagan. Şarif bilan boğlanişganda, u jiddiylikka işonmay uzoq vaqt qoldi: u misrlik bölib, qora terisi bilan özining tasavvuriça rus qiyofasiga mos kelmasdi. Biroq Lin unga özgariş va grim öz işini qilişiga, asosiysi, özini rus sifatida tasavvur qilişiga işontirdi. Aktyor keyinçalik suratga oliş paytida uning yuziga slavyan taşqi köriniş beriş uçun grimçining köp kuç sarflaganini eslagan, şunga qaramay, şarqona yuzi Yuriy Jivagoga öziga xos rang berganini aytgan.

Şunday qilib, kelajakdagi filmda yoş (Chaplin, Taşingem, Kristi) va tajribali aktyorlar (Gines, Richardson) ansambli paydo böldi, bu rejissyor ğoyasiga mos keldi. Studiya rahbariyati bunday tanlovni qöllab-quvvatlamadi, lekin Lin yuqori byudjetli loyihaga yoş aktyorlarni jalb qiliş xavfining töla oqlanişini hisoblardi — talant aynan tajribali ustalar bilan hamkorlikda şakllanadi va kristallanadi.

Filmning suratga oliş guruhi asosini ham «Lourens Arabistonda» va «Köprik» filmlarida Lin bilan avval işlagan mutaxassislar taşkil etdi: sanʼat rahbari (Jon Boks), uning iştirokisiz Lin filmlarni boşlamasdi, kostyumer Fillis Dolton va kompozitor Moris Jarr. Biroq asosiy lavozimlar — monteyjer va operator uçun yangi odamlarni olişga töğri keldi, çunki oldingi filmlarning veteranlari boşqa filmlarda band edi. Normann Savij avval monteyjer yordamçisi edi va endi lavozimi kötarildi. Lin Fredди Yangni jamoaga qöşişni umid qilgan edi, lekin operator «Xartum» filmida band edi. Uning örniga bu lavozimga Nikolas Roug olindi.

Statist sifatida ispan va italyan aktyorlari jalb qilindi. Suratga oliş keng kölamda ötkazildi, jang sahnalari va namoyişlar uçun köp sonli statistlar jalb qilindi. Baʼzi sahnalarda 3 mingdan ortiq statist iştirok etdi.

Karlo Ponti SSSRda bu filmni suratga olişga ruxsat berilişi kam ehtimolligini tuşunardi, lekin şunga qaramay romanning voqealari bölib ötgan joylarda suratga olişni xohlardi. U bunga urinib körişga qaror qildi va diplomatik kanallar orqali SSSRga sörov yubordi. Javob barça umidlarni barbod qildi. Sovet tomoni bunday imkoniyatni juda qattiq şaklda rad etdi. Rejissyorning razvedkaçilar guruhi munosib joy izlab ön ming milyadan ortiq masofani bosib ötdi. Finlyandiya varianti körib çiqildi, lekin u mos kelmadi — bunday masʼuliyatli va qimmat loyiha uçun mamlakatda yaqin atrofda mos yirik studiya yöq edi. Oxir-oqibat murosali variant tanlandi. Asosiy suratga oliş maydoni 1960-yillarda kinematografçilar orasida maşhur bölgan Ispaniyadagi CEA studiyasi böldi, qişki sahnalarning tabiiy suratga olinişi esa Finlyandiyada, Yoensuu şahri yaqinidagi Pyuxyaselkya kölida ötkazildi. 1964-yil avgustda Madrid çekkasidagi Kanilyeqas (Kanilyeqas) şahrida butaforiya Moskvasini quriş boşlandi. Taxminan sakkiz yuz işçi XX asr boşidagi rus poytaxtini aks ettiruvçi ikkita töliq köçani qurdi. Biri badavlat mavzening roli uçun möljallangan edi, unda çerkov qurilgan, tramvay liniyasi ötkazilgan va u Qizil maydonning, Kreml va Vasiliy Muqaddas çerkovining tölaqonli replikasi bilan tugaydi. Ikkinçisi «kambağal kvartal» edi va unda tutunli quvurli «fabrika» bor edi. Har bir köça uzunligi taxminan 600 metr edi. Qurilgan binolardan uçtasi haqiqiy içki jihozli binolar edi va qahramonlar uylari rolini öynaşi kerak edi.