The Bridge on the River Kwai

Ikkinçi jahon uruşi davrida ingliz harbiy asirlari guruhi Birma örmonlaridagi yapon lageriga tuşadi. U yerda ular oldingi asirlar partiyasidan omon qolgan ikki amerikalik asir bilan uçraşadi. Inglizlarga podpolkovnik (Lt. Colonel) Nikolson (Alek Ginnes) qömondonlik qiladi. U özi va odamlari Singapurda oliy qömondonlik buyruğiga köra taslim bölgani uçun, asirlikda ham harbiy xizmatda qolayotganini hisoblaydi. Öz odamlari orasida u qattiq harbiy intizomni saqlaydi: hatto yaralangan, kasal bölsa-da va yapon asirligining boşqa ğam-taşvişlariga qaramay, ular lagerga parad yurişi bilan kirib keladi. Nikolson qoçiş haqida öylaşga ham yöl qöymaydi, uni dezertirlik deb biladi. U amerikaliklardan biri — komandor Şears (Uilyam Xolden) gapiga ham eʼtibor bermaydi. Şears bu endi xizmat emas, balki dözax ekanini va ularda ikkita yöl borligini aytadi: yo lagerda öliş, yoki qoçişda örmonda halok böliş.

Lekin yapon lagerining komandiri polkovnik Saito (Sessyu Xayakava) inglizlar özlarini kim deb hisoblaşi, askarmi yoki asirmi, bilan ishi yöq. Uning buyruği — Kwai daryosi ustidan köprik qurişni qatʼiy belgilangan muddatda yakunlaş. U barça asirlar teng ekanini aytadi va şuning uçun köprik qurilişida unvonidan qatʼi nazar, hamma işlaşi kerakligini bildiradi. Lekin Nikolson yaponlardan Jeneva konvensiyasining 27-moddasini harfma-harf bajarişni talab qiladi, bu modda asir ofitserlarni işga jalb qilişni taqiqlaydi. Saito esa barça konvensiyalarga tupurişini, bu lagerda faqat va faqat u qaror qabul qilişini aytadi. Nikolson öz ofitserlariga işçi asirlar bilan teng işlaş buyruğini berişdan qatʼiy boş tortgaç, Saito ularni otib taşlaş bilan tahdid qiladi.

Oxirgi daqiqada tibbiyot xizmati mayori Klipton aralaşib, Saitoga ofitserlarni ham, tibbiyot barakidan konfliktni kuzatib turgan köplab yaralilarni ham öldiriş mumkin emasligini aytadi. Qoçişga uriniş uçun ham ularni otib bölmaydi, çunki köpçilik umuman yura olmaydi. Şunda Saito orqasiga ögirilib, öz çodiriga kirib ketadi. Asirlar işga kirişadi, lekin ofitserlar kuçli quyoş ostida «tik turiş» holatida qotib turişda davom etadi. Ulardan biri huşidan ketib yerga yiqiladi, biroq qolganlari keçgaça turişda davom etadi. Şundan söng ular yangi buyruqni eşitadi: ofitserlar jazo kamerasiga joylanadi, Nikolson esa «dözax» deb ataladigan, quyoşda turgan, töliq böy çözib bölmaydigan kiçik xonaga qamaladi.

Komandor Şears lagerda omon qoliş imkoniyati asirlar uçun örmondagidan ortiq emasligiga işonadi, şuning uçun u va yana ikki asir qoçişga qaror qiladi. Ammo uning örtoqlarini yaponlar otib taşlaydi, Şears esa daryoga sakrab tuşadi va yaponlar uni halok bölgan deb hisoblaydi. Ğayrioddiy zör kuç bilan u qişloqqa yetib boradi, u yerda mahalliy aholi unga qayiq beradi va qoçqin daryo böylab okeanga suzib ketadi.

Köprik qurilişi juda sekin ketayotgani polkovnik Saitoga yoqmaydi, çunki u belgilangan muddatda köprikni qurmasa, özini öldirişi kerak. U inglizlarni işlatiş uçun yangi çoralar köradi, Nikolsonga turli bitimlar taklif qiladi, ammo u öz sözida turadi. Saito ğazabga minadi: u maglub bölgan inglizlar bunday harakat qilmasligi, asirlikka tuşgandan keyin ğururi yöqligini va ularning barça talablari endi harbiy burçni bajariş emas, balki qaysarlik ekanini aytadi. U qurilişga rahbarlik qilgan ofitserini lavozimidan çetlatadi va özi rahbarlikni öz qöliga oladi. Ammo quriliş oldingi surʼatda davom etadi. Şunda u ingliz asirlariga ingliz ofitserlari qömondonlik qilişiga rozi böladi. Yaponlar yutgan rus-yapon uruşining tugaganiga bağişlab u amnistiya eʼlon qiladi va ofitserlarni jazo kamerasidan ozod qiladi.

Ertasi kuni Nikolson ofitserlari bilan qurilişni közdan keçiradi va juda norozi böladi. Ofitserlarini hayratga solib, u barça sabotajni töxtatişni va belgilangan muddatda haqiqatan ham yaxşi köprik qurişni niyat qiladi. U yaponlar uning batalyonini olomonga aylantirganini aytadi: «heç qanday tartib va intizom yöq». Qattiq harbiy tartibni tiklaş uçun u köprik qurilişidan foydalanmoqçi böladi, çunki uning askarlari faqat ish bilan band bölganda yaxşi ekanini biladi. Şuningdek, u odamlari inglizlar askarining nimaga qodir ekanini körsatişini vaʼda beradi, şunda yaponlar öz işlaridan uyaladi, inglizlar esa öz mehnatlaridan faxrlanişadi.

Nikolsonning maslahatçilari köprik uçun yangi joy tanlaydi. Polkovnik har bir kişining kunlik ish meʼyorini hatto oşiradi, lekin Saitodan öz odamlarining bir qismini qurilişga berişni, ular asirlar bilan bir xil hajmdagi işni bajarişini ham söraydi. «Bu soğlom raqobat muhitini yaratişga yordam beradi». Saito barça şartlarga rozi böladi, faqat köprik öz vaqtida qurilsa böldi. Quriliş nihoyatda tez surʼatda boşlanadi. Askarlar polkovnikning yaxşi köprik kerakligi haqidagi tuşuntirişiga şubha bilan qarasa-da, umuman olganda unga işonadi va uning barça buyruqlarini şartsiz bajaradi.

Şu orada komandor Şears Seylondagi ofitserlar kasalxonasida topiladi, u yerda plyajda dam oladi, hamşiralar bilan flirt qiladi va soğliği sababli harbiy xizmatdan böşatilişni rejalaştiradi. Unga sirli 316-otryad vakili mayor Uorden (Jek Xokins) yaqinlaşadi, u keyinçalik Britaniya kommandolari otryadi ekanligi maʼlum böladi va Şearsni qurilayotgan köprikni portlatiş operatsiyasida qatnaşişga juda tirişqoqlik bilan taklif qiladi. Şearsning öşa yerga, zörğa çiqqan joyiga qaytgisi kelmaydi, şuning uçun u AQŞ dengiz flotida xizmat qilganini, ammo heç qaçon ofitser bölmaganini tan oladi. Unvon va ismni u asirlikda ofitserlarga yaxşiroq munosabatda bölişlarini hisoblab özi uçun olgan ekan va u bu jinoyati uçun jazolanişni, lekin uni yana örmonga qaytarmaslikni taklif qiladi. Biroq maʼlum böladiki, Şearsning haqiqiy şaxsi allaqaçon aniqlangan va kommandoslar safiga qöşiliş — uning jinoyatini yuvişning yagona imkoniyati. U va yana uç jangçi qişloq yaqinida, u yaponlardan qoçib ötgan joyda paraşyut bilan tuşadi. Askarlardan biri örmonga qönib halok böladi. Qolgan uç diversantning vazifasi — oçiliş marosimi vaqtida köprikni uzayotgan poyezd bilan birga portlatiş.

Şu orada Nikolson şunçalik yaxşi köprikni öz vaqtida quriş ğoyasiga berilib ketadiki, hatto öz şafqatsizligi bilan maşhur Saito ham qilişga jurʼat etmagan işni qiladi. U nafaqat ofitserlarini barça bilan birga işlaşga majbur qiladi, balki barakka yaralilar va kasallarning oldiga borib, qurilişga yordam berişni söraydi. Öz komandirini sevgani va hurmat qilgani uçun heç kim unga rad javobi bera olmaydi. Şunday qilib, Nikolsonning lagerdagi birinçi oyida erişmoqçi bölgan barça narsani u özi rad etadi. Köprik öz vaqtida qurib bitiriladi. Nikolson va Klipton köprik ingliz askarlari tomonidan qurilganini bildiruvçi lavhani mixlaydi.

Kommandoslar otryadi yapon patruliga duç keladi. Qisqa jangda otryad komandiri mayor Uorden oyoğidan yaraladi. U qiyinçilik bilan yuradi, çarçab yiqilganda esa Şearsga buyruqni bajariş uçun uni taşlab ketişni buyuradi. Lekin u rad etadi: «Siz va Nikolson jasoratingizga berilib ketgansiz. Va nima uçun? Munosib tarzda öliş uçun, holbuki eng muhimi oddiy inson kabi yaşaşdir». Uordenni nosilkada operatsiya joyiga olib kelişadi, ammo u tez harakatlana olmaydi, şuning uçun Şears va portlatgiçni işga tuşirişi kerak bölgan leytenant Joysni qoplab turiş uçun qoladi. Minalarni joylaştiriş muvaffaqiyatli ötadi, ammo tun davomida daryodagi suv sathi pasayadi va ayrim joylarda portlatgiç simi körinib qoladi.

Asirlar keyingi lagerga yöl oladi, polkovnik Nikolson va mayor Klipton esa birinçi poyezdning ötişini kuzatiş uçun qolişadi. Nikolson portlatgiç simini payqaydi va noqulaylikni sezadi, ammo u öz burçini halollik bilan bajariş ğoyasiga şunçalik berilib ketganki, hamma narsani unutadi. U simga Saitoning diqqatini qaratadi va ikkovlari bu sim qayerga olib borişini tekşiriş uçun birga yölga çiqişadi. Şu vaqt içida yaqinlaşib kelayotgan poyezd şovqini eşitiladi. Joys Nikolson va Saitoning unga tomon kelayotganini köradi, lekin oxirigaça poyezd ular uni topgunça yetib kelişiga umid qiladi. Biroq bunday bölmaydi. Ortiqça şovqin çiqarmaslik uçun u piçoq bilan Saitoni öldiradi va Nikolsonga qömondonlik köprikni portlatişni talab qilayotganini aytadi. Nikolson Joysni töxtatişga urinadi va yaponlarni yordamga çaqiradi. Joys aniq öqdan yiqiladi. Şears daryodan ötib, Nikolsonni öldiriş va poyezdni portlatib yuboriş uçun harakat qiladi, ammo yaralanadi va harakatlana olmaydi. Nikolson halok bölgan deb hisoblangan odamni tanib oladi va nima qilganini anglay boşlaydi. Şears ham, Joys ham harakatlana olmasligini va yaponlar qöliga tirik tuşişi mumkinligini körgan Uorden ularni yöq qiliş uçun minomyotdan öq uzadi: kommandoslar asir tuşmasligi kerak. Şrapneldan halokatli yaralangan Nikolson portlatgiç dastagiga yiqiladi va köprik poyezd oldida qulaydi, poyezd esa endi töxtay olmaydi.

Qonni köp yöqotgan va mustaqil harakatlana olmaydigan yaralangan Uorden mahalliy qiz-yuk taşuvçilar qurşovida qoladi, ularning yölboşçisi ham otişmada halok böladi. Qirğoqqa omon qolgan Klipton çiqib keladi, u özi töliq işongan polkovnikini heç qaçon tuşunmagan va takrorlab qiçqiradi: «Jinnilik, jinnilik!»