Dune

«Dune» (ingl. Dune) — rejissyor Devid Linç tomonidan Frenk Gerbertning şu nomli romani asosida suratga olingan epik kosmik opera bölib, 1984-yilda çiqqan. Debyutçi Kayl Maklaxlen Pol Atreydes rolini ijro etgan bölsa-da, filmda köplab maşhur aktyorlar iştirok etdi: Sting, Patrik Styuart, Din Stokvell, Maks fon Sydov, Şon Yang, Silvana Mangano, Yurgen Proçnov va boşqalar.

Film prokatda muvaffaqiyatsizlikka uçradi: AQŞʼda atigi 27 million dollar yiğdi, byudjeti esa 42 million dollar edi. Film Frenk Gerbert ijodining köpçilik muxlislari tomonidan qabul qilinmadi, ular Linçning syujetni haddan taşqari erkin talqin qilganini aytişdi. Rejissyorning özi filmning muvaffaqiyatsizligini yakuniy versiya uning iştirokisiz tayyorlanganligi bilan izohlaydi. Linç «Dune» (1984) filmining yakuniy versiyasidan juda norozi edi, studiyaning çeklovlari va murosalari uning ijodiy ğoyasini buzgan deb hisoblardi. Universal Studios filmning kengaytirilgan versiyasini teleefirga çiqarganda, u şunçalik hafsalasi pir böldiki, nomini titrlardan olib taşladi va hatto taxallusini «Judas Booth»ga özgartirdi.

Film romandan köp jihatlari bilan farq qiladi, ayniqsa «Bene Gesserit yöli» talqinida. «Bene Gesserit» — faqat ayollarga örgatadigan insoniyat maktablaridan biri. Bene Gesserit opalari bolalikdan insonning köplab öta qobiliyatlarini örganadilar. Ularni öta şakldagi jang sanʼati texnikasiga örgatişadi, bu texnika insonga raqibning harakatlari va fikrlarini nazorat qiliş hamda yaşin tezligida harakatlaniş imkonini beradi (aniq nomi — «prana-bindu maşğuloti»), şuningdek ong ustidan nazorat va «Ovoz» kabi sirli qobiliyatlarni örganişadi («Ovoz»dan foydalanib, Bene Gesserit izdoşi tinglovçi sözsiz bajaradigan istalgan buyruqni berişi mumkin). «Bene Gesserit»ning asosiy maqsadi «Genetik dastur» hisoblanadi (intrigalar va rejalaştirilgan turmuşlar orqali «Kvisatz Xaderax»ni — ötmiş va kelajakka qaraşga, «istalgan vaqtda istalgan joyda bölişga» qodir öta insonni yaratiş; bu faqat erkak bölişi kerak).

Filmda jang sanʼati ovozli qurol bilan almaştirilgan, bu qurol otuvçining maʼlum ovoz modulyatsiyalarini halokatli zarbaga aylantiradi. Bu almaştiriş sababi, ehtimol, prodyuserlarning «yana bir kung-fu filmi» yaratişni istamasligi bölgan; şuningdek modullar yaratuvçilarga spetseffektlar bilan işlaş imkonini bergan. Romanda Pol ismi ölim duosi hisoblanadi; frimenlar duşmanni öldirişdan oldin «Muadʼdib!» deb baqirişadi. Filmda esa bu ism tasodifan eng kuçli ovoz modulyatsiyalaridan biriga aylanadi: maşğulot vaqtida frimenlardan biri Polni «Muadʼdib!» deb çaqiradi va uning moduli toş bölagini parçalab yuboradi, Pol esa öz-öziça aytadi: «Mening ismim — öldiruvçi söz», buni u başoratlardan biri sifatida köradi. Film Bene Gesserit aʼzolariga telepatiya qobiliyatini beradi, kitobda esa ular faqat öta insoniy idrok haqida eslatiladi.

Baʼzi vizual va estetik erkinliklar, filmning yaratuvçilari tomonidan yöl qöyilgan, romanda ildizga ega emas. Masalan, Ona ruhoniylar boşlarini tekis qirqtirişadi, mentatlarning qalin qoşlari bor. Ornitopterlarning qanotlari yöq va ular «zamonaviyroq» usullar bilan uçadi, Arrakis osmonining rangi esa kumuşrangdan töqsariğa özgartirilgan.

Pol va Feyd-Rauta romanda tasvirlanganidan kattaroq. Filmda ularning özaro nafratining sababi ham eslatilmaydi. Şuningdek, ularning yakuniy duelining ahamiyati va davomiyligi kamaytirilgan.

Baʼzi personajlar filmdan butunlay çiqarib taşlangan, masalan, graf Xazimir Fenring, uning xotini Margo va boşqa ikkinçi darajali personajlar. Sufir Xavat, baron Vladimir Xarkonnen va Rabban Dahşati ölimi sahnalari özgartirilgan yoki olib taşlangan. Dunkan Aydaxoning ölim joyi ham özgartirilgan. Romanda u ğorda Pol va Jessika Atreydesni himoya qilib öldiriladi. Filmda esa u Jessika va Pol ornitopterda uçib ketayotganda ğor yonida öldiriladi. Romanda imperatorning uçinçi bosqiç navigatori bilan suhbati yöq.

Filmda imperator qizi bilan turmuş quriş haqida heç qanday işora yöq.

Kitobning yakuniy iborasi Jessikaning Pol kanizagi Chani Kinesga qaratilgan sözi: «Biz, kanizak deb ataladiganlar, haqiqiy xotinlar sifatida tarixga kiramiz» (Polning turmuşi va imperator qizi Irulan bilan birga yotişdan boş tortişi haqida, garçi Irulan rasmiy ravişda imperatritsa maqomini olgan bölsa-da). Filmda esa yakuniy ibora Arrakisda yomğir yoğa boşlagandan söng Alia aytgan söz: «Siz söraysizmi, bu qanday mumkin? Çunki u — haqiqatan ham Kvisatz Xaderax!»

Kayl Maklaxlen — Pol Atreydes

Frenseska Annis — Ledi Jessika

Yurgen Proçnov — gersog Leto Atreydes

Freddi Jons — Sufir Xavat

Richard Jordan — Dunkan Aydaxo

Patrik Styuart — Gurni Xallek

Din Stokvell — doktor Vellington Yue

Şan Fillips — Ona ruhoniy Gaius Helen Mohiam

Xose Ferrer — Padişoh-imperator Shaddam IV

Kennet Makmillan — baron Vladimir Xarkonnen

Brad Durif — mentat Piter De Vris

Pol Smit — Glossu Rabban

Sting — Na-baron Feyd-Rauta Xarkonnen

Maks fon Sydov — doktor Kines

Şon Yang — Chani

Everett Makgill — Stilgar

Silvana Mangano — Ona ruhoniy Ramallo

Alisiya Uitt — Alia Atreydes

Linda Hant — Şedaut Meyps

Virjiniya Medsen — malika Irulan

Jek Nans — kapitan Iakin Nefud

«Saturn» mukofoti eng yaxşi kostyumlar uçun (Bob Ringvud)

«Saturn» mukofotiga eng yaxşi grim uçun nomzodlik (Djannetto de Rossi)

«Saturn» mukofotiga eng yaxşi ilmiy-fantastik film sifatida nomzodlik.

«Saturn» mukofotiga eng yaxşi spetseffektlar uçun nomzodlik (Barri Nolan)

«Oskar» mukofotiga eng yaxşi ovoz uçun nomzodlik (Bill Vernі, Stiv Maslou, Kevin ÖKonnell, Nelson Stoll)

«Xyugo» mukofotiga eng yaxşi dramatik qöyilma sifatida nomzodlik.

Herbert romanini ekranlaştiriş ğoyasini Dino De Laurentis ilgari surgan. 1970-yillarda beş yil davomida ekranlaştiriş ustida rejissyor Aleksandro Xodorovskiy işladi, uning bekor qilinganidan keyin baʼzi ğoyalar va vizual konsepsiyalar «Yulduzli uruşlar» IV epizodi va «Çet el» filmlarini suratga olişda işlatilgan.

Linç filmining byudjeti 45 million dollarni taşkil etdi, bu 1983-yil uçun uni blokbaster maqomiga kötardi. Biroq film prokatda muvaffaqiyatsizlikka uçradi — u atigi 27 million dollarga yaqin yiğdi.

Filmni işlab çiqariş byudjetining katta qismi sarflanganligi sababli, prodyuserlar yirik yulduzlarni asosiy rollarga taklif qilişdan voz keçişga majbur bölişdi, çunki bu byudjetni çorak baravar oşirib yuborardi. Natijada asosiy rollarni yangi boşlovçi va/yoki kam tanilgan aktyorlar — Kayl Maklaxlen, Şon Yang, Yurgen Proçnov, şuningdek xonanda Sting ijro etdi. Film rejissyori Devid Linç kombayn operatori epizodik rolida suratga tuşdi, biroq bu rol titrlarda körsatilmagan.

Filmni suratga oliş uçun mos çölni topiş kerak edi. Avstraliyadan tortib Şimoliy Afrikagaça turli variantlar körib çiqildi, lekin oxir-oqibat tanlov Meksikadagi Xuares şahri yonidagi Samalayuka çöliga töxtadi. Dastlab meksikalik çöl Arrakisga unçalik öxşamasdi — maydonda toş, quruq butalar va çiqindilar köp edi, bu esa Dune sayyorasiga öxşaşlikni butunlay yöqqa çiqarardi. Mahalliy işçilardan iborat brigada ikki oy davomida suratga oliş maydonini tozaladi.

Meksikadagi Çurubusco studiyasining pavilyonida filmning asosiy modellari yaratildi: 5 x 2,5 metrli toşlar, Atreydeslar kemasi, Xarkonnenlarning fregati (11 metr kenglikda, desant tuşişi uçun töliq ölçamli eşik bilan) va nihoyat eng katta kema — Kosmik gildiyaning «Hayliner»i, uning içki qismi bilan birga qöniş maydonçasi ham qayta yaratildi. Arrakis saroyi esa «Aztek» stadionining avtomobil töxtaş joyi bölib, bezatilgan edi.

Suratga oliş faqat ertalab, soat 5 dan eng köpi bilan 10 gaça davom etar edi — kuçli issiqlik tufayli keyinroq suratga oliş mumkin emas edi. Pavilyon suratga olişlari vaqtida juda kuçli yoritiş işlatilgan — taxminan bir million vatt, Arrakis sayyorasi yuzasini işonçliroq tiklaş uçun. Yoritiş lampalaridan biri portlab ketdi va Yurgen Proçnov yuzidan birinçi va ikkinçi darajali kuyişlar oldi. Kuyiş izlari hozir ham uning yonoqlarida körinib turadi (boşqa versiyaga köra, u Polning vahiylaridan birida suratga oliş paytida kuygan — unda otasining yuzi içkaridan yonib ketadi; vizual effektlar mutaxassislarining rejasiga köra pirotexnik zaryadlar Proçnovning ustiga kiygan va uning qiyofasini takrorlaydigan lateks niqobni eritişi kerak edi, ammo nimadir notöğri ketdi).

Atreydeslar kemasi böyalgan yoğoçdan va lateksdan yasalgan yirik masştabli model edi. Spays qazib oliş kombaynlarining modellari kitobdagi tavsifga aynan mos ravişda yaratilgan. Kombaynlarning qum ustida harakatini sekin, qiyin va ularning ulkan ölçamini taʼkidlaş uçun yuqori tezlikdagi kamera bilan suratga olişgan.

Arrakis saroyi va Kaladan qalʼasi ham maketlar edi. Arrakis saroyi uçun 12 metr perimetrli şahar devori qurilgan, uning yonida qumda taxminan 4000 ta miniatyura fremen qöğirçoqlari (balandligi 2,6 dan 6,5 santimetrgaça) joylaştirilgan. Ular qum ostiga yaşirilgan lenta yordamida harakatlanar va hatto oyoqlarini qimirlatar edi. Devorning özida yonğin va portlaşlarni suratga oliş uçun mayda toşlar va loy bilan aralaştirilgan portlovçi moddalar joylaştirilgan. Kaladan qalʼasi uçun maydoni 400 kvadrat metr bölgan hovuz qurilgan, u balandligi 4,5 metrli tölqinlar hosil qiluvçi qurilma bilan jihozlangan. Qalʼaning özi balandligi 8 metrli qoya ustida turardi.

Qum qurtlari rezinadan yasalgan bölib, uzunligi 2 dan 7 metrgaça edi. Uç barg şaklidagi oğiz ğoyasi Jon Şonherrning romanning birinçi jurnal naşri uçun çizgan illyustratsiyasidan olingan, garçi romanning özida bu jonzotning jağlari aynan şunday tuzilganligi heç qayerda körsatilmagan. Öşandan beri bunday tasavvur ildiz otgan.

«Balisset» musiqa asbobi aslida 1970-yillarda Emmett Çapman tomonidan yaratilgan elektrogitara — Çapman Stick edi. Filmda u şu asbobda musiqa ijro etadi (bu sahna filmning asosiy versiyasiga kiritilmagan).

1989-yilda bitta tijorat telekörsatuv kanalining efirida körsatiş uçun filmning «kengaytirilgan» versiyasi tayyorlandi, u ikki keçki körsatuv uçun möljallangan edi. Filmga yangi epizodlar qöşilişi hisobiga — masalan, tomoşabinni Dune olami tarixi bilan taniştiruvçi 9 daqiqalik prolog (bunda malika Irulanning kiriş sözi olib taşlangan), qayta montaj, kadrlarni köp marta takrorlaş va Devid Linçning asl versiyasiga kirmagan sahnalarni qöşiş, şuningdek «rivoyatçi nomidan» köplab ovozli şarhlarni kiritiş natijasida filmning davomiyligi deyarli bir soatga oşirilib, 189 daqiqaga yetdi. Devid Linç filmni qayta montaj qilişda iştirok etmagan va uning nomini titrlarda işlatişga rozilik bermagan, şuning uçun film rejissyori Alan Smithee, ssenariy muallifi esa Judas Booth deb körsatilgan (yaʼni Iuda ismli va Linkoln qotilining familiyasiga ega odam).

Keyinçalik «Alan Smithee versiyasi» yana ikki marta qayta montaj qilindi: 1992-yilda Channel 2 kanali uçun va 2006-yilda. Oxirgi variant «Extended Edition» deb nomlanadi, uning davomiyligi 177 daqiqa. Uşbu variant Rossiya kino bozoriga «töliq rejissyor versiyasi» nomi bilan çiqdi, bu yuqorida aytib ötilgan sabablarga köra haqiqatga töğri kelmaydi.

Şunga qaramay, «kengaytirilgan» versiya filmga köproq izçil xarakter bağişlaydi. Masalan:

Malika Irulanning roli, uning nomidan hikoya olib borilişi tuşunarli böladi.

Mentatlar paydo bölişining sababi tuşuntiriladi.

«Hayot suvi»ni işlab çiqariş jarayoni körsatiladi va uning vazifasi tuşuntiriladi.

Polning birinçi şogirdlari orasida ikki öğil bolaning paydo bölişi tuşuntiriladi (Pol ularning otasini duelda öldirgan va ularga ğamxörlik qiliş majburiyatini öz zimmasiga olgan).

Alianing imperator-padişoh kemasida paydo bölişi tuşunarli böladi.

Filmning premyerasi Vaşingtondagi Jon Kennedi nomidagi ijro sanʼati markazida bölib ötdi, 14-dekabrda film AQŞʼning boşqa kinoteatrlarida ham namoyiş etildi. Filmning jismoniy nusxalariga oldindan buyurtmalar juda köp böldi. Buning sababi nafaqat film maşhur romanga asoslangani, balki rejissyor Devid Linç «Boş-rezina» va «Fil odam» filmlaridan keyin keng tanilganligi edi. Filmni suratga oliş jarayonini kuzatib borgan bir qator yangiliklar naşrlari film çiqişidan oldin uni maqtaşgan. Film reklama kampaniyasi doirasida televideniyeda suratga oliş jarayoni haqida bir neçta hujjatli filmlar namoyiş etildi, şuningdek mavzuga oid öyinçoqlar çiqarildi.

Filmning premyerasi 1984-yil 14-dekabrda AQŞʼning 915 ta kinoteatrida bölib ötdi. Birinçi haftada filmning kassa yiğimi 6 025 091 AQŞ dollarini taşkil etdi va u «Beverli-Xillsdagi politsiyaçi» komediya-jangari filmidan keyin ikkinçi eng maşhur film böldi. Kinoteatrlarda namoyiş etilgan davrda «Dune»ning kassa yiğimi 30 925 690 dollarga yetdi (2016-yilga qadar inflyatsiyani hisobga olganda 71 689 559,32 dollar). Filmning byudjeti 42 million dollar bölganligini hisobga olsak, bunni muvaffaqiyatsizlik deb baholaş mumkin edi.

Kinotanqidçilar filmga umuman olganda keskin salbiy şarhlar qoldirişdi.

Rojer Ebert «Dune»ga törtta yulduzdan bittasini berdi va bu «haqiqiy tartibsizlik, tuşunib bölmaydigan, xunuk, tuzilmasiz, maʼnosiz sayohat, eng çalkaş ssenariylardan biri tubiga» ekanini taʼkidladi. Ebert syujet faqat Gerbert romanlarini öqigan kişilar uçun ahamiyatli bölişini, boşqalar uçun esa film sovuq va befarq bölib qolişini aytdi. Keyinroq tanqidçi «Dune»ni «yilning eng yomon filmi» deb atadi.

Jin Siskel filmni çiroyli emas, deb atadi, u byudjeti 42 million dollarli lenta uçun arzon spetseffektlar bilan kamida önta dahşatli sahnani öz içiga olgan. Siskel şuningdek ssenariyni «dahşatli darajada çalkaş, filmni tomoşa qiliş uning uçun azobga aylangan», deb atadi.

Film keyinçalik «Stinkers» antimukofotlarini oldi — «1984-yilning eng yomon filmi» va «yilning eng katta hafsalasi pir bölgan filmi» nominatsiyalarida. Boşqa şarhlarda ham şunga öxşaş muammolar, şuningdek filmning haddan taşqari uzunligi qayd etildi.

«The New York Times» jurnalining muharriri Janet Maslin ham «Dune»ga beşta yulduzdan bittasini berdi va «filmdagi baʼzi personajlar ekstrasensorlar bölib, bu ularga nima bölayotganini tuşuniş imkonini beruvçi noyob holatni beradi», deb yozdi. Şunga qaramay, şarhlovçi syujet «xavfli darajada ortiqça yuklangan» ekanini taʼkidladi.

«Time» jurnalidan Richard Korliss şuni qayd etdiki, ilmiy-fantastik filmlarning aksariyati tomoşabinga dam oliş, köngiloçar tomoşa, haqiqatdan qoçiş imkonini bersa, «Dune» hozir topşirilişi kerak bölgan imtihon kabi oğir his qildiradi.

«Variety» jurnali ham filmga salbiy baho berib, «Dune» ulkan, ijodiy, vizual jihatdan öziga xos, ammo böş va sovuq ilmiy-fantastik epos ekanini yozdi. Film özining çiroyli sahnalari bilan tortadi, ammo 1965-yilgi asl romanning ruhini umuman yetkaza olmaydi — bu roman öz janrining eng sevimli asarlaridan biriga aylangan edi. Film romanning katta qismini qamrab olişga muvaffaq bölsa-da, faqat dunyolar, personajlar, davlatlar va intrigalarni oçiş yarim soatdan ortiq ekran vaqtini talab qiladi. Tahririyat umuman aktyorlik ijrosini maqtab, şohona juftlik — Frenseska Annis va Yurgen Proçnov ijrosini eng yaxşi va eng jozibali deb atadi. Şuningdek, Sian Fillipsning jodugar roli, mentat Brad Durifning va yovuz Kennet Makmillanning ijrosi ham eʼtiborni tortadi.

Kino tanqidçisi Robin Vud «Dune»ni özi körgan eng «gomofobik» filmi deb alohida atadi, u boş yovuz baron Xarkonnen yoş yigitga tajovuz qilib, uni zörlab öldiradigan sahnaga işora qildi. Şunday qilib, tanqidçining fikriça, film gomoseksualizmni «jismoniy şafqatsizlik, axloqiy buzuqlik, zöravonlik va kasallik» bilan boğlaydi. Yozuvçi Dennis Altman ham şunga öxşaş fikr bildirdi va film yuzida yiringli jarohatlari bölgan gomoseksual yovuz odamni körsatiş orqali 80-yillarda maşhur bölgan gomoseksualizm va OITS örtasidagi boğliqlik ğoyasiga aniq işora qilayotganini taxmin qildi.

Köpçilik şarhlar salbiy bölgan bir paytda, tanqidçi va ilmiy-fantastika yozuvçisi Xarlan Ellison 1989-yilgi «Xarlan Ellisonning kuzatuvi» kitobida filmga ijobiy şarh qoldirdi. Ellisonning fikriça, salbiy şarhlarning sababi şundaki, Universal studiyasi tanqidçilarga filmni relizdan oldin körişni rad etgan, bu esa kino hamjamiyatida salbiy reaksiyaga sabab bölgan. Deniel Snayder 2014-yilgi maqolasida ham filmni yuqori baholab, Linçning «syurrealistik uslubi» butunlay begona körinadigan «olam» yaratganini, unda ajoyib fantastik obrazlar, tuğilmagan embrionlarning tasvirlari, titrovçi energiya, bezovta qiluvçi manzaralar, masalan, Xarkonnen olamining «sanoat dözaxi» kabi narsalar mavjudligini yozdi. Bu jihatdan «Dune» Kubrikning («2001-yil: kosmik odisseya») asariga Lukasning («Yulduzli uruşlar») asariga qaraganda ança yaqin. Film tomoşabinni taniş bölmagan, kattaroq va yaşirin tarixga işora qiluvçi narsaga joylaştirişga intiladi.

Ijobiy şarh qoldirgan boşqa tanqidçilar filmni uning vizual va barokko badiiy uslubi uçun maqtaşdi. «Dune» murakkab syujeti bilan birlaştirilgan Linçning boşqa filmlari bilan soliştirildi. Filmni tuşuniş uçun «Dune» olami haqida köproq bilib oliş tavsiya etilgan.

Birinçi çiqarilganidan beri ötgan yillar davomida filmga bölgan munosabat biroz özgardi — film onlayn tanqidçilar va tomoşabinlardan köproq ijobiy şarhlar oldi. 2019-yil holatiga köra, Rotten Tomatoes agregatorining maʼlumotlariga köra ijobiy şarhlar uluşi 54 foizni taşkil etgan.

Devid Linç dastlab uç qismli trilogiya suratga olişga tayyorlangan va «Dune Masihi» romanini ekranlaştiriş ustida işlay boşlagan. Biroq «Dune»ning tijoriy muvaffaqiyatsizligi va salbiy şarhlar tufayli davom ettiriş böyiça dastlabki rejalar bekor qilindi.