Frankenstein

Frankenstein (1931) — Jeyms Veyl tomonidan suratga olingan, Amerikaning klassik ilmiy-fantastik qörqinçli filmi. Bu «Universal Pictures» kompaniyasining «Universal monstrlari» seriyasidagi «Drakula»dan keyingi ikkinçi kartinasi bölib, Karl Laemmle kenja tomonidan prodyuserlik qilingan. Film Peggi Vebling tomonidan 1927-yilda yozilgan pyesa asosida yaratilgan bölib, pyesa esa Meri Şellining «Frankenstein, yoki Zamonaviy Prometey» (1818) romaniga asoslangan. Pyesani Jon L. Balderston moslaştirgan, ssenariyni esa Frensis Edvard Faragо va Garret Fort yozgan, Robert Flori va Jon Rassell iştirokida.

Film tijoriy muvaffaqiyat qozondi va tanqidçilar hamda tomoşabinlar tomonidan umuman yaxşi qabul qilindi. U bir qator davomlar va spin-offlarni tuğdirdi, şuningdek ommaviy madaniyatga sezilarli taʼsir körsatdi. Olim yordamçisi, kurrali Fritsning obrazi, Dvayt Fray tomonidan ijro etilgan, hamda grimyor Jek Pirs yaratgan va Boris Karloff ijro etgan «Frankenşteyn monstri»ning qiyofasi kultga aylandi.

1991-yilda film «madaniy, tarixiy yoki estetik ahamiyatga ega» deb topilib, Milliy kinoreyestrga kiritildi.

Amerika kino institutining baholaşiga köra, film 1998-yilgi «100 ta film» röyxatida 87-örinni egallagan (2007-yilda röyxatdan çiqarilgan), «100 ta sarguzaştli film» röyxatida 56-örinda, «100 ta kinoiqtibos» röyxatida esa 49-örinda turadi («U tirik! Tirik!»).

1930-yillar boşidan Universal Studios rahbari Karl Laemmle öğli Karl Laemmle kenja qörqinçli filmlar loyihalariga katta qiziqiş bildira boşladi. Dastlab bu qiziqiş otasining maʼqullaşiga sazovor bölmagan edi. Ammo Laemmle katta, öğlining iltimosiga könib, boş rolda Bela Lugosi iştirok etgan «Drakula»ga katta byudjet ajratdi. Film katta kassa muvaffaqiyatiga erişdi, bu esa Universalni keyingi qörqinçli filmni boşlaşga undadi. Bu film Meri Şellining 1818-yilgi «Frankenstein, yoki Zamonaviy Prometey» romanining ekranlaştirilişi bölgan «Frankenşteyn» edi.

Studiya ssenariyni yoziş uçun frantsuz-amerikalik rejissyor Robert Florini taklif qildi. Flori loyihaga darhol katta qiziqiş bildirib, ssenariy yozişni boşladi, keyinçalik bu ssenariy yakuniy ssenariy uçun asos böldi. Florining ssenariysi Garret Fort yordamida yozilgan bölib, u rejissyor ğoyalarini Peggi Vebling tomonidan Meri Şelli romani asosida yozilgan, naşr etilmagan teatr versiyasi bilan birlaştirdi, keyinçalik bu versiya Jon L. Balderston tomonidan moslaştirildi. Flori va Fortning hikoyasi, ança jiddiy va kamroq hazilomuz, asosan nemis ekspressionistik kinosi bölgan «Doktor Kaligari kabineti» (1920) asosida qurilgan edi. Aslida «Doktor Kaligari kabineti»da Meri Şelli romani bilan öxşaşlik kuzatiladi, çunki ikkala asarda ham boş qahramonlar irodasiz mavjudotlar yaratadi.

Flori va Fort ssenariy ustida işlayotgan paytda studiya rahbariyati boş rollar uçun aktyorlar qidirardi. Monstr roli uçun eng mantiqiy tanlov Bela Lugosi edi, u endi studiya aktyorlari orasida eng taniqli yuz bölib qolgan edi. U hatto monstr roli uçun prosluwka topşirdi va grim sinab kördi, ammo sözsiz rolni öynaşni xohlamadi, şuningdek, murakkab grimda tomoşabinlar uni tanimasligidan xavotirda edi. Lugosi grimi Pol Vegenerning «Golem» (1915) filmidagi Golem grimiga juda öxşaş edi. Eduard van Sloun 1964-yilda «Famous Monsters of Filmland» naşri jurnalisti Forrest J. Akermanga bergan intervyusida şunday degan edi: «Lugosining boşi „odatdagidan tört baravar katta, keng parik bilan“ edi va „uning terisi jildlangan, loyga öxşaş edi“». Loyihani tark etişdan oldin Lugosi Robert Florining rahbarligida 20 daqiqalik maşq videosida rol öynaşga ulgurdi, uning ismi hatto filmning birinçi afişalaridan biriga ham yozilgan edi. Afişa bugungi kungaça saqlanib qolgan, ammo video yöqolib ketgan.

Film işlab çiqarilişi davomida Robert Florining badiiy qaraşlari prodyuserlar kutganlariga mos kelmasligi maʼlum böldi. Universal rahbarlari Florining hikoyasi adabiy manbaning ruhidan, şuningdek, rejissyor işlayotgan moslaştirişdan ham uzoq ekanini taʼkidladilar. Masalan, monstr ruhiy portreti yozilmagan, qotillikka dasturlangan mavjudot sifatida tasvirlangan edi. Natijada rejissyorni Jeyms Veyl bilan almaştirişga qaror qilindi. Kenja Laemmle Veylga katta hurmat bilan qarardi va uni «Universalni MGM, Warner Bros. darajasiga olib çiqa oladigan yagona rejissyor» deb hisoblardi. Britaniyalik rejissyor ham «Doktor Kaligari kabineti»dan ilhom oldi. U «Frankenşteyn»ni boşlaşdan oldin filmni bir neça marta kördi. U işlab çiqarişning barça jihatlari bilan ham şuğullandi: kran oldiga ötirdi, ovoz bilan işladi va film suratga olinişi bilan boğliq hamma narsadan xabardor edi. Natijada kenja Laemmle Veylga katta ijodiy erkinlik berdi.

Dastlabki ssenariyda doktor Frankenşteyn qahramoni monstr qölida ölişi kerak edi. Sönggi daqiqada qahramonni tirik qoldirişga qaror qilindi, toki film yaxşi yakunga ega bölsin. Jeyms Kyortis özining «James Whale: A New World of Gods and Monsters» kitobida yozişiça, Universal qahramonni tirik qoldirişni xohlagan, şunda uni kelajakdagi davomda işlatiş mumkin bölardi. Veyl boş qahramon ismini Viktordan Genriga özgartirişga qaror qildi, toki qahramon amerikalik tomoşabinlarga yaqinroq bölsin. Suratga oliş 1931-yil 24-avgustda boşlanib, 1932-yil 3-oktabrda tugadi.

Jeyms Veyl öşa paytda uçraşib yurgan Devid Lyuis rejissyorga özi Boris Karloff bilan uçraşişni taklif qildi, u Frankenşteyn monstri rolu uçun mos kelişini aniqlaş maqsadida, çunki u Karloffning «Jinoyat kodeksi» (1930) filmidagi aktyorlik öyinidan hayratda qolgan edi.

«Karloffning yuzi meni maftun etdi. Men uning boşining eskizlarini çizdim, ötkir suyak tizmalarini qöşdim, u yerda boş suyagi, ehtimol, birlaşgan bölişi mumkin edi. Uning tana tuzilişi men xohlaganimdan zaifroq edi, ammo bu ğalati, teşuvçi şaxs menga uning şaklidan muhimroq tuyuldi, uni esa osongina özgartiriş mumkin edi.»

Genri Frankenşteyn rolu uçun rejissyor «Oxirgi yöl» (1930) filmida u bilan birga işlagan Colin Cliveʼni tanladi, garçi studiya dastlab Leslie Howardni taklif qilgan edi. Cliveʼda spirtli içimliklar bilan muammolar bor edi va hamma uning suratga oliş paytida içişi mumkinligidan xavotirda edi, avval ham şunday bölgan edi. Ammo Veyl Cliveʼga tuşuniş bilan munosabatda böldi va natijada aktyor muammo tuğdirmadi.

Frankenşteyn doktorning fiancée Elizabet roli uçun dastlab Bette Davis tanlangan edi, çunki uning Universal bilan şartnomasi bor edi, ammo prodyuser Karl Laemmle uning nomzodini rad etdi. Keyinçalik Veyl bu rol uçun «Waterloo Bridge» (1931) filmida u bilan işlagan Mae Clarkeni tanladi. Keyinçalik Clarke suratga oliş paytida rejissyor bilan ajoyib vaqt ötkazganini aytdi, uni «ideal janob va daho» deb atadi, şuningdek, aktyorlar jamoasining boşqa aʼzolari bilan ham.

Edward van Sloun doktor Valdman rolini öynadi, u yoş olim doktor Frankenşteyn uçun ustoz va obröli şaxs edi. Şuningdek, Sloun filmning prologida ham paydo bölib, tomoşabinlarni tomoşa oldidan kutib oladi va ogohlantiradi.

Marilyn Harris monstr taşlab yuboradigan qizçani öynadi. Dastlab Boris Karloff bu sahnani öynaşni istamadi va monstr qizça bilan öynaşi kerakligini, şu bilan özining begunohligini körsatişi kerakligini talab qildi. Ammo Veyl dedi: «Bu hammasi marosimning bir qismi. Bu monstrning fojiasini tuşuntiriş uçun sodir bölişi kerak.» Oxir-oqibat Karloff rozi böldi. Ammo u Marilynni kötarib, kölga taşlaganida, qiz suvda qoldi. Şu sababli Jeyms Veyl unga sahnani takrorlaşni taklif qildi va Marilyn faqat rejissyor unga bir tuxum (qaynatilgan) tuxum sovğa qilsa rozi böldi. Veyl sahnani suratga olgaç, unga ikki önlik qaynatilgan tuxum sovğa qildi.

Frankenşteyn doktorning yordamçisi, kurrali Frits rolini Dwight Frye öynadi. Bu qahramon Meri Şelli romanida bölmagan, ammo 1823-yildagi romanning teatr moslaşuvida mavjud edi. Dastlab u lol bölişi rejalaştirilgan edi, keyinçalik unga Frankenşteyn bilan bir neça dialog yozib berildi, toki filmda boş qahramonning monologlari juda uzun bölmasin. «Frankenşteyn»ni suratga olgandan keyin Dwight Frye Veylning yana 5 ta filmida rol öynadi.

«Har kuni uç yarim soat grim stolida ötirardim. Grim juda oğriqli edi, ayniqsa közlardagi mum. Şunday kunlar böldiki, oxirigaça çidayman deb öylamasdim.»

Jek Pirs studiya grim bölimining boşliği edi va aynan u Frankenşteyn monstrining qiyofasini yaratgan, ehtimol rejissyor Jeyms Veylning yordamida. Mavjudotning öziga xos belgisi bölgan yassi peşona, ehtimol, 1910-yilda Çarlz Og tomonidan ijro etilgan, Jeyms Sirl-Doulining rejissyorligidagi «Frankenşteyn» versiyasidan ilhomlangan.

Monstr niqobi Karloffning yuz xususiyatlari asosida modellaştirilgan. Monstrning peşona suyagi va qoş gumbazi paxta va kollodion qatlamlarini qöllaş orqali olingan qopqoq yordamida yaratilgan. Qoş va çandiqlar yuzni böyaş jarayonida paydo böldi. Soyalar yoruğlik-soya effektini taʼkidladi, yaşil rangli mum yuzga jasad körinişini berdi. Nihoyat, soçlar yopiştirildi. Karloffning sözlariga köra, baʼzi sinovlarda monstrning közlari juda yorqin bölgan, şuning uçun Pirs aktyor közlariga qöyib, ularni qisman oçişi mumkin bölişi uçun oğir mum qovoqlar yaratgan. Karloff tişlarining protezini olib taşlab, yonoqlarini yanada botiq körinişga keltirgan, bu uning dahşatli qiyofasini taʼkidlagan. Böyin yonlarida joylaşgan ikki metall ösimta, odatda «bolt» deb ataladi, aslida elektrodlar bölib, ular orqali monstrning tanasiga elektr toki ötgan. Har kuni grim qiliş uçun taxminan uç soat, uni olib taşlaş uçun esa xuddi şunça vaqt kerak bölgan.

Murakkab grimdan taşqari, Karloff juda oğir qora kostyum kiyişi kerak edi. Kurtka yenglari optik effekt beriş uçun qisqartirildi, toki mavjudotning qöllari haddan taşqari uzun körinsin. Etiklar ham oğir va bir xil oğirlikda edi, tanasi oldinga çözilib, qomatiga taʼsir qiladigan tarzda tayyorlangan edi. Keyinçalik Karloff orqasida uç marta operatsiya qildi va umrining oxirigaça bu filmni suratga oliş paytida yuzaga kelgan katta qiyinçiliklardan kelib çiqqan orqa oğriqlaridan aziyat çekdi.

Monstr kiçik qiz Mariyani kölga taşlab, uni tasodifan çöktirib yuboradigan sahna uzoq vaqtdan beri bahs-munozaralarga sabab bölib kelmoqda. 1931-yildagi dastlabki namoyişidan söng, sahnaning ikkinçi qismi Massaçusets, Pensilvaniya va Nyu-York ştatlarining davlat senzura kengaşlari tomonidan kesib taşlandi. Bu ştatlar, şuningdek, Genri Frankenşteyn monstrni tiriltiradigan sahnadagi dialogga ham eʼtiroz bildirdilar, ular uni bidʼat deb topdilar. Dastlab u şunday körinardi: Viktor: «Genri, Xudo haqqi!»

Genri: «Xudo haqqi? Endi bilaman, Xudo böliş qanday ekanini!»

Kanzas sahnalarning 32 tasini kesib taşlaşni talab qildi, ularni olib taşlaş natijasida film deyarli ikki barobar qisqargan bölardi. Studiyalar bilan munosabatlar qömitasidan Jeyson Joy ularni fikridan qaytariş uçun senzor Jozef Brinni yubordi. Oxir-oqibat tahrir qilingan versiya Kanzasda çiqarildi.

Köplab öşa davr filmlarida bölgani kabi, senzorlar körsatmasi bilan baʼzi epizodlar asl plyonka negatividan kesib olingan, şu tufayli baʼzi sahnalar abadiy yöqolgan. Şunday qilib, kölga taşlangan qiz Mariya bilan boğliq sahna uzoq vaqt yöqolgan deb hisoblanib keldi, to 1980-yillarda Britaniya milliy kino arxivi kollektsiyasida topilib, keyinçalik filmning zamonaviy nusxalariga yana kiritildi.

Irlandiyada film 1932-yil 5-fevralda «ruhiy tuşkunlikka tuşirişi» va «bolalar yoki „asabi zaif odamlar“ uçun yaroqsizligi» sababli taqiqlandi — yoş sertifikatlari mamlakatda 1965-yilgaça taqdim etilmagan. Qaror 8-martda Apellyatsiya kengaşi tomonidan bekor qilindi va film 1932-yil 9-martda özgarişsiz namoyiş etişga ruxsat berildi.

New York Times kinotanqidçisi Mordaunt Hall «Frankenşteyn»ga juda ijobiy şarh berdi. U filmning «keça Mayfeyrda şunday hayajon uyğotdiki, tomoşabinlarning köpçiligi özlarining haqiqiy his-tuyğularini yaşiriş uçun kulgan» deb yozdi.

Film Universal klassik qörqinçli filmlar seriyasining eng muvaffaqiyatli filmlaridan biriga aylandi va bugungi kungaça davom etayotgan, yuzlab badiiy va telekörsatuv filmlarini öz içiga olgan ulkan kinematografik anʼanani yaratdi.

Şellining romanida Frankenşteynning Monstrni tiriltiriş usuli tasvirlanmagan: Frankenşteyn mehnati natijasini darhol, tafsilotlarsiz bayon qiladi, faqat deraza taşqarisidagi çaqmoq çaqnaşini qisqaça eslatadi. Sukut saqlagan kinoda dahşatli ixtirolarning vizual tasvirlanişiga Stivensonning «Jekill va Xayd» asari kuçli taʼsir körsatgan: 1910-yildagi qisqa metrajli ekranlaştirişda Monstr kimyoviy eritmali qozonda paydo bölgan. Baʼzi saqlanib qolgan tavsiflarga köra, yöqolgan 1915-yilgi «Jonsiz hayot» filmida u qonga kiritilgan qandaydir kimyoviy eritma yordamida tiriltirilgan (bu syujetni Govard Lavkraftning «Reanimator» asari bilan yaqinlaştiradi). Ammo elektr yordamida tiriltiriş sahnasi, birinçi marta Veyl filmida işlatilgan, tezda anʼanaga aylandi va keyinçalik boşqa barça ekranlaştirişlar aynan şundan boşlandi. Bu filmning boşqa ssenariy topilmalari orasida donor miya mavzusi ham bor, u romanda butunlay yöq, ammo bu syujetning keyingi kinematografik rivojlanişiga katta taʼsir körsatgan.

1935-yilda Jeyms Veyl «Frankenşteynning kelini» filmini suratga oldi — bu filmning bevosita davomi bölib, şuningdek, kino tarixidagi eng muvaffaqiyatli qörqinçli filmlardan biri. Seriya «Frankenşteynning öğli» (1939), «Frankenşteynning arvohi» (1942) filmlari bilan davom etdi, şuningdek, «Frankenşteyn böri odam bilan uçraşadi» (1943), «Frankenşteyn uyi» (1944), «Drakula uyi» (1945) kabi „yiğma qörqinçli filmlar“ (ularda turli filmlardan bir neçta monstrlar iştirok etgan) va «Abbott va Kostello Frankenşteyn bilan uçraşadi» (1948) komediya parodiyasi bilan davom ettirildi.