Insidious

«Astral» (ingl. Insidious): Jeyms Van suratga olgan, Li Vannell ssenariysi asosidagi 2010-yilgi supernatural qörqinçli film. Boş rollarda Patrick Wilson, Rose Byrne va Barbara Herşey ijro etgan. Bu «Astral» franşizasining birinçi qismi va voqealar xronologiyasi böyiça seriyaning uçinçi qismi. Syujet bolasi tuşunarsiz tarzda komaga tuşib, astral tekislikdagi turli demonik mavjudotlar uçun idişga aylanadigan er-xotin atrofida qurilgan.

«Astral» filmining jahon premyerasi 2010-yil 14-sentabrda Torontodagi xalqaro kinofestivalda (TIFF) bölib ötdi, AQŞdagi premyerasi 2011-yil 1-aprelda, Rossiyada esa 31-martda böldi. Filmdan keyin ikkita davom, «Astral: 2-bob» (2013) va «Astral 5: Qizil eşik» (2023), hamda ikkita prekvel, «Astral 3» (2015) va «Astral 4: Sönggi kalit» (2018) çiqdi.

Film «Arra» seriyasining muvaffaqiyati natijasida paydo böldi. Van birinçi «Arra: Omon qoliş öyini» filmini 2004-yilda suratga olgan. Entertainment Weekly bilan intervyuda u filmdan «juda faxrlanişini» aytgan bölsa-da, uning fikriça, xususan zöravonlik va qonli sahnalar ayrim odamlarni qörqitib, u bilan hamkorlik qilişda ehtiyotkor bölişga majbur qilgan. Şu sababli Van «Astral»ni qisman «Arra» seriyasidagidek darajada zöravonlik bölmagan film suratga ololişini isbotlaş uçun suratga olgan.

Film 2010-yilda, aprel oxiridan may örtalarigaça uç hafta davomida Los-Anjelesning markazidagi tarixiy Herald Examiner gazetasi binosida suratga olingan. Qisqartirilgan jadval haqida aktyor Patrick Wilson şunday tuşuntirgan: «Bizda uzun suratga oliş kunlari va bir kunda köp sahifali ssenariy bor edi, maşqlar yoki suratga oliş uçun köp vaqtimiz yöq edi. Lekin, baxtimizga, kiçik byudjetli filmni suratga olişning afzalligi — va odatda şunday qilinişining sababi — şundaki, agar film yaratuvçilari «yaxşi, ekranda heç narsadan voz keçmaymiz» deb hisoblasa, men ularda bunday fikr bölmagan deb öylayman, bu ularga vaziyatni töliq nazorat qiliş imkonini beradi. Şunday qilib, biz işonçli qöllarda edik».

Filmga musiqani Jozef Bişarа yozgan, u filmda ham demon rolida körinadi. Kvartet va pianino ijro etgan musiqaning katta qismi improvizatsiya qilingan va monтaj jarayonida tuzilgan, garçi baʼzi yozuvlar suratga oliş boşlanişidan oldin boşlangan edi. Film саундтрекига yondaşuvni tasvirlab, rejissyor Jeyms Van şunday tuşuntirgan: «Biz köplab qörqinçli sahnalar juda past ovozda yangraşini xohlardik. Lekin men sizni juda baland, bir xil atonal skripka musiqasi bilan taranglikda uşlab turadigan, ustiga juda ğalati pianino zarbalari qöşilgan musiqa yaratişni yoqtiraman, söng uni birdan töxtataman va siz birdan öylaysiz: «Hozir nima böldi?»».

Filmning jahon premyerasi 2010-yil 14-sentabrda Torontodagi xalqaro kinofestivalning «Yarim tun jinnisi» dasturi doirasida bölib ötdi. Namoyişdan 12 soatdan kamroq vaqt ötib, filmni AQŞda tarqatiş huquqi va keyingi davomlarni jahon miqyosida tarqatiş huquqi Sony Pictures Worldwide Acquisitions kompaniyasi tomonidan sotib olindi. 2010-yil 29-dekabrda film 2011-yil 1-aprelda, hali unçalik yangi bölgan FilmDistrict kinokompaniyasi orqali prokatga çiqişi eʼlon qilindi. Film, şuningdek, 2011-yil mart örtalarida South by Southwest festivalida ham namoyiş etildi.

2011-yil 12-iyulda film Sony Pictures Home Entertainment kompaniyasi tomonidan DVD va Blu-ray formatlarida çiqarildi. Blu-ray qöşimça materiallariga uçta hujjatli film kiradi: Horror 101: The Exclusive Seminar, On Set With Insidious va Insidious Entities. Film uy şароitida çiqişidan bir kun oldin Sony Pictures va Fangoria Los-Anjelesdagi Silent Movie Theater kinoteatrida filmning bepul namoyişini ötkazdi, namoyişdan söng Jeyms Van va Li Vannell bilan interaktiv savol-javob sessiyasi bölib ötdi.

Film 13,3 million dollar bilan start oldi va AQŞdagi prokatda «Quloqli isyon» va «Manba kodi» filmlaridan keyin 3-örinni egalladi. 1,5 million dollar byudjet bilan u AQŞda 54 million dollar, xalqaro miqyosda esa 46,1 million dollar topdi, jami esa dunyo böylab 100,1 million dollarni taşkil etdi.

Film tanqidçilardan umuman ijobiy baho oldi. Rotten Tomatoes agregatorining maʼlumotiga köra, 176 ta şarh asosida tanqidçilarning 66 foizi filmga ijobiy baho bergan; örtaça ball 6.00/10. Tanqidçilarning umumiy xulosasi şunday: «Qisman barqaror bölmagan final aktidan taşqari, «Astral» juda qörqinçli va juda qiziqarli sayohat bölib, uyi arvohlarga töla uyga olib boradi». Metacriticʼda film 30 tanqidçiga asoslangan 100 balldan 52 ballik örtaça baho oldi, bu «aralaş yoki örtaça şarhlar»ni körsatadi. CinemaScore sörovida qatnaşgan tomoşabinlar filmga A+ dan F gaça bölgan şkalada «B» örtaça bahosini berişdi.

Rojer Ebert filmga törtdan ikki yarim yulduz berdi va şunday yozdi: «Bu personajlarga, atmosferaga, yaşirin voqealarga va ösib boruvçi qörquvga boğliq. Juda yaxşi emas, lekin tomoşabinlar kutgan narsani oladi».

Bir qator salbiy şarhlarda filmning ikkinçi yarmi birinçi yarmining rivojlanişiga mos kelmasligi aytilgan. «New York Times» muxbiri Mayk Xeyl şunday yozgan: «„Astral“ning ikkinçi qismiga eng kuçli öxşaşlik — bu yaratuvçilar intilmagan bölsa kerak: bu Knight Şyamalan ertagining kamroq poetik versiyasiga öxşaydi». Xuddi şunday, Jeyms Berardinelli şunday izoh bergan: «Agar filmga daʼvo bor bölsa, u şundaki, ikkinçi yarim birinçi yarim örnatgan juda yuqori standartlarga yetolmaydi». The Boston Globe muxbiri Ethan Gilsdorf yozgan: «Film vaʼda bilan boşlanadi», ammo «aldovning jinni poyezdi, yaratuvçilar mantiqiy harakat qilganda, va ayrim ğaroyibliklar demonik egalikning va astral proyeksiyaning ikki karra zarbasi bilan tuşuntirilganda, töliq relsdan çiqib ketadi».

Ijobiy şarhlar yaratuvçilarning intriga yaratiş qobiliyatiga qaratilgan edi. The Wall Street Journal muxbiri Jon Anderson şunday tuşuntiradi: «Filmni qörqinçli qiladigan narsa — bu javondan sakrab çiqadigan narsa emas. Bu javondan sakrab çiqişi mumkin bölgan narsa. Dahşatli lahza: tomoşabinlar instinktiv ravişda bilmagan narsalarimiz albatta bizga zarar yetkazişiga köproq işonç hosil qilişadi… „Astral“ şuni körsatadiki, bu odamlar butunlay boşqa darajada işlaydigan, qon yoki aniq nayranglarsiz film yarata oladi. Va tanani sudralişga majbur qiladi». Chicago Tribune muxbiri Maykl Fillips yozgan: «Rejissyor Jeyms Van va ssenariy muallifi Li Vannell har xil turdagi qörquvga, oçiqdan-oçiq körinadiganidan tortib, ayyorona nozik bölganigaça, qoyil qolişadi. Bu ikki çekka örtasida joylaşgan». Rolling Stone muxbiri Piter Trevers izoh bergan: «Bu örtaçadan yaxşiroq arvohli uy haqidagi film, asosan, „Astral“ qonga bulamasdan tomoşabinni qörqita olişi mumkinligini hal qilgani uçun». Associated Press muxbiri Kristi Lemir şunday deydi: «„Astral“ — bu közingiz yumuq holda ham tomoşa qiliş mumkin bölgan film va şunda ham uning içiga singib ketganingizni his qilasiz».

Davom, «Astral: 2-bob», 2013-yil 13-sentabr, juma kuni çiqdi va tanqidçilardan umuman salbiy qabul qilindi.

Beşinçi film «Astral 5: Qizil eşik», 2-bobʼning töğridan-töğri davomi, 2023-yil 7-iyulda çiqdi.

Uçinçi qism, «Astral 3», ssenariy muallifi va rejissyor sifatida Li Vannell bilan 2015-yil 5-iyunda çiqdi va yuqori kassa yiğimlari hamda tanqidçilarning aralaş reaksiyasini oldi.

Törtinçi qism, «Astral 4: Sönggi kalit», rejissyor sifatida Adam Robitel, ssenariy muallifi sifatida Vannell iştirokida, 2018-yil 5-yanvarda çiqdi va aralaş şarhlar oldi.