Ivan's Childhood

Turli personajlar örtasidagi bir qator tuş va suhbatlar orqali Ivanning onasi va opasi (ehtimol, çegaraçi otasi ham) öldirilgani maʼlum böladi. Bola nafrat bilan tölib, oilasi va nemis bosqinçilari qurbon qilgan boşqa odamlar ölimi uçun qasos olişni istaydi. Tez orada u partizanlar guruhiga qöşiladi va faqat tuşlarida uruşdan oldingi beğam davriga qaytadi.

Filmning boşida Ivan botqoqlikdan ötadi, şundan söng uni sovet askarlari uşlab, yoş leytenant Galtsevning qömondonlik punktiga olib borişadi. Leytenant bolaning qarşi qirğoqdan ekanligiga, u yerda duşman joylaşganiga işonmaydi. Ivan esa leytenant uning haqida ştabga xabar berişini talab qiladi. Galtsev telefon orqali podpolkovnik Gryaznov bilan boğlanadi va unga bolani isitiş, ovqatlantiriş hamda nemis patrullari haqida hisobot tayyorlaşi uçun qoğoz beriş buyruğini oladi. Ivanni kapitan Xolin olib ketiş uçun keladi.

Podpolkovnik Gryaznov Ivanni suvorovçilar bilan Suvorov bilim yurtiga jönatişni buyuradi. Ivan orqa tomonga ketişni istamaydi va harbiylarga yordam bermoqçi böladi. Şunga qaramay, Gryaznov uni bilim yurtiga jönaşga buyuradi. Bola qoçib ketadi. Yölda u yonib ketgan qişloqqa duç keladi. Vayron bölgan kulbalardan birida Ivan xotinini nemislar otib taşlagan, aqldan ozgan çolga uçraydi. Gryaznov Ivanni topib, özi bilan olib ketadi; ketişdan oldin bola çolga bir bölak qora non va bir banka konserva qoldiradi. Şu orada Xolin yoş hamşira Maşa bilan tanişadi, ular sevib qolişadi, ammo uruş paytida birga bölolmasliklarini anglab, öz tuyğularini bostirişga harakat qilişadi.

Buzilgan çerkov yertölasida Galtsev Ivanga Albrext Durerning trofey sifatida olingan rasmlar töplamini beradi, biroq bola nemislar kitoblarni yoqayotganiga guvoh bölgaç, nemislarda rassom va yozuvçilar bölişiga işonmaydi. Galtsevdan razvedkaçi piçoğini sörab olgan Ivan yolğiz qolib, nemis bosqinçilari sodir etgan dahşatlarni eslaydi va nemis kiyimini topib, közlarida yoş bilan ofitserni asirga olayotganini tasavvur qiladi.

Starşina Katasonov halok böladi, ammo Xolin operatsiya boşlanişidan oldin buni Ivanga aytmaslikka qaror qiladi. Tunda Xolin va Galtsev Ivanni botqoq orqali ötkazib qöyişadi. Qirğoqqa çiqqaç, ular ajralişadi: Ivan razvedka uçun örmonga ketadi, Xolin va Galtsev esa qaytib ketişadi va yölda avval osib öldirilgan ikki razvedkaçi — Lyaxov va Moroz jasadlarini olib ketişadi. Ştabga qaytgaç, Xolin Galtsev Maşani orqadagi harbiy gospitalga köçirganini bilib oladi. Ojizlik va ğazabdan Xolin stulni devorga otadi.

1945-yil may. Sovet askarlari ğalabani nişonlamoqda. Ekranda mağlub bölgan Reyx kantslyariyasining, Gyobbels oilasi jasadlarini aniqlaş, Germaniyaning şartsiz taslim böliş aktini imzolaş kadrlari, öz joniga qasd qilgan nemis faşisti va oq bayroqli Berlin uylarining hujjatli kadrlari körsatiladi. Kapitan Galtsevning içki monologidan maʼlum böladiki, kapitan Xolin uruşda halok bölgan. Qölga olingan qamoqxonaning arxividagi nemis hujjatlarini közdan keçirib, Galtsev Ivanning şaxsiy işini topadi va u qölga tuşib, otib taşlanganini bilib oladi. Qatl xonasida kapitan gilyotinaga qarab turib, jallodlarning Ivan haqidagi xayoliy nutqini eşitadi.

Filmning yakunida tomoşabin Ivanning sönggi xotirasini köradi: tinç, quyoşli kun, keng daryoning qumli sohilida bola boşqa bolalar bilan yaşirinmaçoq öynayapti. U opasi bilan sohil böylab poygada yugurib ketadi, lekin yölida quruq, egri-bugri qora daraxt tanasi turadi — bu yaqinlaşib kelayotgan uruşning dahşatli alomatidir.

Nikolay Burlyaev — Ivan Bondarev

Valentin Zubkov — kapitan Xolin

Yevgeniy Jarikov — katta leytenant/kapitan Galtsev

Stepan Krilov — starşina Katasonov

Nikolay Grinʼko — podpolkovnik Gryaznov

Valentina Malyavina — Maşa, hamşira

Vladimir Marenkov — Malişev

Dmitriy Milyutenko — aqldan ozgan çol

Irina Tarkovskaya (Irma Rausç) — Ivanning onasi

Nikolay Smorçkov — starşina

Andrey Mixalkov-Konçalovskiy — Maşaning tanişi bölgan askar

Ivan Savkin — askar

Vera Mituriç — yuk maşinasidagi va daryo sohilidagi qiz, Ivanning opasi

«Ivan» qissasini Vladimir Bogomolov 1957-yilda yozgan. Unda yoş leytenant Galtsev ön ikki yoşli razvedkaçi Ivan Bondarev bilan bir neça tasodifiy uçraşuvini tasvirlaydi; uning barça yaqinlari halok bölgan, onasi esa xabarsiz yöqolgan edi. Qissa yigirmadan ortiq tilga tarjima qilingan va kinodramaturg Mixail Papavaning eʼtiborini tortgan. Papava unga asoslanib, zamonga xos optimistik yakunli ssenariy yozgan: qissada Ivan halok böladi, ssenariyda esa Galtsev uruşdan keyin poyezdda tasodifan homilador xotini bilan Ivanga duç kelib, tantanali ravişda: «Tinçlik barakali bölsin!» deb aytadi. Şu orada «Komsomolskaya pravda» gazetasida 1941-yilda Dnepr böyida armiyaga yordam bergan yoş razvedkaçilar haqida maqola çop etildi. Maqola: «Javob bering, yoş qahramonlar!» degan sözlar bilan yakunlangan edi. Özi ham sobiq razvedkaçi bölgan Bogomolov gazeta tahririyatiga qönğiroq qilib, heç kim javob bermaganini, hammasi halok bölganini bildi. Şundan söng uning iştirokida ssenariyning yangi, asl yakunli varianti yozildi.

«Ivan» filmini suratga oliş dastlab «Mosfilm» rejissyori Eduard Abalovga işonib topşirildi. U suratga olgan materiallar 1960-yil 16-avgust va 1-noyabrda birlaşmaning badiiy kengaşi tomonidan keskin tanqid qilindi. «Mosfilm» kinostudiyasi boş direktorining 1960-yil 10-dekabrdagi 466-sonli buyruğiga köra, «Ivan» filmi ustidagi işlar ekspeditsiyada suratga olingan materiallar qoniqarsiz deb topilgani va ulardan keyinçalik foydalaniş imkonsiz bölgani sababli töxtatildi. Film xarajatlari zarar sifatida hisobdan çiqarildi. Boşqa, 1961-yil 16-iyundagi buyruqqa köra, filmdagi işlar 1961-yil 15-iyunda boş rejissyor Tarkovskiy, operator Yusov va rassom-boş rassom Çernyaev tomonidan qayta boşlandi. Tarkovskiy «Ivanning tuşlari» konsepsiyasini öylab topdi va Andrey Konçalovskiy bilan birgalikda ssenariyning yangi variantini yozdi. Biroq yakuniy filmda titrlarda hali ham birinçi variant mualliflari — Bogomolov va Papavaning ismlari turadi.

Andrey Tarkovskiy uçun, yigirma töqqiz yoşida, bu birinçi töliq metrajli film edi. Suratga oliş beş oy davom etdi, smeta tejamkorligi 24 000 sömni taşkil etdi.

Ivan rolini darhol Nikolay Burlyaev oldi; uni Andrey Konçalovskiy özining diplom filmi «Bola va kaptar»da suratga olgan edi. Keyinçalik Burlyaev Tarkovskiy bilan işlaş haqida şunday esladi: «U töliq haqiqatga erişardi, öyin emas».

Tarkovskiy Vladimir Vysotskiydan kapitan Xolin rolini sinab körişni söradi, ammo badiiy kengaş sinovlarni körib çiqib, ular muvaffaqiyatsiz deb topdi. Oxir-oqibat Xolin rolini Valentin Zubkov ijro etdi.

«Ivanning bolaligi»da men jarayonning özini tahlil qilişga emas, balki uruş taʼsir körsatgan insonning holatini körsatişga harakat qildim. Agar inson parçalansa, mantiqiy rivojlaniş buziladi, ayniqsa bu bolaning ruhiyatiga tegsa.

…Va uçinçi narsa, meni çuqur hayajonga solgan, bu bolakayning xarakteri. U menga darhol uruş tufayli öz normal öqidan siljigan, buzilgan xarakter bölib körindi. Ivan yoşiga xos bölgan hamma narsa uning hayotidan qaytarilmas ravişda ketgan. Yöqotilgan hamma narsa evaziga esa uruşning yomon inʼomi sifatida orttirilgan narsalar uning içida töplanib, taranglaşgan.

Birinçidan, u yerda bola juda yomon öynaydi. Juda yomon. Ikkinçidan, u daʼvogarlik bilan qilingan — xuddi pianinoçi öng pedalni bosib, oyoğini olmasdan çalgandek: hamma narsa haddan taşqari pedallangan, hamma narsa haddan taşqari urğulangan, hamma narsa haddan taşqari ifodali. Şunçaki, aktyor bir vaqtning özida barça öttiz ikki tişini körsatadi — men muallifni, yaʼni özini nazarda tutyapman. Hamma narsa meʼyorsiz qilingan… Ammo bu rasm menga birinçi mustaqil işim sifatida qadrli.

Agar «Ivanning bolaligi»ni 1961-yilda emas, balki 1976-yilda suratga olişga töğri kelganida ham, ehtimol, qora-oq tasvirga qatʼiy turgan bölardim. Monoxrom tonal yeçimda maʼlum bir gözallik bor, ayniqsa, baʼzi mavzularni aynan qora-oq tasvirda eng aniq oçib beriş mumkinligini aytmasa ham böladi.

«Ivanning bolaligi» Tarkovskiyning eng tijorat jihatdan muvaffaqiyatli filmlaridan biri böldi: SSSRda uni taxminan 16,7 mln tomoşabin kördi. «Turnalar uçadi», «Odam taqdiri» va «Askar balladasi» kabi Xruşçev «iliqlik» davrining dramalari bilan birga bu film uruş janriga yondaşuvni özgartirdi, uruşning buzilgan taqdirlari, qurbonlari va oğirliklarini oldingi planga çiqardi.

Rejissyorlar Ingmar Bergman, Sergey Paradjanov va Krzysztof Kieślowski filmni yuqori baholaşgan va u ularning ijodiga taʼsir qilganini taʼkidlaşgan. «Ivanovo detstvo»dan sahnalar «Ölik», «Omon qolgan» va «Haqiqiy detektiv» serialida keltirilgan.

Fransuz faylasufi va yozuvçisi Jan-Pol Sartr Moskvaga safari çoğida «Ivanovo detstvo» premyerasida qatnaşgan, Tarkovskiy va Andrey Konçalovskiy bilan uçraşgan, söngra 1963-yil 9-sentabrda «Unita» gazetasida va «LʼExpress» («Lettres françaises») gazetasida filmga yuqori baho bergan.

Alberto Moraviya filmni tanqid qilib, u sovet kinosining Stalin davridagi dramaturgiyasining eski sxemasini yangi şaklda qöllagani haqida yozgan. Bu sxema Valentin Kataevning qissasi asosidagi «Polk öğli» filmidagiga öxşaş edi.

2021-yilda rejissyor Anton Fyodorov Qozon yoş tomoşabinlar teatrida «Ivanovo detstvo» spektaklini sahnalaştirdi. Spektakl Andrey Tarkovskiyning «Ivanovo detstvo» va «Oyna» filmlari ssenariylaridan tuzilgan dramatik «kollaj»dir. Asosiy qahramon, ösmir Ivanni papye-maşe qöğirçoği «öynaydi». Qahramonning «tirik egizagi» (teatr aktyori) «xotira stoli» ortida ötirib, öz personajining hayot tarixini eslaydi. Spektakl «Oltin niqob» Milliy teatr mukofotiga 5 ta nomzodlik oldi.

1962-yilgi Venetsiya kinofestivalining boş mukofoti («Oltin şer») (Valerio Dzurlininng «Oilaviy xronika» filmi bilan birga)

1962 — «Oltin darvoza» mukofoti, San-Fransisko xalqaro kinofestivali. Eng yaxşi badiiy töliq metrajli film rejissyori — Andrey Tarkovskiy

Akapulko-1963 XKF boş mukofoti «Palenke oltin boşi»

Karlovy Vary XKF maxsus diplomi, Çexoslovakiya-1970

15 dan ortiq boşqa mukofotlar