«King Kong» — sarguzaşt kinematografçi Carl Denham haqida. U dunyo hali körmagan film suratga olmoqçi böladi. Aktrisa Ann Darrow va kema yordamçisi Jack Driscoll bilan u adaşgan orolga yetib boradi. Orolda afsonaviy mavjudot yaşaydi, uni na hayvon, na odam deb hisoblaşadi.
Filmni Merian C. Cooper va Ernest B. Schoedsack rejissyorlik qilgan, boş rollarda Fay Wray, Robert Armstrong va Bruce Cabot ijro etgan. Studiya — RKO Radio Pictures. Film 1933-yilda çiqqan, janri — sarguzaşt va dahşat. U «King Kong» franşizasining birinçi filmi bölib, spetseffektlari Willis ÖBrien tomonidan yaratilgan. 1991-yilda Kongress kutubxonasi uni madaniy, tarixiy va estetik jihatdan ahamiyatli deb topdi.
1Rollarda
Robert Armstrong, Fay Wray, Bruce Cabot
Merian C. CooperrejissyorEBErnest B. SchoedsackrejissyorRARobert Armstrongaktyor
Fay WrayaktyorBCBruce CabotaktyorFRFrank ReicheraktyorJFJames FlavinaktyorSHSam HardyaktyorNJNoble JohnsonaktyorSCSteve ClementeaktyorJAJames Ashmore Creelmanssenariy muallifi
Max Steinerkompozitor·Ensiklopediyadan
«King Kong» — 1933-yilda Meriyan Kuper va Ernest Şodsak tomonidan rejissyorlik qilgan va prodyuserlik qilgan, maxsus effektlari Uillis H. ÖBrayen tomonidan yaratilgan amerikaça sarguzaşt-dahşat filmi. Bu «King Kong» franşizasidagi birinçi film bölib, uni RKO Radio Pictures kompaniyasi suratga oldi va çiqardi. Boş rollarda Fey Rey, Robert Armstrong va Bryus Kabot ijro etgan. Syujetga köra, Kallakor oroldan tutib olingan King-Kong ismli ulkan maymun çiroyli yoş ayolni egallaşga urinadi.
Film 1933-yil 2-martda Nyu-Yorkda premyerasini ötkazdi. U olqişli şarhlarga sazovor böldi va «Rotten Tomatoes» tomonidan barça davrlarning eng buyuk dahşat filmi hamda barça davrlarning ellik oltinçi eng buyuk filmi deb tan olindi. 1991-yilda Kongress kutubxonasi uni «madaniy, tarixiy va estetik jihatdan ahamiyatli» deb topdi va u Milliy kinoreestrda saqlab qoliş uçun tanlandi. Davomi «Kongning öğli» nomi bilan öşa yili çiqarildi, keyingi ön yilliklarda yana bir neça film suratga olindi, jumladan 1976 va 2005-yillarda yaratilgan ikki remeyk hamda 2017-yildagi «Kong: Kallakor oroli» filmidan boşlab Kong iştirok etadigan kinematografik olam (MonsterVerse nomi bilan).
2Syujet
Filmni tört daqiqalik uvertyura…
Filmni tört daqiqalik uvertyura oçadi.
Qadimgi arab maqoli: «Lekin şu zum Hayvon Gözalning közlariga qaradi. Va uning qöli gözalga tegişga kötarilmadi. Öşa kundan boşlab Hayvon uyqu va tinçlikni bilmay qoldi».
Nyu-York portida. Rejissyor Karl Denxem öz agenti Vestон bilan birga navbatdagi ekzotik orolda «Gözal va Hayvon» filmini suratga olmoqçi böladi, biroq jönaş arafasida kapitan Englxornning «Ventura» («Xavf») kemasi boş rolni ijro etişi kerak bölgan aktrisasiz qolади.
Ayollar boşpanasi oldida u tasodifan işsiz gözal Enn Darrouni uçratadi va uni öğirlamoqçi bölgan ğazablangan ötkinçidan qutqaradi. Enn u bilan birga borişga va suratga olişda qatnaşişga rozi böladi.
Kemada olti haftalik suziş davomida yoş qiz zerikadi, kema oşpazi, xitoylik Charli kartoşka tozalaşdan çarçaganini körsatib, uni tezda zeriktiradi. U kapitanning birinçi yordamçisi Jek Drisoll bilan tanişadi, bu kişi kemada ayollarni yoqtirmaydi. Denxem qattiqqöl yordamçining qizga mehr qöya boşlaganini sezadi.
Rejissyor Englxorn va Drisollga sayohatning maqsadini aytadi — kema ularni xaritada topadigan adaşgan orol. Xaritani norvegiyalik şkiper çizgan va u buni ikki yil oldin Singapurda sotib olgan. Şkiper oroldan ölimi oldidan yagona tirik qolgan mahalliy aholi vakili unga gapirib bergan, uni qabilasi bilan birga kanoeda oçiq dengizga olib çiqib ketgan. Orolning öziga xos belgilari — boş suyagiga öxşaş toğ va mahalliylarning ajdodlari tomonidan yasalgan, ular hali buyuk sivilizatsiya bölgan davrda qurilgan yoğoç darvozali ulkan qadimiy siklopik toş devor. Şuningdek, şkiper orolda afsonalarga köra yaşaydigan dahşatli yirtqiç Kong haqida ham eşitgan.
Denxem Darrou bilan dastlabki sinovlarni ötkazadi, ularni jamoa yaşirinça kuzatadi. Qiz yirtqiçni körgan sahnada qörquvni ifodalaydi.
Orolga yaqinlaşayotgan kemani tuman örab oladi. Jamoa tölqin şovqini deb öylagan narsa aslida baraban tovuşi bölib çiqadi. Katta otryad qirğoqqa tuşadi. Qişloqqa yetib borib, ular mahalliylarni köradi, ularning bir qismi maymun kostyumlarida raqs tuşadi va «Kong-Kong!» deb baqiradi. Qabila boşliği suratga olayotgan Denxemni payqaydi. Tarjimon vazifasini kapitan bajaradi. Qabila «Kong ayoli» deb ataladigan yoş qizni qurbon qilmoqçi böladi. Sehrgar marosim buzilganini aytadi, çunki begonalar qurbonlikni körib qöyişgan. Boşliği «oltin qiz»ni oltita mahalliy ayolga almaştirişni taklif qiladi, ammo Englxorn rad javobini beradi. Guruh ulardan qoçib çiqişga muvaffaq böladi.
Keçasi Jek Enn bilan özaro sevib qoladi, ular öpadi. U kapitanning oldiga ketayotganda mahalliylar qizni öğirlab ketişadi. Jamoa qişloqda yonayotgan olovlarni köradi. Oşpaz Charli mahalliylarning marjonlarini topadi va guruh qutqarişga şoşiladi.
Mahalliylar qizni ulkan qurbongohda ikki ustun orasiga boğlaydi. Boşliqning buyruği bilan katta gongni çalişni boşlaşadi. Örmondan ulkan gorilʼla çiqib, qiçqirayotgan Enni olib ketadi. Devorlarda maşʼala bilan raqs tuşayotgan, darvozani berkitgan mahalliylar bu jarayonni kuzatib turadi. Jamoa taʼqibga otiladi.
Yirtqiçni quvayotib, amerikaliklar ulkan izlarga duç kelişadi va tez orada ötxör stegozavr bilan töqnaşişadi. Hujum qilgan dinozavrni öqlar bilan yiqitiş va jiddiy yaralaş mumkin böladi. Ular plot yasab daryo böylab suzişadi, ammo brontozavr hujumiga uçraşadi. Plotni ağdaradi, suvdagi uç kişini öldiradi, daraxtga yaşirinmoqçi bölgan yana bir kişini ham. Qurolini taşlab, qoçib ketayotgan hamrohlaridan biri yengi şoxga ilinib qoladi. Şovqinni eşitgan Kong Enni daraxtga ötqazib qöyadi va töğri guruh tomon yuradi. Ular orqaga çekinmoqçi bölişadi, ammo faqat öz vaqtida liana böylab tuşib, kiçik ğorga yaşiringan Drisollgina qoçib qutulişga muvaffaq böladi. Qolgan olti kişi ketma-ket jarlikka yiqiladi, ğazablangan yirtqiç silkitayotgan qalin daraxt tanasini uşlab qolişga behuda urinişadi. Oxirgisi dahşatli qiçqiriq bilan tayanç nuqta bilan birga pastga uçadi. Yirtqiç Jekni uşlamoqçi böladi, u piçoq bilan qattiq qarşilik körsatadi. Unga kaltakesak sudralib keladi, ammo u uzilgan liana bilan birga tez pastga uçib ketadi. Tiranozavr yaqinlaşayotgan Enning qiçqiriği Kongni çalğitadi, u avval şafqatsiz gigant bilan qattiq kuraşadi, uning jağini yirtadi. Kong pastga yiqilgan daraxt ostida qolib ketgan qizni ozod qiladi. Jek jarlikning narigi tomonida tirik qolgan Karlni köradi va u bilan birga Enni qutqarayotganda bomba tayyorlaşni buyuradi.
Denxem kapitanga voqeani aytib beradi. Mahalliylar havoga öq uziş bilan quvib yuborilgan. Kong qizni katta ğorga olib boradi, uning ortidan Drisoll ergaşadi va gorilla özi bilan hujum qilib, böğmoqçi bölgan elasmozavr bilan kuraşayotganini köradi. Yirtqiç asirni yuqoriga, tokçaga olib çiqadi, u yerda Enn vaqtinça huşidan ketadi. Kong ehtiyotkorlik bilan qizning köylagini bölaklarga ajratib, hidlaydi. Drisollning toş qulatganini eşitib, yirtqiç qisqa vaqtga qizni taşlab ketadi, uni esa ptérodaktil olib ketmoqçi böladi. Kong ulkan uçuvçini osonlik bilan yengar ekan, Jek sevgilisini yelkasida kötarib, ulkan liana böylab pastga tuşadi. Buni payqagan Kong uni tortib olişga urinadi, ammo yoşlar baland joydan daryoga sakraşga majbur bölişadi. Daryo oqimi bilan suzib, qutqarilganlar darvoza yonidagi lagerga yetib kelişadi.
Kong ğazabdan jinni bölib qişloqqa hujum qiladi, mahalliylar guruhga darvozani uşlab turişda yordam berişadi. Bostirib kirgan gorilʼla hamma narsani buzib taşlaydi va mahalliylarni öldiradi, ular esa yirtqiçni nayzalar bilan urişga behuda urinişadi. Denxem gaz bombasini otib, yirtqiçni uyqusirataadi. Ajoyib kaşfiyotdan ilhomlangan u Kongni Nyu-Yorkka olib borib, pul topişni va uni tomoşabinlarga «yettinçi möjiza» sifatida pulga körsatişni taklif qiladi. Dengizçilar gigantni zanjirlab, tryumga joylaştiradi.
Namoyişga töla zal yiğiladi, Denxem 20 dollardan sotilgan çiptalar bilan allaqaçon 10 000 dollar yiğadi va Enn bilan Jekdan Kingkong bilan namoyişda qatnaşişni söraydi. Reporterlar bu ğalati juftlikni «Gözal va Hayvon» deb ataşadi. Pölatdan yasalgan zanjirlar bilan uşlab turilgan, fotoapparatlar çaqnaşidan közi qamaşgan gorilʼla Enni quçoqlab turgan Jekni, ertaga u bilan töyi böladigan odamni, qizga zarar yetkazmoqçi deb öylab, ğazabga töladi. Gigant zanjirlarni uzib, ozod böladi. Vahima boşlanadi. Kong şaharga çiqib, Enni qidiradi va yölida hamma narsani vayron qiladi. Minglab guvohlar köz öngida yirtqiç avval öz xonadonida uxlab yotgan ayolni uşlaydi, u halok böladi, keyin esa xonadonga yaşiringan Enni oladi. Kong temir yöl yöllarini buzib, töxtab qolgan poyezdni ağdaradi.
Gorilʼla qiz bilan Empire State Building minorasiga çiqadi. Politsiya bölimida radioda xabarni eşitgan Drisoll aviatsiyani jalb qilişni taklif qiladi. Ikki qanotli qiruvçi samolyotlar yirtqiçga hujum qiladi va Enni qöyib yuborgan zahoti pulemyotlardan uzluksiz öq yoğdiradi. Teng bölmagan jangda Kong törttadan faqat bitta samolyotni urib tuşira oladi. Kong öz qonini körib, quvvatdan ketadi va sönggi kuçini töplab uşlab turadi. Osmonöpar binodan yiqilişdan oldin u Ennni ehtiyotkorlik bilan qöyib yuboradi, uni Drisoll qutqaradi.
Yotgan gorilʼla tanasi yonida, tomoşabinlar örab turganda, Denxem politsiyaçining Kongni samolyotlar öldirgani haqidagi gapiga yakuniy iborani aytadi: «Yöq, bular samolyotlar emas edi. Gözal Hayvonni öldirdi».
3Filmni yaratiş
1930-yillarning boşida «Yöqolgan dunyo» jim filmi — Artur Konan Doyl romani asosidagi muvaffaqiyatni…
1930-yillarning boşida «Yöqolgan dunyo» jim filmi — Artur Konan Doyl romani asosidagi muvaffaqiyatni takrorlaşga bir neça uriniş qilingan, bunda odamlar va tarixdan oldingi yirtqiçlar bir filmda birlaştirilgan edi. Meriyan Kuper va Edgar Uolles dinozavrlar yaşaydigan uzoq orolga sayohat haqida syujetni ekranlaştirişni taklif qilişgan, bu orolda Nyu-Yorkka ulkan tarixdan oldingi maymunni olib keliş mumkin böladi («Yöqolgan dunyo» ekranlaştirişida şunga öxşaş sahna bor edi — professor Çellenjer Londonga tirik brontozavrni olib kelgan edi). «Maymun mavzusi» 1920—1930-yillar burilişida Amerika kinosida faol ekspluatatsiya qilingan, bu oraliq davrda ommaviy madaniyatda maşhur bölgan Afrikaning kam örganilgan tropik hududlari haqidagi sarguzaşt va publitsistik hikoyalarning bir qismi edi. Tropik Afrika misrmaniya bilan qanday uyğunlaşgan bölsa, gorillalar ham mumiyolar bilan bir maʼnoviy qatorda turardi. Brodveyda syujeti öxşaş Ralf Spensning «Gorilʼla» (1927, 1930 va 1939-yillarda ekranlaştirilgan) va Adam Şirkning «Maymun» pyesalari katta maşhurlikka ega bölgan, u 1934 va 1940-yillarda rejissyor Uilyam Neyning turli muvaffaqiyat bilan ekranlaştirilgan. Bela Lugosi boş rolda ijro etgan «Morg köçasidagi qotillik» (1932) va Lionel Etuill iştirok etgan «Hayvonot boğidagi qotilliklar» (1932) ham şu maşhur motivga hamohang edi, gorilla-personajlar Abraham Merritt qissasining yarim parodik ekranlaştirilgan Bencamin Kristensen filmi «Şaytonga yetti poğona» (1929)da, şuningdek Tod Brauningning «Muqaddas bölmagan uçlik» (1927) filmida ham bor. Biroq Kuper va Uollesning syujeti eng köp etnik ekspluatatsion sarguzaşt filmi «Ingagi» (1930) bilan öxşaş — bu film gorilʼlага siğinadigan va unga ayollarni qurbon qiladigan afrikaliklar qabilasini izlayotgan ekspeditsiya haqida. Aynan şu filmning muvaffaqiyati RKO rahbariyatini loyihaga mablağ kiritişga undagan. Ssenariyni Edgar Uolles yozişi kerak edi, ammo u kutilmaganda vafot etdi va faqat umumiy syujet eskizlarini tayyorlaşga ulgurdi. Ssenariyni yakuniy holatga Jeyms Krilman va Rut Rouz (Meriyan Kuperning xotini) keltirgan.
Filmning muhim qismi animatsion maxsus effektlar bölişi kerak edi, ularni yaratişga «Yöqolgan dunyo» suratga olişida iştirok etgan Uillis ÖBrayen jalb qilingan edi. Kinematograf tarixida birinçi marta u öyin va animatsion kadrlarni birlaştiriş uçun ilk «sirğaluvçi niqob» texnikasidan foydalangan, bu esa bir kadrda tirik aktyorlar va qöğirçoqlar tasvirlagan yirtqiçlarni körsatiş imkonini bergan. Uillis ÖBrayen suratga oliş uçun «Yaratiliş» nomli bajarilmay qolgan filmga yaratilgan dinozavr modellaridan foydalangan. Dinozavrlar taşqi körinişi Çarlz Nayt rasmlariga asoslangan. Bundan taşqari, film uçun Kongning bir neça modeli yaratilgan — animatsiya uçun yarim metrli model, boşqariladigan mimikali natural ölçamdagi byust va harakatlanuvçi barmoqli qöli, unda Fey Rey suratga tuşgan. Kadrma-kadr suratga oliş jarayoni uzoq va oğir keçgan — masalan, Kongning ptérodaktil bilan töliq animatsion janggi yetti haftani olgan.
Filmning yana bir öziga xos xususiyati musiqa bezagiga inqilobiy yondaşuv böldi — Maks Steynerning musiqasi doimo ekrandagi harakatni hamrohlik qiladi va his-tuyğularni ifodalaydi, bu öşa paytda hali odatiy amaliyot emas edi.
Filmning işlab çiqariş xarajati 672 254 dollarni taşkil etdi, bu rejalaştirilgan byudjetdan 270 000 dollarga oşib ketdi.
4Kassa
Debyut dam oliş kunlarida film kassa tuşumlari böyiça yangi rekord örnatdi. U 90 ming dollar yiğdi. Butun…
Debyut dam oliş kunlarida film kassa tuşumlari böyiça yangi rekord örnatdi. U 90 ming dollar yiğdi. Butun prokat davomida film 1,7 mln dollar daromad keltirdi.
5Ahamiyati
Rangli versiyasi 1989-yilda çiqdi. 1991-yilda film katta badiiy ahamiyatga ega deb AQŞ Milliy kinoreestriga…
Rangli versiyasi 1989-yilda çiqdi. 1991-yilda film katta badiiy ahamiyatga ega deb AQŞ Milliy kinoreestriga kiritildi.
Amerika kinematografiya institutining versiyasiga köra, kartina bir qator reytinglarda qayd etilgan:
«100 ta film» röyxatida 43-örin (1998) va 41-örin (2007);
«100 ta sarguzaşt-triller» içida 12-örin;
«100 ta ehtiros» röyxatida 24-örin;
«100 ta kino iqtibosi» içida 84-örin («Yöq, bular samolyotlar emas edi. Gözal Hayvonni öldirdi»);
«25 ta saundtrek» içida 13-örin;
«10 ta janrdagi 10 ta film» röyxatidagi «10 ta eng yaxşi fentezi-film» içida 4-örin.
6Xronometrajdagi qisqartirişlar
1933-yildan 1952-yilgaça bölgan davrda kartinaning asl versiyasi 4 marta çiqarildi, va har bir yangi reliz…
1933-yildan 1952-yilgaça bölgan davrda kartinaning asl versiyasi 4 marta çiqarildi, va har bir yangi reliz albatta qöşimça sahnalarni öz içiga olardi. Biroq ilgari filmga kiritilgan sahnalar tsenzura talablari kuçayganligi sababli tez-tez qisqartirilgan — masalan, Kongning Fey Reyning köylagini yeçayotgan sahnasi olib taşlangan. Deyarli barça olib taşlangan material saqlanib qolgan va zamonaviy naşrlarda tiklangan, faqat bitta sahna yöqolgan. Unda Kong (suratga oliş guruhi aʼzolarining xotiralariga köra) 4 dengizçini jarlikka taşlab, ularni ulkan örgimçaklar yemiga aylantirgan. Bu sahna haqli ravişda butun filmdagi eng şafqatsiz hisoblangan va oldindan körsatuvlarda baʼzi odamlar yuqoridagi kadrlarni körgandan söng zaldan çiqib ketgan. Boşqa maʼlumotlarga köra, bu sahnada jarlikdagi odamlarga ulkan örgimçak, mutant kraban, boşoyoqli yirtqiç va boşqa hayvonlar hujum qilgan va barça odamlar halok bölgan. Uşbu versiyaga köra, sahna «öşa davr tomoşabini uçun haddan taşqari töyingan» deb hisoblanib, filmdan kesib taşlangan. «Örgimçaklar jarligi sahnasi»ning montaj materiali, maʼlum bölişiça, saqlanmagan. Şunga qaramay, u Piter Jekson guruhi tomonidan saqlanib qolgan ssenariy işlanmalari va alohida kadrlar asosida qayta tiklangan va kollektsion DVD naşrida qöşimça material sifatida kiritilgan. Tiklangan versiya (tabiiyki, öşa sahnani öz içiga olmaydi) xronometraji 104 daqiqa.
7Kadrlar
3
1 · TMDB
2 · TMDB
3 · TMDB8Franşiza tartibida
6 film
9Öxşaş filmlar
Matn: maqola tarjimasi «Кинг-Конг (фильм, 1933)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.