Lost Highway

«Lost Highway» (ingl. *Lost Highway*; sözma-söz — «Yöqolgan şosse») — rejissyor Devid Linçning yettinçi töliq metrajli filmi bölib, stsenariysi Barri Gifford bilan hamkorlikda yaratilgan. Ijodkorlar kinolentaning janrini «XXI asr noir xorrori» deb belgilagan. Boş rollarda Bill Pullman, Patricia Arquette va Balthazar Getty ijro etgan.

Filmning syujeti Fred Medison va uning rafiqasi Renée haqidagi hikoyadan boşlanadi. Ularning nikohi tor köçaga kiradi va jinoyat bilan tugaydi. Barça ayblovlar erga ağdariladi va uni rafiqasini öldirgani uçun ölim jazosiga hukm qilişadi. Biroq Fred Medison sirli ravişda ölim kamerasidan ğoyib böladi. Uning örnida aybsiz avtomexanik Pit Deytonni topişadi va uni ozod qilişadi. Pit odatdagi hayotiga qaytişga harakat qiladi, lekin buning örniga tuşuntirib bölmaydigan dahşatga botadi.

Linçning oldingi asari «Twin Peaks: Fire Walk with Me» çiqqanda matbuotda deyarli yoritilmagan edi. «Lost Highway» esa prokat paytida 40 dan ortiq nufuzli davriy naşrda tanqidiy maqolalar bilan kutib olindi. Kinotanqidçilar Devid Linç ijodini aralaş baholadi. Ijobiy şarhlarda rejissyorning badiiy jasorati, şuningdek filmning murakkab, çiziqli bölmagan syujeti qayd etildi. Boşqa tomondan, köplab şarhlovçilar filmdagi voqealarga izoh topa olmadi va aynan şu narsa ularning salbiy bahosida katta rol öynadi.

«Twin Peaks» seriali muvaffaqiyatidan keyin 1991-yilda «Twin Peaks: Fire Walk with Me» töliq metrajli filmi işga tuşirildi. Biroq serial asosida suratga olingan bu kinolenta na tanqidçilar, na tomoşabinlar tomonidan iliq qabul qilindi. Şundan söng kinokompaniyalar Linçni qimmat yoki «qiyin» loyihalarga jalb qilişga şoşilmadi, rejissyorning özi esa haqiqatan qiziqtiradigan loyihani topa olmadi. Natijada Devid Linç yettinçi töliq metrajli filmi bölgan «Lost Highway» ustida işga «Twin Peaks: Fire Walk with Me» suratga olinganidan tört yil ötib kirişdi.

Devid Linçning sözlariga köra, yangi film ğoyasi Barri Giffordning «Night People» kitobidan olingan «Lost Highway» iborasidan kelib çiqqan. Rejissyorga bu ibora şunçalik yoqdiki, u Giffordga aynan şu nomli film uçun birgalikda stsenariy yozişni taklif qildi. Bu voqea ularning hamkorligi boşlanişidan bir yil oldin bölgan. Linç ilgari ham Gifford ijodiga bir neça bor murojaat qilgan. Uning romani asosida «Wild at Heart» filmi suratga olingan bölib, u Kanni kinofestivalida «Oltin palma şoxçasi» mukofotiga sazovor bölgan. Bundan taşqari, «Twin Peaks: Fire Walk with Me» va «Lost Highway» suratga olinişi orasidagi tanaffusda Linç Giffordning stsenariysi böyiça «Hotel Room» teleserialining birinçi va uçinçi qismlarini suratga olgan. Biroq HBO telekompaniyasi uçun suratga olingan uç qismli teleseriya befarq kutib olindi va davom ettirilmadi.

Filmning boşlanğiç nuqtasi nomning özi bölgani uçun Linç va Giffordga stsenariy ustida işlaşni boşlaş qiyin keçdi. Rejissyorga bir hikoya yordam berdi, uni u «Twin Peaks: Fire Walk with Me» suratga oliş tugagan keçada Meri Svinniga aytib bergan edi. Linç Barri Giffordga er-xotin haqida hikoyani takrorlab berdi: ular poçta orqali öz uylarining videoyozuvini olişadi, keyin yana bittasini, unda özlarini öz yotoqlarida körişadi va hokazo, to filmning syujetiga köra Fredni politsiya bölimida yuziga urgan lahzagaça. Linçning özi xulosa qilganidek, «odam tösatdan qandaydir yangi joyda özini topadi va u yerga qanday tuşib qolganini hamda nima notöğri ketganini tuşunmaydi». Umumiy şaklda rejissyor Giffordga filmning deyarli birinçi uçdan bir qismini, bir neça sahnadan taşqari, butunlay sözlab berdi. Aynan şu ğoyalar filmning asosiga aylandi va syujet yönalişini belgiladi.

«Lost Highway» suratga olişni 1995-yilga rejalaştirişgan edi. Yangi loyihani moliyalaştirişni frantsuz kompaniyasi Ciby 2000 öz zimmasiga oldi. Rejissyor bilan şartnoma şartlarini stsenariy ustida ish boşlanişidan ança oldin muhokama qila boşlaşgan. Devid Linçning sözlariga köra, kinokompaniya qaror qabul qiliş, byudjet tuziş va muzokaralar olib borişda ança vaqt sarflagan. 1995-yil martida stsenariy tugatilgaç, suratga olişni boşlaş uçun noyabrgaça kutişga töğri kelgan. Şartnomaga köra, kinolentaning davomiyligi oldindan belgilab qöyilgan edi: 2 soat 15 daqiqadan oşmasligi kerak edi. Dastlabki montaj bu çegaradan oşib ketgan, ammo keyingi ish jarayonida davomiylik ikki soatgaça qisqartirilgan. Rejissyorning sözlariga köra, şundan keyin har bir qöşiladigan detalni öylab köriş imkoniyati paydo bölgan.

Boş rollarga taklif qilingan aktyorlar ilgari Devid Linç bilan hamkorlik qilmagan edi. Şunga qaramay, Bill Pullmanning nomzodi stsenariy ustida ish davrida ham körib çiqilgan. Rejissyor Pullman Fred Medison rolini ijro etişini xohlagan. Filmda tasodifiy bölmagan yana bir aktyor — Robert Loggia ham iştirok etdi. U ilgari «Blue Velvet» filmida Frank Booth rolini öynaşni istagan edi, ammo tasodifiy holatlar tufayli Devid Linç unga rad javobini berişga majbur bölgan. Linçning yangi filmida rol öynaş imkoniyati 1996-yilda yana tuğildi. «Independence Day» filmini suratga oliş paytida Bill Pullman Robert Loggiaga «Lost Highway» stsenariysini öqiş uçun berdi va uning janob Eddi rolini juda yaxşi ijro etişi mumkinligini taxmin qildi.

Avtomexanik Filning epizodik rolida Jack Nance suratga tuşdi, u Devid Linçning debyut filmidagi boş rolni ijro etgan edi. «Eraserhead»dan keyin Nance Linçning deyarli barça filmlarida epizodik tarzda paydo böldi: «Dune», «Blue Velvet», «Wild at Heart», «Twin Peaks: Fire Walk with Me», şuningdek «Twin Peaks» serialida. «Lost Highway» suratga olinişi aktyorning kinodagi sönggi iştiroki böldi. U 1996-yil 31-dekabrda vafot etdi.

«Lost Highway» filmining musiqasini bastakor Angelo Badalamenti yozgan, u Devid Linç bilan «Blue Velvet» ustida işlagan davridan beri hamkorlik qilib kelgan. Barça instrumental jörligi Pragada mahalliy simfonik orkestr iştirokida yozib olingan. Dirijyor Stefan Koniçek, tovuş muhandisi esa Jiří Zoubek bölgan.

Maxsus yozilgan orkestr qismlaridan taşqari, «Lost Highway» saundtrekining katta qismini maşhur rok ijroçilarining kompozitsiyalari taşkil etgan. Birinçilardan biri sifatida David Bowie ning «Iʼm Deranged» qöşiği tanlangan, u «Outside» albomida ön oltinçi raqam bilan joylaşgan. Devid Linçning öz sözlariga köra, «Iʼm Deranged»ni birinçi marta eşitgaç, u filmning kiriş sahnasini aynan şu şaklda tasavvur qilgan: ötayotgan yöl belgilari köz oldidan ötadi. Lou Ridning «This Magic Moment» qöşiğini rejissyor birinçi marta Doc Pomusning «Doc Pomusʼs Greatest Hit» kavers-versiyalar töplamida eşitgan va uni öz filmida işlatişni xohlagan. Tim Buckleyning «Song to the Siren» kompozitsiyasini This Mortal Coil guruhi ijrosida Devid Linç hali «Blue Velvet» ustida işlagan paytidan beri filmga kiritmoqçi bölgan.

Filmda bir neça bor takrorlanadigan nemis guruhi Rammstein asarlari qulay tasodif tufayli saundtrekka tuşgan. Musiqaçilar muntazam ravişda Devid Linçga özlarining yangi yozuvlarini yuborib turişgan, u ularga videoklip suratga olib berişga rozi böladi degan umidda edi. Natijada suratga oliş guruhida «yarim yuzta» audiokassetalar töplangan, ular maşhur bölib, suratga oliş maydonçasida ijro etilgan. Stsenariy ustidagi ish tugagaç, Devid Linç nihoyat yuborilgan musiqani tinglab çiqdi va uni yangi filmiga mos deb topdi.

Devid Linç uçun yana bir omad uning Nine Inç Nails guruhining yetakçisi Trent Reznor bilan tanişuvi böldi. Linç musiqaçini saundtrek yozişga jalb qila oldi. Aynan «Lost Highway» uçun Reznor bir neça musiqiy trek yozdi, bundan taşqari u tovuş effektlarini yozişda ham iştirok etdi.

Devid Linç «Lost Highway» syujetining yeçimini butunlay tomoşabinning zimmasiga yukladi va filmda aytilgan hikoya «yetarliça töğri çiziqli» ekanini taʼkidladi. Bundan taşqari, filmning özida töğri talqin qiliş uçun kalitlar mavjud. Stsenariy hammuallifi Barri Gifford ham tuşuntirişlarda ehtiyotkor bölgan, ammo filmdagi voqealarni qisqaça, öz oqibatlari bilan kuraşa olmayotgan inson kasalligi tarixi sifatida taʼriflagan:

Renée va Alice rollarini ijro etgan Patricia Arquette dastlab ikki xil personajni öynayotganini öylagan, lekin rejissyor unga bu bir xil ayol ekanini tuşuntirgan. Keyinçalik aktrisa «Lost Highway»da röy berayotgan voqealarni özi uçun tuşuntiriş maqsadida quyidagi talqinni taklif qildi:

Filmning birinçi qismini noaniqlikka olib keladigan aytilmaganlik ajratib turadi. Hikoyadagi böşliqlar vizual töyinganlikning yöqligi bilan qöşimça taʼkidlanadi. Medisonlar uyidagi xonalarning minimalistik muhiti xira yoruğlik bilan yoritilgan. Koridorlarda zulmat hukm suradi. Kiyimlarda va interyerda töq ranglar ustunlik qiladi. Sirli muhitga tovuş sadosi qöşiladi, er-xotinning kam uçraydigan suhbatlari uzoq pauzalar bilan uzilib turadi.

Syujet rivojlanişi bilan maʼlum böladiki, Fred rafiqasi Renée ni xiyonatda gumon qiladi va uning begonaligi erning şubhalarini yanada kuçaytiradi. Umuman olganda, er-xotinning munosabatlarini baxtsiz nikoh deb ataş mumkin. Xotin öylab topilgan bahona bilan uyda qolişni xohlaydi, erining esa klubda çiqiş qilişi kerak. Şu keçasi Fred çiqişlar orasidagi tanaffusda uyiga qönğiroq qiladi, lekin heç kim javob bermaydi va uyda heç kim yöqdek tuyuladi. Fredning şubhalari keyinçalik uning rafiqasining boşqa erkak bilan klubdan çiqib ketgani haqidagi xotirasi bilan mustahkamlanadi (keyinroq maʼlum böladiki, bu uning dösti Endi). Şuningdek, Fredning orttirgan tuşi ham körsatkiçli: tuşida u Renée ovozini eşitadi, yotoqxonaga kötariladi va uni köradi, ammo tuşini gapirib berganda u bu Renée emas, balki unga öxşagan kimdir bölganini aytadi. Şunday qilib, Fred ongida Renée obrazining özgarişi kuzatiladi. Bu tuşni aytib berişdan keyingi sahnada yanada kuçayadi: Fred rafiqasiga ögirilsa-da, begona va qörqinçli odamning yuzini köradi.

Fredga tuşda köringan nomaʼlum yuz, maʼlum bölişiça, Sirli odamga tegişli. Fred uni Endining uyidagi ziyofatda uçratadi. Bir qator belgilar (musiqaning töxtaşi, begona odamning ğalati grimi va xulq-atvori, uning bir vaqtning özida ikki joyda böla olişi) Sirli odamni Fred Medisonning qoronği, yovuz niyatlarini ifodalovçi mavhum personaj sifatida tavsiflaydi, «Twin Peaks»dagi Bobga öxşaş.

Ziyofatdan qaytgaç, voqealar tuşda körilganidek rivojlana boşlaydi. Fred yotoqxonani tark etadi. Renée uni çaqiradi, lekin javob kutmasdan yana yotoqqa qaytadi. Köp ötmay Fred qoronği koridor böylab yotoqxonaga kötariladi, ammo sahna şu yerda tugaydi. Biroq ilgari körsatilgan Fred tuşining syujeti Renéeʼga hujumni oldindan bildiradi. Gostinadagi közgu aks etişlari va ikki tomonlama soyalar esa personajlarning ikkilanişini oldindan bildirgandek böladi.

Er-xotin hikoyasi har kuni paydo böladigan nomaʼlum kelib çiqişli sirli videokassetalar bilan birga keladi. Birinçisida Medisonlar uyining fasadi tasvirlangan. Ikkinçisida esa er-xotinning özlari yotoqda uxlab yotgani körinadi. Uçinçi videokassetani Fred ziyofatdan qaytgan ertasi uyining ostonasida topadi. Olingan kadrlarda u dahşat içida özini rafiqasining bölaklarga bölingan tanasi yonida köradi. Filmda Renéeʼning öldirilişi işonarli, ammo bilvosita, yuborilgan videokassetа orqali körsatiladi. Taxmin qilingan xotin öldirilişidan söng erning hibsga olinişi keladi. Sud sahnasi esa Fred Medison qamoq kamerasiga olib ketilayotganda hukmni ovozsiz öqişga qisqartirilgan.

Filmdagi hikoya ketma-ketligi qamoq bilan boğliq epizodda keskin buziladi. Ölim jazosini kutayotgan Fred Medisonni rafiqasi öldirilişining parçalangan xotiralari aqldan ozdiradi. Qamoqxona şifokori unga biror dori beradi va Fred endi uxlay olişini aytadi. Şu keça esa Pit Deytonga aylanişi sodir böladi. Filmning özida personajning metamorfozasi bilvosita beriladi: Fred Medisonning tungi azoblaridan söng ertalab uning kamerasida Pit Deytonni topişadi. Biroq stsenariyda personajlarning aylanişi ketma-ket va özaro boğliq tarzda tasvirlangan:

Bu ötişning ehtimoliy tuşuntirişi sifatida şuni taxmin qiliş mumkinki, Fredning bezovta ongi unga yuzaga kelgan vaziyatda yagona mumkin bölgan çekiniş yölini taqdim etgan. Xayoliy olamga qoçiş. Bu jihatdan baʼzi mualliflar fransuz rejissyori Robert Enriko tomonidan 1962-yilda suratga olingan «An Occurrence at Owl Creek Bridge» hikoyasi va ekranlaştirilgan filmi bilan syujet öxşaşligini körişadi. Qisqa metrajli filmning syujetiga köra, osib öldiriş jazosi lahzasi ölimga hukm qilingan kişining yarim soatlik xayoliy qoçişiga çöziladi. Fred Medison holatida haqiqatdan qoçiş uni Pit Deyton olamiga ötişga olib keladi.

Pit Deytonning qamoqdan çiqqandan keyingi hikoyasi asta-sekin birinçi qismdagi işoralar bilan tölib boradi. Şu bilan birga, Fred Medison syujetidagi köplab böşliqlar töldiriladi va davom ettiriladi, ilgari boğlanişsiz köringan hodisalar va personajlar yaxlitlik va tugallikka ega böladi.

Birinçi bilvosita işora «öşa keça» sodir bölgan voqealarga işora qilişdir. «Öşa keça» mavzusiga Pit bilan suhbatda uning dösti Sheila töxtaladi. Pitning ota-onasi bilan suhbat sahnasida yana «öşa keça» mavzusi kötariladi. Şu paytda hikoya ilgari Fredning Renée qotilligi haqidagi xotiralarini tasvirlaş uçun işlatilgan kadrlar ketma-ketligi bilan uziladi. Bu kadrlarning paydo bölişi Fredning sodir etilgan jinoyatning aybini Pit Deytonga yuklaş urinişidan dalolat berişi mumkin. Bundan taşqari, Pitning «öşa keça» voqealarini eslay olmasligi Fredning Renée qotilligini eslaşni xohlamasligi yoki qila olmasligi bilan aks-sado beradi.

Keyingi syujetda Pitning hikoyasida politsiyaçilar Dik Loran deb ataydigan personaj paydo böladi. Şu tariqa Fred hikoyasidagi birinçi böşliqlardan biri töldiriladi. Dik Loran yoki janob Eddi «Blue Velvet» filmidagi Frenk yoki «Wild at Heart» filmidagi Bobbi Peru kabi Linçning yana bir grotesk yovuz personaji hisoblanadi.

Keyingi muhim voqea Fred Medison tarixidan yana bir aks-sado bilan oldindan bildiriladi. Avtoustaxonada işlayotganda Pitga radiodan saksafon tovuşi yetib keladi, uning kuylaşi Fredning Luna Lounge klubida ijro etgan kuylaşi bilan bir xil bölib, u tösatdan yomon ahvolga tuşadi. Bir neça lahzadan söng Pit janob Eddi bilan birga kelgan Alice bilan közlari töqnaşadi. Alice rolida tomoşabin oldida Patricia Arquette paydo böladi, u filmning birinçi qismidagi Renée rolidan taniş. Şu paytdan boşlab mistik va detektiv naratsiya klassik noir elementlari bilan töldiriladi. Pit va Alice örtasida romantik munosabat boşlanadi, bu haqda janob Eddiga maʼlum böladi. Şundan söng Dik Loran Pit Deytonni ikki marta qasos bilan tahdid qiladi. Telefon orqali tahdid sahnasida janob Eddi Sirli odamga söz beradi, u Pitga Fredga aytilgan xuddi şu iborani aytadi: «Biz siz bilan allaqaçon uçraşganmiz, şunday emasmi?». Şunday qilib, Pit hikoyasida Sirli odam paydo böladi va şuningdek, filmning birinçi qismidagi Endining Fredga aytgan javobi tasdiqlanadi: u Sirli odam Dik Loranning dösti ekanini aytgan edi.

Uçburçak sevgi munosabatidan çiqiş yölini «halokatli ayol» obrazini ifodalovçi Alice topadi. U Pitni özining tanişi Endidan öğirlik qilişni taklif qiladi, şunda boyib, qasosdan qutulişadi. Şunday qilib, Pit olamida filmning birinçi qismidan taniş yana bir personaj — Endi paydo böladi. Ammo endi Endi Aliceʼning dösti, u Pitga Alice bilan uçraşuvi haqida aytgan voqeasi filmning boşida Renée Fredga aytib bergan hikoyaning özi. Farqi şundaki, bu safar hikoya töliq keltiriladi. Maʼlum böladiki, Endi porno biznes bilan şuğullangan va unga Alice ham jalb qilingan. Bu fikrning qöşimça tasdiği sifatida Endining uyida Alice iştirokidagi proyeksiya qilingan syujet namoyiş etiladi, u bundan taşqari filmning birinçi qismidagi anonim videokassetani oliş sahnasi bilan bilvosita öxşaşdir (birinçi videoyozuvni oliş va körişda Fred va Renée yengil tuşkunlik va noqulaylik his qilişadi, bu uning mumkin bölgan pornografik mazmuniga nozik işora). Natijada Pit Deyton hikoyasida Fredning Renée xiyonati haqidagi eng yomon şubhalari tasdiqlanadi.

Öğirlik paytida baxtsiz hodisa sodir böladi va Endi halok böladi. Pit vahimada Aliceʼga aytadi: «Biz uni öldirdik». Lekin u javob beradi: «Sen uni öldirding». Aybni Pitga yuklaş urinişi tergov sahnasida ham davom etadi. Birinçi qismda Fred Medisonni hibsga olgan detektivlar halok bölgan Endining uyiga keladi va u yerda ötkazilgan tintuvda Pit Deytonning barmoq izlarini topişadi. Detektivlardan biri Dik Loran, Renée Medison va Endining birgalikdagi suratiga eʼtibor qaratadi va «yomon mos kelişlar bölmaydi» deb xulosa qiladi. Bu xulosada Pit Deytonning nafaqat Endining ölimi, balki Renée Medisonning öldirilişi bilan ham boğliq bölişi mumkinligi haqida taxmin körinadi.

Fred hayotidan xotira parçalari Pit hikoyasiga ketma-ket singib boradi, uni asta-sekin buzadi va oxir-oqibat Pit Deyton Fred Medisonga teskari transformatsiyaga uçraydi. Aylaniş öğirlikdan keyin Pit va Alice borgan sahroda sodir böladi. Bu yerda, mol sotib oluvçini kutib, ular sevişadi. Kutilmaganda Alice örnidan turadi va uyga kirib ketadi, Pitga u heç qaçon uni qölga kirita olmasligini aytib. Alice ketgaç, Pit örniga Fred Medison paydo böladi. Teskari metamorfoza xayolning buzilişini oldindan bildiradi, ammo bu xayol doirasida sodir böladi.

Sahroda paydo bölgan Fred Sirli odamga video kamera bilan duç keladi (bu filmning birinçi qismida Medisonlarga yuborilgan kassetalar manbaiga ehtimoliy işora). Fredning Alice haqidagi savoliga Sirli odam Renée va Alice bir xil personaj ekanini javob beradi. Bundan oldin, Pit Deyton öğirlik paytida Endining uyida xuddi şunday taxminni söroq şaklida aytgan edi. Bunga sabab bölgan narsa — mister Eddi, Renée, Alice va Endi birga tasvirlangan topilgan fotosurat edi.

Sirli odam bilan uçraşuvdan keyin Fred şoşilib maşinaga ötirib jönab ketadi. Şundan söng u «Lost Highway» mehmonxonasida paydo böladi. Mehmonxonadagi sahna filmdagi yana bir böşliqni töldirişga imkon beradi. Renée xiyonati aniq tasvirlanadi. Bundan taşqari, maʼlum böladiki, Renée Dik Loran bilan uçraşgan, Fred gumon qilganidek Endi bilan emas. Rafiqasi ketganini kutib, Fred Dik Loranni sahroga olib boradi. U yerda yana Sirli odam paydo böladi va Fredga xotinining sevgilisini öldirişda yordam beradi. Boş personajning harakatlarini kuzatiş va hatto uning qarorlariga taʼsir qiliş qobiliyati Sirli odam obrazini Linçning «Eraserhead» filmidagi Sayyoradan kelgan odam yoki «Twin Peaks» dagi Bob kabi personajlarga yaqinlaştiradi.

Yakuniy epizodda Fred öz uyining domofoni orqali «Dik Loran ölgan» degan xabarni yetkazadi, şundan söng maşinaga ötirib politsiya quvğinidan qoçişga urinadi. Quvğindan qoçiş paytida Fred ehtimol yana bir metamorfozga uçraydi, çunki uning yuzi buzila boşlaydi, tutun va yorqin çaqnaşlar paydo böladi, bu qamoq kamerasidagi epizodga öxşaydi. Boşqa tomondan, «An Occurrence at Owl Creek Bridge» filmi bilan soliştiriş kontekstida oxirgi kadrlar, ehtimol, elektr stulida ijro etilgan mahkumning ölim oldi azobini tasvirlaydi.