Mean Streets

«Yovuz köçalar» (ingl. Mean Streets) — Martin Scorsese rejissyorligidagi drama bölib, Nyu-Yorkning Kiçik Italiya mahallasidagi odatlar haqida hikoya qiladi. Ssenariyni Scorsese Mardik Martin bilan birgalikda yozgan. Filmning premyerasi 1973-yil 2-oktabrda bölib ötdi. Bu Robert De Niröning ilk rollaridan biri bölib, unga Amerika Milliy Kinotanqidçilar assotsiatsiyasining mukofotini keltirgan. 1997-yilda kartina AQŞ Kongress Kutubxonasining milliy film reyestriga kiritildi.

Drama megapolisning qattiq şaroitida yaşayotgan yoş italiyalik amerikaliklarning hayotini aks ettiradi. Syujetning markazida tört yigit turadi. Ular mahallani uzoq vaqtdan beri ziç nazorat qilib kelayotgan tajribali jinoyatçi qarindoşlarining soyasida qolgan. Tony Devienaço (Provel) mahalliy barni boşqaradi. Maykl Longo (Romanus) — gangster va sudxör bölib, jiddiy mafiya boşliği unvoniga daʼvo qiladi. John «Kiçik Jonni» Civello (De Niro) hammadan qarz oladi, lekin uni qaytariş niyati yöq. Charli Kappa (Harvey Keitel) mahalliy mafiya boşliğining jiyani bölib, juda dindor. U Kiçik Jonnining jonini qutqarişga doimiy urinadi va qiz dösti Teresa Ronçelli (Robinson) ga bu mahallani abadiy tark etişni vaʼda qiladi.

Harvey Keitel — Charli Kappa

Robert De Niro — John «Kiçik Jonni» Civello

David Proval — Tony Devienaço

Amy Robinson — Teresa Ronçelli

Victor Argo — Mario

Richard Romanus — Maykl Longo

Cesare Danova — Jovanni Kappa

George Memmoli — Joey

Harry Northup — askar

Martin Scorsese — Jimmy Shorts

David Carradine — mast odam

Robert Carradine — töpponçali yigit

Talabalik ishi — «Kim mening eşigimni taqillatyapti?» (Whös That Knocking at My Door?) va mustaqil rejissyor Roger Corman prodyuserligida suratga olingan «Berta laqabli yuk vagoni» (Boxcar Bertha) filmlaridan söng, «Yovuz köçalar» Martin Scorseseʼning bevosita özi suratga olgan birinçi badiiy töliq metrajli filmi böldi. «Berta laqabli yuk vagoni» filmining oldindan körsatuvida boşqa tomoşabinlar qatori rejissyor John Cassavetes ham hozir bölgan. Namoyişdan söng u Scorseseʼga yaqinlaşib, uni quçoqlagan va: «Sen hayotingning bir yilini bemaʼni bir narsa yaratişga sarflading» deb aytgan (ingl. Youʼve just spent a year of your life making a piece of shit). U Scorseseʼga özi yaxşi biladigan va tuşunadigan syujetlar asosida suratga olişni maslahat bergan. Bu Scorseseʼni öz hayotiy tajribasiga tayanib, keyingi filmni yaratişga ilhomlantirgan. Natijada «Yovuz köçalar»da Kiçik Italiyada ösgan Scorsese muntazam guvohi bölgan voqealar qayta tiklandi.

Filmning ssenariysi dastlab «Kim mening eşigimni taqillatyapti?» filmi syujetining davomi sifatida taklif qilingan va «Jodugarlar mavsumi» (Season of the Witch) deb nomlanişi kerak edi. Keyinroq Scorsese nomini «Yovuz köçalar» (Mean Streets) ga özgartirdi, şu bilan Raymond Çandlerning «Qotillikning oddiy sanʼati» inşolariga işora qildi. Unda u şunday yozadi: «Ammo bu yovuz köçalar böylab şunday odam yurişi kerakki, u özi yovuz bölmasin, nafaqat doğsiz, balki qörqmas ham bölsin» (ingl. But down these mean streets a man must go who is not himself mean, who is neither tarnişed nor afraid). Scorsese ssenariy asl nusxasini Kormanga yuborgan, u filmni qöllab-quvvatlaşga rozi bölgan, ammo barça personajlar qora tanli bölişi şartida. Scorsese filmni har qanday narxda suratga olişni xohlagani uçun bu taklifni jiddiy körib çiqqan, töxtamasdan aktrisa Verna Bloom uni potentsial moliyaviy homiy Jonathan Taplin bilan uçraşuvga yozdirmagunça. Taplin The Band musiqa guruhining gastrol taşkilotçisi edi. Taplinga ssenariy yoqdi va u Scorsese rozi bölgan 300 000 dollarlik byudjetni oşirişga tayyor böldi, agar Corman filmni prokatga çiqarişga yozma vaʼda bersa.

Scorseseʼning sözlariga köra, dastlab syujet Çarlining diniy ziddiyatiga va bu uning dunyoqaraşiga taʼsiriga qaratilgan edi. Şu maqsadda Scorsese hamkor-ssenariyçi Mardik Martin bilan ssenariy yoziş vaqtida köpinça Mardikning avtomobilida Kiçik Italiya böylab sayr qilişgan. Ular park yonidagi joyni topib, yozişni boşlaşgan va yakunda ekranda paydo böladigan narsaning diqqatga sazovor joylari va tovuşlariga butunlay singib ketişgan.

Moliyalaştiriş manbai topilgaç, Scorsese aktyorlarni tanlaşga kirişdi. Robert De Niro rejissyor bilan 1972-yilda tanişgan. Unga «Kim mening eşigimni taqillatyapti?» filmi yoqqan: filmda Kiçik Italiya hayotining qançalik işonarli körsatilgani uni hayratga solgan. Loyihani bir aktyor tark etgaç, Scorsese Charli rolini ijro etiş uçun ilgari u bilan işlagan Harvey Keitelni tanladi.

Filmning harakat joyi bölgan Nyu-Yorkda juda oz narsa suratga olingan. Bilyard xonasidagi maşhur sahna ham qöşilib, sahnalarning katta qismi Los-Anjelesda olingan. Qöl kamerasining ğayrioddiy usullari asosan filmning kam byudjetiga boğliq edi, u köp sonli relslarni örnatişga yetmasdi. Masalan, Harvey Keitelning mast sahnasini haqiqatan işonarli suratga oliş uçun kamera deyarli aktyorga mahkamlab qöyilgan, qahramonning mast va gangib qolgan holatini yetkaziş uçun. Şu sababli suratga oliş jadvali atigi 25 kunni taşkil etgan.

Film aksariyat tanqidçilar tomonidan yaxşi qabul qilindi, baʼzilari uni eng öziga xos amerikalik filmlardan biri deb tan oldi. Pauline Kael eng iştiyoqli tanqidçilardan biri bölib, filmni «haqiqatan ham original, şaxsiy kinematografiyaning triumfi» (ingl. a true original, and a triumph of personal filmmaking) va «boşni aylantiradigan darajada hissiy» (ingl. dizzyingly sensual) deb atadi. Chicago Reader sahifalarida tanqidçi Dave Kehr «harakat va montajda şunday original, tartibsiz kuç borki, u kartinani butunlay qamrab oladi» (ingl. the acting and editing have such original, tumultuous force that the picture is completely gripping) deb yozgan. «New York Times» gazetasidan Vincent Canby şunday yozgan: «Muhit qançalik qoronği bölmasin, hikoya qançalik yurakni ezadigan bölmasin, baʼzi filmlar şunçalik mukammal va gözal tarzda amalga oşiriladiki, ular mavzusiga aloqasi bölmagan holda tetiklantiruvçi taʼsir körsatadi» (ingl. no matter how bleak the milieu, no matter how heartbreaking the narrative, some films are so thoroughly, beautifully realized they have a kind of tonic effect that has no relation to the subject matter). Scorseseʼning eng qatʼiy tarafdorlaridan biri, Chicago Sun-Times gazetasining muallifi Roger Ebert yozgan: «Zamonaviy jinoiy telekörsatuvlarning tafsilotlarigaça bölgan köplab jihatlarda «Yovuz köçalar» zamonaviy kinematografiyaning boşlanğiç nuqtalaridan biridir» (ingl. In countless ways, right down to the detail of modern TV crime shows, Mean Streets is one of the source points of modern movies). Time Out jurnali filmni «ön yillikning eng yaxşi amerikalik filmlaridan biri» (ingl. One of the best American films of the decade) deb atagan. Hozirda film Rotten Tomatoes onlayn portali böyiça 98 % «yangilik» körsatkiçiga ega, bu natija kartina böyiça 45 ta şarhga asoslangan.

Scorsese filmning musiqiy jörligini asosan özining şaxsiy kollektsiyasidan tanlagan. Natijada filmda köplab pop va rok hitlar yangraydi, jumladan The Çips guruhining «Rubber Biscuit», The Ronettes guruhining «Be My Baby», The Marvelettes guruhining «Please Mr. Postman» qöşiğining kaver versiyasi, şuningdek The Rolling Stones guruhining «Jumpin' Jack Flash» va «Tell Me» qöşiqlari. Filmdagi musiqiy kompozitsiyalardan foydalaniş huquqini sotib oliş byudjetning yarmiga teng turgan.