Modern Times

# Yangi zamonlar

Yangi zamonlar (ingl. *Modern Times*, boşqa nomi — *The Masses*) — Charli Chaplin tomonidan 1936-yilda suratga olingan tragikomediya bölib, Buyuk depressiya davrida sanoat jamiyatiga moslaşişga urinayotgan Kiçik Sarson­ning boşiga tuşgan ­sarguzaştlarni hikoya qiladi. Premyerasi 1936-yil 5-fevralda bölib ötdi.

Film Çaplinning eng yaxşi suratlaridan biri deb tan olingan[kim tomonidan?]. 1989-yilda film AQŞning Milliy kinoreyestriga saqlab qoliş uçun kiritildi.

Filmni suratga oliş 1933-yil sentyabrda boşlanib, 1936-yil 12-yanvarda yakunlangan. Premyera 1936-yil 5-fevralda Nyu-Yorkda bölib ötgan. Dastlab film ovozli bölişi rejalaştirilgan edi, dialoglar ham yozilgan, ammo Chaplin gapiradigan Sarsonni tasavvur qila olmadi. Şuningdek, u çet elda namoyiş etiş uçun dublyaj qiliş haqida ham şubhalanardi. Sarson sokin kino qahramoni sifatida pantomima tilida aniqroq gapirardi. Oxir-oqibat Chaplin ovozli film yaratiş urinişlaridan voz keçdi va «Yangi zamonlar»ni sokin kino uslubida, kamdan-kam dialoglar bilan yakunladi. Bu faqat Chaplin öz filmlarini özi moliyalaştirgani, özi monteaj qilgani va jarayonning hammasini özi nazorat qilgani tufayli mumkin böldi. Uning ish uslubi avval ğoyalarni, söngra mukammallikni izlaş maqsadida köplab sinovlar, xatolar va qayta suratga olişlarni talab qilardi.

Filmning oxirida Kiçik Sarson qöşiq aytiş uçun çiqadi. U qöşiq sözlarini eslay olmaydi, şuning uçun matn uning manjetlariga yozib qöyiladi. Musiqiy çiqiş paytida Sarson manjetlarini yöqotadi va italyan hamda fransuz tillariga öxşaş sözlar aralaşmasidan iborat qöşiqni ijro etadi. Şunday qilib tomoşabinlar Sarsonning ovozini birinçi marta eşitişdi — bu uning iştirokidagi oxirgidan oldingi film edi.

Chaplin özining avtobiografiyasida syujet haqida şunday yozgan:

Esimda, New York World gazetasining aqlli yoş muxbiri bilan bölgan suhbatim ham qoldi. Men Detroytga borişni rejalaştirayotganimni eşitib, u menga konveyer tizimi haqida gapirib berdi — bu yirik sanoat soğlom yoş fermerlarni qanday qilib öziga jalb qilişi, ular esa tört-beş yil konveyerda işlagaç asab kasalligiga çalinişi haqidagi dahşatli hikoya edi.

Dastlab film ğamgin yakun bilan suratga olingan edi: Sarson ruhiy kasalxonada, qiz rohibalar orasida, abadiy ajraliş. Chaplin öz filmini ikki kiçik tirik inson — ruhsiz maşinalar olamida va maʼnosiz qoidalar hamda kelişuvlarga böysungan huşsiz odamlar orasida öz yölini izlayotgan ikki inson haqida suratga olardi. Kiçik Sarson qiyofasida mavjud bölgan butun kino hayoti davomida Chaplin kiçik odamning azoblarini va jasur, yarim umidsiz botirligini ifodalagan. Ammo oxir-oqibat Chaplin Buyuk depressiyadan keyingi iqtisodiyot tiklanişi optimizmiga, sivilizatsiyalar rivojlaniş mantiqini tuşunişga bölgan öz urinişlariga berildi. U sanoatni tanqid qiliş faqat yarim ish ekanligiga, insoniylik şaklidagi konstruktiv yeçim kerakligiga qaror qildi — bu insoniylik erkin şartnomaviy mehnat munosabatlarida adolatga, har kimning qobiliyatiga mos kasb tanlaşda aqlga olib keladi. Bunday mantiq Çaplinni kiçik hayotning hatto eng katta va eng mexanizatsiyalaşgan aqlsizlik ustidan ustunligiga işontirdi. Film yaxşi yakun bilan monteaj qilindi. Taraqqiyot işsizlikni qanday tugatişi va u tirik va samimiy odamlar xizmatiga qanday qöyilişi haqida Chaplin aniq bilmasdi, ammo filmni işonçli sözlar bilan yakunladi: «biz çiqib ketamiz».

— 1936-yil 5-fevralda filmning jahon premyerasi Nyu-Yorkda bölib ötdi.

— Filmning Yevropadagi premyerasi 1936-yil 11-fevralda Londonda bölib ötdi.

— 1936-yil 25-fevraldan boşlab film AQŞning butun hududida namoyiş etildi.

— Film 1936-yil 13-iyuldan boşlab Sovet kinoprokatida namoyiş etildi.

Natsistlar Germaniyasida film tsenzura tomonidan taqiqlangan, Jozef Gebbels esa Parijdagi vakiliga Çaplinga qarşi plagiat ayblovi böyiça ish qözğatişni buyurgan. 1933-yilda gitlerçi tarğibot vaziri nemis kinematografik trestlarini boşqarişni öz zimmasiga olgan edi. Parijdagi studiyalardan biri nemis kinokompaniyasi «Tobis»ning çet eldagi filiali edi. Bu kompaniya natsistlar töntarişidan oldin, 1932-yilda René Clairʼning mehnat bozori va mehnatning mexanizatsiyalaşuvi muammolariga töxtalgan «Bizga erkinlik» filmini çiqargan edi. Clair film rejissyori va ssenariy muallifi bölişiga qaramay, mualliflik huquqi qonuniga köra öz filmiga egalik qilmas edi; şuning uçun «Tobis» firmasi öz nomidan «Yangi zamonlar» «Bizga erkinlik» filmining qayta işlanişi ekanligini eʼlon qila olardi. Fransuz rejissyorining roziligini olmasdan, nemis kompaniyasi bir neçta epizodlar örtasida, masalan, konveyerda işlaş yoki qamoqxona bilan oqilona işlab çiqariş örtasidagi öxşaşlik bahonasi bilan jarayonni boşladi.

Sud jarayonida «Tobis» firmasi advokatlarining dalillari Rene Clairʼning körsatmalari bilan rad etildi. U Çaplinning katta muxlisi bölib, darhol, agar oz bölsa-da ustozi uçun foydali böla olsa, faxrlanişini aytdi.

Ish faqat 1947-yilda, Chaplin studiyasi «Tobis»ga 2,5 million frank kompensatsiya tölaganidan söng, sulh bitimi bilan yakuniy yopildi.

Filmning muallifi sifatida Charli Chaplin özi hisoblanadi, ammo kompozitor Devid Raksin (u ham titrlarda tilga olingan) keyinçalik aslida mavzularning köpini özi yozganini qayd etgan. Charli Chaplin «tuşunarsiz tilda» ijro etadigan qöşiq fransuz bastakori Leo Danidyerfning «Titinani izlayman» (fr. Je çerçe après Titine, bu yerda «Titina» — «Martina» ismining kiçraytirilgan şakli) asari kuyiga aytiladi, uni keyinçalik boşqa ijroçilar ham ijro etgan yoki parodiya qilgan.

1985-yilda film «Playhouse Home Video» kompaniyasi tomonidan VHS formatida, 1989-yilda esa «Key Video» tomonidan çiqarilgan. 1990-yillarda film Laserdiskda çiqarilgan.

Rossiyada 2002-yilda film «Deval Video» tomonidan VHS videokassetalari va DVD formatida tiklangan versiyada çiqarilgan, professional bir ovozli sinxron tarjima bilan. Şuningdek, DVDda «Interakt» studiyasi tomonidan rus tilidagi subtitrlar bilan ham çiqarilgan.