The Great Dictator

«Buyuk diktator» (ingl. The Great Dictator, boşqa nomi — The Dictator) — Charli Çaplinning klassik filmi, natsizmga, xususan Gitlerga qaratilgan siyosiy satira.

Filmning premyerasi 1940-yil 15-oktabrda bölib ötdi. «Buyuk diktator» Çaplinning ijodidagi birinçi töliq ovozli film bölib, uning yaratilgan davrida AQŞ va Germaniya hali tinçlik holatida bölgani uçun öşa vaqt AQŞ uçun juda noodatiy edi. Film katta tijoriy muvaffaqiyatga erişdi, şu bilan birga siyosiy mazmuni tufayli katta bahslarga sabab böldi.

Kartina «Oskar» mukofotiga beş marta nomzod körsatildi, jumladan yilning eng yaxşi filmi, eng yaxşi erkak roli (Chaplin) va erkak yordamçi roli (Jek Oki) nominatsiyalarida. Bu — Charli obrazidagi sarson-sargardon qahramon iştirok etgan sönggi film.

Filmda Çaplinning eng maşhur sahnalaridan bir neçtasi mavjud. Filmning boşidagi Xinkel nutqi Gitlerning notiqlik uslubining juda işonarli parodiyasidir. Qiziqarli sahnalardan biri — sartaroş mijozni Iogann Brams «Vengriya raqsi № 5» kuyi ostida soqol oladigan sahna. Biroq filmning eng maşhur sahnasi («globus sahnasi», «globus bilan raqs») — jahon hukmronligi orzusiga mahliyo bölgan diktator Vagnerning «Lohengrin» uvertyurasi ostida globus bilan (aniqroği, globus şaklidagi havo şari bilan) «juftlikda» raqs tuşadigan sahnadir.

Film Çaplinning sartaroş diktator sifatida qabul qilinib, Tomaniyaning Osterlixni egallaşi munosabati bilan ötkazilgan mitingda nutq sözlaydigan sahna bilan yakunlanadi (bu Germaniyaning 1938-yil 12-martda Avstriyani ansçlyusiʼga aniq işorasi). Bu nutq köpinça tanqidçilar tomonidan Çaplinning öz qaraşlarining ifodasi sifatida talqin qilinadi. Siyosiy motivlarga töla bu bahsli nutq köpinça Çaplinning makkartizm davrida AQŞdan surgun qilinişining sabablaridan biri sifatida qaraladi (batafsil maʼlumot Chaplin haqidagi maqolada).

Qiziği şundaki, bu sahnada nutq sözlaş uçun tribuna vazifasini «Liberty» (ingliz tilidan — «Erkinlik») sözi yozilgan haykal bajaradi. Chaplin qahramoni unga çiqayotgan paytda buni köriş mumkin.

Yanada yaşirin siyosiy xabar şu ediki, yahudiylar mahallasidagi baʼzi vyveskalar esperantoda yozilgan edi (xalqaro til esperanto polşalik yahudiy Lazar Zamengof tomonidan yaratilgan).

Yana bir maşhur sahna — Xinkel bilan Benzino Napaloni uçraşuvi. Xinkel özining ustunligini taʼkidlaş uçun Benzino Napalonidan balandroq ötirişga harakat qiladi. Keyin ular sartaroşxonada kim kötarilayotgan kresloda balandroq ötirişi böyiça musobaqalaşadilar. Bu sahna ğoyasi Çaplinning Belgiya qiroli bilan uçraşuvi paytida paydo bölgan: qirol ham ataylab Çaplinnikidan balandroq oyoqli stulga ötirgan edi.

Charli Chaplin — Adenoid Xinkel / sartaroş

Polett Godddard — Xanna

Jek Oki — Benzino Napaloni

Reginald Gardiner — qömondon Şults

Genri Daniell — Garbiç

Billi Gilbert — marşal Xering

Greys Heyl — madam Napaloni

Xenk Mann — şturmovik

Emma Dann — missis Jekel

Ssenariyni Chaplin yozgan, u filmning rejissyori ham edi.

Film ğoyasi Bродyaga (Chaplin qahramoni) va Gitlerning öxşaşligidan, avvalo möylovidan paydo bölgan. Chaplin va Gitler örtasida boşqa öxşaşliklar ham bor edi: ikkalasi ham 1889-yil aprel oyida tuğilgan (Chaplin Gitlerdan atigi tört kun katta edi) va kambağallikda ösgan. Şuningdek, Çaplinni 1930-yillarda Yevropada yahudiylarga nisbatan taʼqiblarning kuçayişi taşvişga solardi; bu haqda u Yevropadagi döstlari va yahudiy hamkasblaridan töğridan-töğri xabar topardi. Chaplin ssenariy ustida 1938 va 1939-yillarda işladi.

Suratga oliş 1939-yil sentabrida, Ikkinçi jahon uruşi boşlanganidan bir hafta ötib boşlandi. Film asosan Çaplinning «Chaplin Studios» kinostudiyasida va Los-Anjeles atrofida (masalan, Laurel Canyon köçasida) suratga olingan. Suratga oliş tugaganda, yaʼni olti oy ötib, Fransiya allaqaçon natsistlar tomonidan egallangan edi. Filmning oxiridagi nutq suratga oliş jarayonida ssenariyga kiritilgan; uni Chaplin Yevropadagi voqealar taʼsiri ostida yozgan.

Bu film Çaplinning haqiqiy maʼnoda birinçi ovozli filmi edi (umuman olganda, sukut saqlagan kino davri 1920-yillardayoq tugagan edi). U şuningdek, Çaplinni 1936-yilda çiqqan «Zamonaviy davr» sukut saqlagan filmidan keyin unga qöyilgan lyudditizmda ayblovlardan xalos qilişga yordam berdi.

Keyinçalik jurnalistlar Çaplindan şunday nozik syujetli film yaratiş haqida söraganlarida, Chaplin şunday javob bergan: «Film ustida işlaş jarayonida menga «United Artists»dan xavotirli xatlar kela boşladi… lekin men bu filmni tugatişga qatʼiy qaror qildim, çunki Gitler masxara qilinişi kerak edi».

Xinkel yordamçilarining ismlari Gitler yordamçilarining ismlariga öxşaydi. Garbiç (ingliz tilidagi «garbage» — «çiqindi» söziga öxşab ketadi), Xinkelning öng qöli, Iozef Gebbelsga öxşaydi; marşal Xering (ingliz tilidagi «herring» — «selʼd’» söziga öxşab ketadi) aniq Luftvaffe boşliği Herman Gyoringdan köçirilgan. Benzino Napaloni esa Benito Mussolinining parodiyasi ekanligida şubha yöq.

1964-yilda naşr etilgan avtobiografiyasida Chaplin yozadi: «Albatta, agar men öşa paytda nemis konslagerlarining haqiqiy dahşatlari haqida bilganimda, «Diktator»ni suratga ololmagan bölardim, natsistlarga, ularning dahşatli yöq qiliş mahkumligiga kula olmagan bölardim».

Filmning yaratilişi xalqaro keskinlik kuçaygan davrga töğri keldi. Miş-mişlarga köra, bu film va boşqa baʼzi antifaşistik filmlar («Halokatli böron» va «Tört öğil») AQŞ va Germaniya örtasidagi betaraf munosabatlarga zarar yetkazmaslik uçun prokatga çiqarilmasligi mumkin edi. Biroq bunday bölmadi, çunki Chaplin boşqa studiyalardan moliyaviy va ijodiy jihatdan mustaqil edi. Bundan taşqari, filmni prokatga çiqarişdan voz keçiş Çaplinning bankrot bölişiga olib kelardi, çunki u unga 1,5 million dollar sarflagan edi.

Oxir-oqibat, film premyerasi Nyu-Yorkda 1940-yil sentabrda, AQŞning qolgan qismida oktabrda, Buyuk Britaniyada esa öşa yilning dekabrida bölib ötdi. Fransiyada filmning premyerasi Parij ozod qilinganidan keyin, 1945-yil aprelda böldi.

Film premyeradan keyin yaxşi qabul qilindi va Amerika tomoşabinlari orasida maşhur böldi. Tanqidçilarning munosabati turliça bölib, köpçilik filmning oxiridagi nutqni tanqid qildi. Köpçilik şuningdek, filmdagi şturmoviklar obrazini notöğri deb hisobladi.

Biroq yahudiy tomoşabinlar yahudiy qahramonlarning ijobiy tasviridan taʼsirlandilar, çunki bunday mavzular öşa paytdagi Gollivudda nasroniy-konservativ ğoyalar hukmronligi tufayli taqiqlangan mavzular qatoriga kirardi.

Film Peru, Ispaniya va Yaponiyada taqiqlandi; Yaponiya rasmiy rad javobida bildirdi: «Yaponiyada barça antinatsistik filmlar taqiqlangan». Gitlerning satirik tasviri sensatsiyaga aylandi, ammo eng katta qörquvni Çaplinning yakuniy nutqi uyğotdi: «Hayot erkin va gözal bölişi mumkin, lekin biz töğri yöldan adaşdik. Oçközlik odamlarning qalbini zaharladi, dunyoni nafrat bilan bölib taşladi, bizni azob-uqubat va qon tökişga olib keldi. Biz tezlikni oşirib bordik, lekin özimizni qamoqqa solib qöydik. Ortiqça mahsulot beradigan maşinalar bizni muhtojlikda qoldirdi. Bilimlarimiz bizni cinik qildi, aql-idrokimiz bizni sovuq va şafqatsiz qildi. Biz juda köp öylaymiz va juda kam his qilamiz. Bizga texnika emas, balki insoniylik kerak. Aql emas, balki mehr-şafqat va muloyimlik kerak. Bu fazilatlarsiz hayot şafqatsiz bölib qoladi va maʼnosini yöqotadi».

Marşal K. A. Meretskovning xotiralariga köra, Uluğ Vatan uruşi davrida film SSSRda prokatga taklif qilingan, ammo hukumat aʼzolari uçun yopiq namoyişdan söng Stalin filmning badiiy sifatlarini past baholagan.

«The Tramp and the Dictator» (2001-yil) hujjatli filmida xabar berilişiça, film Gitlerga yuborilgan va Gitlerning özi filmni körgan (bu faktni guvohlar tasdiqlaydi). IMDb maʼlumotlariga köra, Chaplin Gitlerning filmni körganini eşitib şunday degan: «Gitlerning bu film haqida nima deb öylaşini biliş uçun hamma narsamni bergan bölardim».

Film Londonda Britaniya uçun jang paytida namoyiş etilgan va, xabarlarga köra, jangovar ruhni kötarişga yordam bergan.

Film «Oskar» mukofotining eng yaxşi film nominatsiyasiga nomzod böldi, Chaplin «Eng yaxşi aktyor» nominatsiyasini oldi, Oki esa «Eng yaxşi yordamçi aktyor» nominatsiyasini oldi.

1941 — «Oskar» mukofoti

Eng yaxşi aktyor — Çarlz Chaplin

Eng yaxşi yordamçi aktyor — Jek Oki

Eng yaxşi musiqa — Meredit Uillson

Eng yaxşi film

Eng yaxşi original ssenariy — Çarlz Chaplin

Film AQŞ Milliy kinoreyestriga kiritilgan.

2012-yilda çiqqan «Temir osmon» filmida törtinçi reyx deb nomlangan öylab topilgan natsistik davlat tasvirlanadi, unda «Buyuk diktator» şunçalik köp qisqartirişlar bilan körsatiladiki, u qisqa metrajli pronatsistik filmga aylanib qoladi. Xususan, globus sahnasi şunday talqin qilinadi:

«Charli Çaplinning «Buyuk diktator» filmi — insoniyat tarixidagi eng buyuk qisqa metrajli filmlardan biri bölib, bir kun kelib butun dunyo fyurerning nozik va tajribali qöllariga tuşişi haqidagi orzuni namoyiş etadi».

«Buyuk diktator» Çaplinning Sarson obrazidan foydalanilgan sönggi filmi böldi.

Natsistlar tomonidan yahudiylarni yöq qiliş mavzusini foş qiluvçi komediya şaklida oçişga 1997-yilda rejissyor Roberto Benini ham «Hayot gözal» filmida urinib körgan.

Globusda SSSR ikkita davlatga bölingan siyosiy xarita tasvirlangan: Yevropa (Çelyabinsk viloyatini ham öz içiga oladi) va Osiyo (Sibir va Örta Osiyo) qismlari.