Persona

«Persona» (şved. Persona) — Ingmar Bergmanning qora-oq, kamer badiiy filmi, ekzistensial drama. Filmning muallifi uni öz ijodidagi eng muhim asarlar qatoriga, «Şivirlar va faryodlar» bilan birga, kiritgan. Boş rollarni Bibi Anderson va Liv Ulman ijro etgan. Film 1966-yil 18-oktabrda Şvetsiyada «Spegeln» kinoteatrida premyerasini ötkazgan. Dastlab Bergman filmni «Kinematograf» deb atamoqçi bölgan (kartina kinoproyektor çiroğining yonişi, kadrlarning ötişi bilan boşlanadi, örtasida lenta uziladi, film oxirida çiroq öçadi). Ammo buga prodyuser tösiq bölgan.

Film ijobiy şarhlarga sazovor bölgan, şved OAV vakillari esa uning hayajonlangan muxlislarini tavsiflaş uçun «Person(a) kult» iborasini işlatgan.

Kartina «Guldbagge» mukofotini «eng yaxşi film» nominatsiyasida qölga kiritgan. Şuningdek, film 1972-yilda Sight & Sound tomonidan tuzilgan eng yaxşilar röyxatida beşinçi örinni egallagan.

Senzura qilingan kontent 2001-yilda tiklangan.

Köplab tanqidçilar kartinani heç qaçon yaratilgan eng buyuk filmlardan biri deb hisoblaydi. Film, şuningdek, Robert Altman va Devid Linç singari köplab keyingi rejissyorlarga taʼsir körsatgan.

Ssenariy Sophiahemmet kasalxonasida yozilgan.

Bergmanning sözlariga köra, syujet Stokgolmning bir köçasida sobiq hamkasbi — Bibi Anderssonga tasodifiy uçraşuvga asoslangan. Anderssonning Liv Ulman bilan sayr qilayotgani paytida u qizni rejissyorga taniştirgan. Ulman bilan uçraşuv tayinlangan va Bergman qizni darhol tanib, uning u bilan işlaşni xohlamaydimi, deb söraganini aytişgan. U ikki ayol obrazi uning ongida şakllanganini va kasalxonada aktrisalar örtasida «ğalati öxşaşlik»ni payqaganini aytgan. Bu uni hikoyani boşlaşga ilhomlantirgan: «katta şlyapa kiygan va qöllarini bir-biriga yaqin qöygan» ikki ayol tasviri. Anderson şunday degan: «Liv va men ilgari birga işlaganmiz va juda yaqin edik». Bergman Anderson bilan romantik munosabatda bölgan va Ulman bilan qiziqqan edi; filmning konsepsiyasi haqida Anderson şunday degan: «U bizning döstligimizni körgan va unga … kirib bormoqçi bölgan. Içkariga».

Bergman «Persona» ssenariysini öpka yalliğlanişi bilan davolanayotgan paytida töqqiz haftada yozgan. Uşbu loyiha bilan u suratga oliş boşlanişidan oldin töliq va har tomonlama ssenariy yoziş odatidan voz keçgan va ssenariy kartina işlab çiqarilişi davomida rivojlanişiga imkon bergan.

Bergman loyihani moliyalaştiriş uçun rejissyor Kenne Fantga murojaat qilgan. Fant filmning konsepsiyasi haqida söragan va Bergman öz tasavvurini ulaşgan. Fant filmning arzon bölişini taxmin qilgan va uni moliyalaştirişga rozi bölgan.

«Images» kitobida Bergman şunday yozgan: «Bugun men «Persona»da, keyin esa «Şivirlar va faryodlar»da özim erişa oladigan darajada uzoqqa borganimni his qilaman. Va bu ikki holatda, töliq erkinlik şaroitida işlab, men faqat kino oça oladigan sözsiz sirlarga tegdim». U yana şunday degan: «Bir vaqtlar men «Persona» menga hayot bağişlagan, deb aytganman — bu mubolağa emas. Agar bu filmni suratga oliş uçun kuç topmaganimda, ehtimol, hammasini taşlab ketgan bölardim. Muhim jihat: birinçi marta menga natijaning tijorat jihatdan muvaffaqiyatli bölişi baribir edi».

Garçi filmning yaratuvçilari «Ikki ayol uçun sonata», «Ett stycke kinematografi» («Kinematografdan bir parça») nomlarini körib çiqqan bölsalar-da, Fant yanada tuşunarliroq nom taklif qilgan va filmning nomi özgartirilgan.

Bergman Anderson va Ulmanni «Kannibal» filmiga jalb qilişni rejalaştirgan edi — bu katta loyiha bölib, u kasallanib qolgaç uni tark etgan, ammo ularni suratga oliş maydonçasida birlaştiriş umidini hali ham saqlab qolgan edi.

Ulman aytişiça, u Bergmanning filmlarida sokin qahramon Elizabet obrazidan boşlab rol öynay boşlagan: «Bu mening yuzim u aytmoqçi bölgan narsani ifodalay olgani uçun edi. Şu sababli u men bilan işlaşni xohladi, çunki bu mening yuzim edi va men ham u nimani yozayotganini tuşunardim».

Bergman 1963-yilgi «Sukunat» filmida u bilan işlaganidan söng, Elizabetning öğli rolini Yorgen Lindstrem uçun tanlagan.

Asosiy suratga oliş Föröe orolida va Stokgolmdagi Råsunda Studiosʼda ötkazilgan.

Suratga oliş 1965-yil 19-iyulda boşlanib, 15-sentabrda yakunlangan.

Ulmanning hikoya qilişiça, Stokgolmdagi dastlabki suratga oliş beparvo harakatlar va tayyorgarliksiz rahbariyat tufayli qiyinçiliklarga uçragan [aniqlansin]. Jamoa Föröega qaytişga qaror qilgan [aniqlansin], u yerda Bergman suratga oliş uçun uy topgan. Föröe orolidagi ob-havo ajoyib bölgan; suratga oliş guruhi Stokgolmda suratga olingan materialning köp qismini qayta suratga olgan.

Anderson aytişiça, u va Ulman bitta şaxsning turli tomonlarini ifodalovçi rollarni öynaşga kelişganlar va ular bu şaxs Bergmanga tegişli deb taxmin qilganlar. Aktrisa, ular öyinda bir-birini muvozanatlaşga harakat qilganini aytgan. Bergman aktrisalariga har bir sahna nimani anglatişini söramaslikni aytgan; Ulmanning fikriça, operator Sven Nyukvist ham rejissyorning niyatlari haqida xabardor qilinmagan va intuitiv ravişda işlagan.

Ssenariyda Almaning orgiya haqida gapirib beriş sahnasi bor bölsa-da, Anderson 1977-yilda Bergmanga bu sahnani filmdan olib taşlaş maslahat berilganini aytgan. Sahnani suratga oliş uçun ikki soat kerak bölgan, Ulman va Andersonning yakka dublyajlarida yaqin planlardan foydalanilgan. Keyinçalik Anderson, uning baʼzi işlari «banal» deb öylagan bölsa-da, «Persona»dagi ishi bilan faxrlanişini aytgan. Ulman öz kadrlarini hikoyaning erotik tabiatiga tayyorgarliksiz, tabiiy reaksiya sifatida tasvirlab bergan.

Ssenariyda «Almaning Elizabetga ğalati öxşaşligi bilan yaqin plani» nazarda tutilgan. Föröe orolida Bergman Ulman va Andersonning yuzlari bir butunlikka aylanadigan kadrni öylab topgan. Bu, Bergman har bir aktrisaning yuzining noqulay tomoni deb hisoblagan qismini turli kadrlarda yoritiş va yoritilgan tomonlarni birlaştiriş orqali amalga oşirilgan. Aktrisalar bu effektdan Moviolaʼda körsatuvdan oldin xabardor bölmagan. Heç bir aktrisa natijadagi tasvirda özini tanimagan.

Ulmanning sözlariga köra, Almaning Elizabetning onaligini tasvirlaydigan sahnasi ikki kamera bilan suratga olingan, aktrisalar alohida-alohida suratga tuşgan va har birining kadrlari montaj paytida yopiştirilişi uçun möljallangan. Keyin Bergman har bir rakursning muhim narsani aytişini hal qilgan va ikkalasini ketma-ket işlatgan.

Bergman orgiya haqida gapirilgan sahnadagi tovuşdan norozi bölgan, şuning uçun Andersondan sahnani qayta öqişni söragan; u esa ovozini pastroq qilib qayta öqigan. Sahna yozib olingan va dublyaj qilingan.

Lars Yoxan Verlening musiqasida törtta violonçel, uçta skripka va boşqa asboblar işlatilgan. Verle Bergman bilan işlaşini şunday tasvirlagan: «Keyin u filmlar qanday körinişda bölişi haqida juda noaniq ğoyalar bilan keldi, lekin men baribir uni tuşundim va u menga bir neçta kalit sözlarni berdi. Badiiy asarning bir qismi bölganimdan biroz hayratda qoldim, uni hazm qilişga juda kam vaqtim bor edi. Filmni bir yoki ikki marta körib, keyin musiqa yoziş qanday mumkin, degan savol qiziq?».

Tanqidçilar Bibi Anderssonning işini yuqori baholagan va u eng yaxşi ayol roli uçun «Oltin qönğiz» mukofotini olgan. Film şved va amerika matbuotidan ijobiy şarhlar olgan.

Svenska Dagbladetʼda Stig Vikander kartinani «ilohiy heç narsaga gnostik izlaniş» deb atagan. 1966-yilda teolog Gans Nistedt filmni Xyalmar Sundenning asarlari bilan soliştirgan.

Şvetsiya kino instituti jurnali «Chaplin» «Persona» kultining 1967-yilga kelib Şvetsiyadan taşqariga tarqalganini xabar qilgan.

Rojer Ebert özining ilk şarhlaridan birida filmga törtta yulduz bergan; u filmni «qiyin» deb atagan va kartina hamda boş qahramonning «oddiy bölişdan va biz kutgandek munosabatda bölişdan qatʼiy boş tortişini» aytgan.

«New York Times» uçun yozgan Bosli Krauzer «Persona»ni «gözal, injiq film, u barça hissiy keskinligiga qaramay, qattiq intellektual talablar qöyadi» deb atagan.

Variety şunday yozgan: «kartinaning hayajonli mavzusi, rejissura, aktyorlik va suratga olişning mukammalligini inkor etib bölmaydi»; xulosada: «Bergman, ehtimol, texnik va konseptual jihatdan özining eng mohir filmlaridan birini, ammo şu bilan birga eng murakkablaridan birini yaratgan».

Time filmning «Bergmanning ikki taniş obsesiyasini birlaştirganini: şaxsiy yolğizlik va zamonaviy ayolning öziga xos azoblari» deb taʼkidlagan.

Mustaqil tanqidçi Jeffri Maknab bir qator boşqa tanqidçilar uni barça davrlarning eng buyuk filmlaridan biri deb hisoblaşini qayd etgan.

Piter Bredşoo 2003-yildagi The Guardianʼdagi şarhida unga beş yulduzdan törttasini berib, uni «ajoyib, hatto hayratlanarli» deb atagan.

«Chicago Tribune» uçun Maykl Uilmington 2006-yilda unga törtta yulduz qöygan va uni «ekrandagi asosiy asarlardan biri va, ehtimol, Ingmar Bergmanning eng yaxşi filmi» deb atagan.

«The New Yorker»dan Polin Keyl oxirgi natija «açiniş» ekanini aytgan, ammo Almaning orgiyasini tasvirlaydigan sahna «kino tarixidagi kam uçraydigan haqiqiy erotik sahnalardan biri» deb taʼkidlagan.

Leonard Maltin özining 2013-yildagi «Film qöllanmasi»da filmga «3,5 yulduz» bergan va uni «nozik kuzatuvçi tomoşabinlar uçun şarpali, sheʼriy» deb atagan.

«Chicago Reader» tanqidçisi Deyv Ker film Bergmanning eng yaxşi kartinasi bölişi mumkinligini yozgan, ammo uning ikkinçi darajali ğoyalariga (eksperimental film uçun) va zerikarliligiga qarşi çiqqan.

1968 — AQŞ Milliy kino tanqidçilari jamiyati mukofoti

Eng yaxşi aktrisa — Bibi Anderson

Eng yaxşi rejissyor — Ingmar Bergman

Eng yaxşi film

1968 — BAFTA mukofoti

Eng yaxşi xorijiy aktrisa — Bibi Anderson