Roman Holiday

«Rim taʼtillari» (ingl. Roman Holiday) — 1953-yilda rejissyor va prodyuser Uilyam Uayler suratga olgan, Dalton Trambo adabiy ssenariysi asosidagi amerikaça romantik komediya, melodrama elementlari bilan. Boş rollarni Gregori Pek va Odri Xepbern ijro etgan. Bu Xepbernning birinçi jiddiy roli bölib, aktrisaga «Oskar» mukofotini olib kelgan.

1954-yilgi «Oskar» marosimida eng yaxşi adabiy manba uçun mukofot ham topşirilgan. Dalton Trambo «kommunizmga hamdardlik» va «Kongressga hurmatsizlik» (hamkasblariga qarşi guvohlik berişdan boş tortgani) uçun bir yil qamalgan, keyin esa «Gollivudning qora röyxati»ga kiritilgan edi. Şu sababli u yaşirin işlagan: uning ismi heç qayerda tilga olinmagan va titrlarda bölmagan. Uning örnida ssenariy muallifi sifatida Yan Maklellan Xanter körsatilgan, mukofotni ham aynan şu oldi. Mukofot faqat 1993-yilda Trambonning bevasiga rasman topşirildi, Trambonning özi esa 1976-yilda vafot etgan edi. Faqat 2011-yil dekabrida AQŞ Ssenaristlar gildiyasi makkartizm davridagi bu hikoyani yakuniy yopişga qaror qildi: filmning rasmiy tavsiflari va tiklangan versiyalarning titrlariga Dalton Trambo adabiy ssenariy muallifi sifatida kiritildi. U Yan Xanter va Jon Dayton bilan birga rejissyor ssenariysining hammualliflari sifatida ham körsatildi.

Çiqqanidan beri film köplab nufuzli kinomukofotlar va nomzodliklar oldi. 1999-yilda «Rim taʼtillari» AQŞ Milliy film reestriga kiritildi. Bu reestrga «alohida madaniy, tarixiy yoki estetik ahamiyatga ega» filmlar kiradi.

Uyda Radoviç körinişidagi ovozsiz epizodda moda suratkaşi Françesca rolini öşa paytda Italiyada maşhur bölgan, fin kelib çiqişli aktrisa Tanya Veber ijro etgan.

Filmning boşida elçixonadagi qabulda ommaviy sahnada, jumladan, Xari Singx kabi haqiqiy zodagonlar ham öynagan (u öz ismi bilan körsatilgan).

Filmning oxirida malika jurnalistlar bilan tanişmoqçi bölgan ommaviy sahnada öşa paytda Rimda işlagan haqiqiy jurnalistlar iştirok etgan. Ular öz ismlari va gazetalari nomidan çiqiş qilganlar, masalan, ispaniyalik «La Vanguardia» gazetasidan Xulio Moriones yoki fransuzça «Le Figaro» gazetasidan Moris Montabr. Bu product placement şartlari nomaʼlum.

Mukofotlar böyiça eng saxiysi 1954-yil böldi. 1954-yil 25-martda Gollivuddagi «Pantages» teatrida bölib ötgan 26-«Oskar» marosimida «Rim taʼtillari» birdaniga önta nomzodlikka kiritilgan, jumladan, «Yilning eng yaxşi filmi» nominatsiyasiga ham. Biroq asosiy kinomukofot Fred Sinnemanning «Bundan buyon va abadiy» filmiga berildi. «Rim taʼtillari» esa uçta «Oskar» oldi:

Eng yaxşi adabiy manba — Dalton Trambo

Eng yaxşi kostyum dizayni (qora-oq film) — Edit Xed

Eng yaxşi ayol roli — Odri Xepbern

Marosim kuni Odri Xepbern Brodveyda «Undine» spektaklida öynardi. Sahna pardasi tuşgaç, unga kutib turgan politsiya mototsikl eskorti yordamida mukofotlaş marosimiga ulgurdi. Şu yili unga dramatik ayol roli uçun «Oltin globus» mukofoti va 7-BAFTA marosimida eng yaxşi ingliz aktrisasi unvoni ham kutilgan edi.

1999-yilda «Rim taʼtillari» «alohida madaniy, tarixiy yoki estetik ahamiyatga ega» filmlar sifatida Milliy film reestriga kiritildi.

2002-yilda AQŞ Kino sanʼati instituti filmni «AQŞ kinosining sönggi 100 yildagi 100 ta eng ehtirosli filmi» röyxatida 4-öringa qöydi. 2008-yilda uşbu institut filmni «Klassik janrlardagi 10 ta eng yaxşi AQŞ filmi» röyxatida romantik komediyalar önligi içida 4-öringa joylaştirdi.

Qora röyxatga kiritilgan Dalton Trambonning ismi öşa paytda heç qayerda tilga olinmagani uçun, adabiy ssenariy muallifi sifatida Yan Mak-Lellan Xanter körsatilgan va mukofot ham unga topşirilgan. Faqat 1993-yilda, ikkalasi ham vafot etganidan keyin Akademiya Dalton Trambonni «Oskar»ning haqiqiy sohibi deb rasman eʼlon qildi. Öşa paytga kelib na nominatsiyaning özi (1958-yilda u «Eng yaxşi original ssenariy» nominatsiyasi bilan almaştirilgan edi), na muallif mavjud emas edi (Dalton Trambo 1976-yilda vafot etgan). Biroq Akademiya qöşimça posmertal mukofotlar bermadi. Marosim paytida ham nomzod, ham nominatsiya mavjud bölgani uçun «Oskar» mukofotlari rasmiy tarixiga özgartirişlar kiritildi va 1993-yildan beri u yerda faqat Trambonning ismi turadi, göyo bu aynan 1954-yilda sodir bölgandek. Trambonning beviysi Kleoga statuetkaning nusxasi topşirildi.

Marosimdan bir oy oldin, fevralda, AQŞ Ssenaristlar gildiyasining anʼanaviy mukofotlari topşirildi. Komediya uçun eng yaxşi ssenariy mukofotini ham Yan Mak-Lellan Xanter oldi, «Rim taʼtillari» rejissyor ssenariysining hammualliflari Jon Dayton ham şu mukofotda iştirok etdi. Faqat 2011-yil dekabrida AQŞ Ssenaristlar gildiyasi makkartizm davridagi bu hikoyani yakuniy tugatdi. Filmning rasmiy tavsiflari va tiklangan versiyalarning titrlariga Dalton Trambonning ismi adabiy ssenariy muallifi sifatida kiritildi. U, şuningdek, Yan Mak-Lellan Xanter va Jon Dayton bilan birga rejissyor ssenariysining hammualliflari sifatida körsatiladi.

1930-yillarning boşida Alfred Xitçkok «graf xonim Rassel hikoyasini ekranlaştirmoqçi edi: qirollik saroyidan qoçib ketgan va oddiy odam bilan ön beş kun davomida zavq va sarguzaştlarga töla vaqt ötkazgan malika haqida». Keyinçalik u bu haqda Fransua Tryuffoga aytib bergan.

Qoçqin malika va uni qöriqlab yurgan tasodifiy hamrohi haqidagi syujetni dastlab Frenk Kapra öylab topgan edi. U uruşdan keyin öz studiyasi «Liberty Films»da 1934-yildagi «Bir keça sodir bölgan voqea» filmi bilan olgan şov-şuvli muvaffaqiyatni takrorlamoqçi edi. Endi unda nom va resurs bor edi, şuning uçun «qirollik remeyki»ga ayol roli uçun Elizabet Teylorni, erkak roli uçun Keri Grantni taklif qilişni rejalaştirgan edi. Kapra ssenarist Yan Xanterga murojaat qildi, u esa birlamçi ssenariy variantini (va ish haqini) nomi nomaʼqul bölib qolgan Dalton Trambonga topşirdi. Trambo öşa paytda Amerika faoliyatini tergov qiliş komissiyasi (HUAC) tekşiruvi ostida edi va uning ismi şartnomalarda rasman tilga olinmagan edi.

Biroq «Liberty Films»ning birinçi filmi — «Mamlakat ahvoli» («State of the Union», 1948) — prokatda muvaffaqiyatsizlikka uçradi. Studiyaning moliyaviy muammolari kuçayaverdi va oxir-oqibat Kapra mulkining hammasini, şu jumladan ssenariylar va ularning qoralamalarini «Paramount Pictures»ga sotdi. Kapra yangi egasining buyurtmasi böyiça ham loyihani amalga oşirişga tayyor edi, lekin studiyada mablağ yetişmasdi va qattiq moliyaviy şartlar qöyildi: byudjet qatʼiy ravişda 1,5 mln $ dan oşmasligi kerak edi. Bu faqat yulduzlardan iborat tarkibdan voz keçişni va, asosiysi, ança qimmat rangli suratga olişdan voz keçib, qora-oq film tanlaşni anglatardi. Rejissyorni bunday şartlar qoniqtirmadi. Şuningdek, u haqiqiy muallif kim ekanini bilgani va qora röyxatdagi ssenarist bilan işlaşni xohlamagani haqida miş-mişlar bor edi.

Ssenariyni amalga oşiriş işini 1947-yilda aynan qora-oq «Hayotimizning eng yaxşi yillari» filmi uçun «Oskar» olgan Uilyam Uayler oldi. Trambo öşa paytda «Gollivud önligi»ning qora röyxatida edi, «Kongressga hurmatsizlik» uçun federal qamoqxonada 11 oy ötirgan, AQŞ dan çiqib ketib, Mexikoda yaşardi. Şu sababli rejissyor ssenariysini kuzatib boriş va operativ özgartirişlar kiritiş uçun kinossenarist Jon Dayton yollandi. U suratga oliş oxirigaça guruh bilan birga qoldi. Italiyada ssenariy ustida işlaşga Enio Flayano va Suzo Çekki dʼAmiko kabi ustalar ham jalb qilindi. Suzo Çekki dʼAmiko eslaşiça, ular «hammasini boşidan qayta yozgan, çunki bizning tsenzura Amerika nusxasini rad etgan, unda italyan politsiyasi juda qöpol masxara qilingan edi». Şuningdek, uning sözlariga köra, rejissyor Rim voqeligida filmda foydalaniş mumkin bölgan yangi tafsilotlarni topgan.

Jo Brådli rolini dastlab Keri Grantga taklif qilişgan, Kapra ham şuni niyat qilgan edi. Biroq Grant rad etdi va juda töğri taʼkidladi: yangi ssenariyda markaziy qahramon aniq malika, erkak roli esa ikkinçi darajali. Şundan keyin rol Gregori Pekka taklif qilindi, u ham avval xuddi şu sababga köra rad etdi. 30 yildan keyin Grant bilan kasbiy raqobatni eslab, Pek öz-özini masxara qilib dedi: «Har safar menga komediya ssenariysi taklif qilinganda, menda bu ssenariydan meндan oldin Keri Grant voz keçgan degan qatʼiy taassurot paydo bölardi». Biroq Uayler Pek bilan yana uçraşib, uni köndirişga muvaffaq böldi. Pek buning uçun unga doim minnatdor bölgan.

Malika Annani Londondagi sinovlarda yangi aktrisa Odri Xepbern topdi. U Kolet taklif qilgan «Jiji» spektaklidagi boş rol taklifini yangina olgan edi. Kinematografdagi tajribasi televizion spektakllardagi bir neçta kiçik epizodlar va «Lavender Xill tödasi» filmi bilan çeklangan edi. Kinodagi bir hikoyaga köra, Uayler operatorga «Tayyor!» buyruğidan keyin kamerani töxtatmaslikni aytgan. Xepbern böşaşib, jonli va tabiiy harakat qila boşlagan. Aynan şu tarzda olingan kinoproba rejissyorni öz malikasini topganiga işontirgan. Yagona özgartirilişi kerak bölgan narsa aktrisaning familiyasi edi: AQŞ da allaqaçon maşhur aktrisa Ketrin Xepbern bor edi va Odriga taxallus oliş taklif qilindi. U buni rad etdi, studiya esa bosib turmadi.

Baʼzan Xepbern kamera yoqilganini bilgani va rejissyorga şunçaki ergaşgani haqida fikr uçraydi. Bu fikr aktrisaning «Odri Xepbern. Hayoti, uning özi aytib bergan» deb nomlangan, göyo ölim oldidan yozilgan avtobiografiyasidan kelib çiqqan. Biroq bu avtobiografiya adabiy soxtakorlikdir.

Uayler filmni faqat Rimda, studiya dekoratsiyalarida emas, balki şu yerda suratga oliş şartida olgan. «Paramount Pictures» direktori Frenk Frimen bunday qarorga şubha bilan qaragan va Rimda faqat umumiy kadrlarni olişni taklif qilgan, ammo Uayler qatʼiy turib olgan. Voqealar joylari atmosferasiga singişdan taşqari, moliyaviy foyda ham bor edi. Italiyada suratga olganda, kompaniyaning Yevropadagi muzlatilgan hisoblaridan foydalaniş mumkin edi: ularni AQŞ ga ötkazib bölmasdi, lekin mamlakat içida suratga oliş xarajatlari uçun işlatiş mumkin edi. Şunday qilib, «Rim taʼtillari» butunlay Yevropada suratga olingan birinçi Gollivud filmi böldi.

Suratga oliş 1952-yil yozida boşlandi va iştirokçilarning xotiralariga köra, u döstona muhitda ötgan. Uayler Abadiy Şahar tabiatidan keng foydalangan va aktyorlarga ssenariydan taşqari improvizatsiyaga ruxsat bergan. Içki sahnalar ham haqiqiy saroylarda olingan, masalan, yakuniy sahna Palatstso Kolonnaning galereyasida. Oddiy xonalardagi sahnalar Rimdagi «Çineçitta» studiyasi pavilyonlarida suratga olingan.

1953-yil bahoriga kelib asosiy suratga oliş tugadi, montaj va ovozlaştiriş işlari davom etardi. Şu paytda Buyuk Britaniyadan kutilmagan xabarlar keldi. Gazetalarda 23 yoşli malika Margaret va 39 yoşli Qirollik havo kuçlari polkovnigi Piter Taunsend örtasidagi munosabat haqida miş-mişlar, keyin esa ularning tasdiği tobora köproq paydo böla boşladi. Uruş qahramoni, Britaniya jangida Angliya ustida birinçi nemis bombardimonçisini urib tuşirgan Taunsend keyinroq qirol Georg VI svitasida sovçi lavozimini oldi. Bu lavozim unga Bukingem saroyiga kiriş imkonini berdi va u yerda malika bilan uçraşdi. Gazetalar ularning hissiyotlari çuqur va samimiy bölganini yozardi, biroq Taunsend zodagon oilasidan emas edi va bundan taşqari, oldingi nikohdan ikki farzandi bilan ajraşgan edi. Unga turmuşga çiqiş uçun qonun va odat Margaretdan rasmiy ravişda barça qirollik huquqlaridan voz keçib, saroyni tark etişni talab qilardi.

Bu aniq ssenariy takrori emas edi, lekin hissiy jihatdan filmning syujetiga juda yaqin edi. Bu buriliş filmga şunday reklama berdiki, uni na ssenariy yozişda, na suratga oliş boşlanganda heç kim öylamagan edi, lekin uni eʼtiborsiz qoldiriş ahmoqlik bölardi, albatta, Britaniya qirollik oilasiga nisbatan kinoya qilmasdan. Filmning boşida körsatiladigan soxta «Paramaunt yangiliklari» xabar lentasida birinçi xabar Annaning xalqaro safari doirasida Buyuk Britaniyaga birinçi taşrif buyurgani haqida ekanligi aytiladi. Şu tariqa tomoşabinlarga ularga maʼlum voqealar haqida işora qilinardi va nomsiz Annaning qirolligi aynan Britaniya ekanligi istisno qilinardi. «Paramount Pictures»ning matbuot relizlarida keyinçalik doim taʼkidlanardi, filmda haqiqiy voqealar bilan heç qanday parallel nazarda tutilmagan. Şunga qaramay, şarhlovçilar bunday parallellarni aniq kördilar, hatto Xepbernning malika Margaret bilan maşhur portret öxşaşligigaça.

Margaret va Piter «Rim taʼtillari»ni körganmi yoki yöqmi va agar körgan bölsa, unga qanday munosabatda bölganlari nomaʼlum. Biroq ularning öz hikoyasining oxiri ham kino finalga öxşab qoldi. 1955-yilda malika Margaret «mamlakat oldidagi majburiyatlar tufayli» Piterga uylaniş rejalaridan voz keçganini rasman eʼlon qildi. Piter saroyni tark etib, Belgiyadagi Britaniya elçixonasida harbiy attaşe lavozimini oldi.

Margaret tanlovi Edvard VIII ning tanlovidan farq qilardi: u 1936-yilda taxtdan voz keçib, amerikalik Uollis Simpsonga uylaniş uçun taxtdan voz keçgan edi (bu voqea ham juda keng tarqalgan edi).

Filmda 1952-yildan oldin ham keng maʼlum bölgan Rimning köplab joylari körsatilgan. Forum yonidagi skameykada uxlab yotgan malika Annani Jo topadi. «Ispan zinapoyasi»ning poğonalarida, Santissima-Trinita-dei-Monti çerkovi fonida kun davomida boş qahramonlar suhbatlaşadilar. Trevi favvorasi yonida sartaroşxona joylaşgan, u yerda Annaga yangi soç turmagi qilinadi. Filmning oxirida Palatstso Kolonnaning Katta zal galereyasida Anna matbuot konferensiyasi ötkazadi va Jo bilan xayrlaşadi. Şaharning boşqa köplab haqiqiy joylari ham filmda voqealar joyi yoki fon sifatida işlatilgan. Oçiliş titrlarida studiya dekoratsiyalari haqida öylaşni oldini oliş uçun alohida taʼkidlangan: «Bu film töliq Rimda, Italiyada suratga olingan va yozilgan». Hozir ham işqibozlar «Rim taʼtillari» böyiça alohida turistik marşrutlarni tuzmoqdalar.

Kolizey biroz sirli bölib qolmoqda. Taksida Jo Annani uyğotib, manzilini bilmoqçi bölganida, u faqat «Kolizey» deydi. Haydovçi töğri javob berganidek, Kolizeyda heç kim yaşamaydi. Yoki uyquli Anna öz xonasi derazasidan körgan narsasini aytgan, yoki «Kolizey» deb uning mamlakati elçixonasi joylaşgan qandaydir mehmonxona yoki palatstso nomlangan.

Boşqa narsalar qatori, film bir neça joyga jahon şuhrati va turistik maşhurlik olib keldi. Bu joylar ilgari ham mavjud bölgan, ammo unçalik keng tanilmagan edi.

Jo Brådli taksi haydovçisiga normal manzil berişga majbur bölib, öz manzilini aytadi: Via Marguttа, 51. Bu Rimning markaziy qismidagi, Piazza del Popolo yaqinidagi haqiqiy köça (ital. via Margutta). Filmning muvaffaqiyati bu kiçik köçani umuman kino va sanʼat bilan boğladi. 110/113-uyda 1950-yillarning örtalarida rejissyor Federiko Fellini va uning rafiqasi Juliyetta Mazina yaşagan, buni hozir uy devoridagi lavha eslatadi. Köça esa rassomlar, haykaltaroş va sanʼatkorlarni jalb qila boşladi va bu yerni tez orada kiçik bohem mavzeyiga aylantirdi. Xususan, şu köçada yiliga ikki marta, aprel-may va noyabr oylarida «Via Marguttadagi yuz rassom» (Cento pittori via Margutta) sanʼat festivali ötkaziladi.

51-uyning özi xususiy turar joy bölib, uning yaşovçilari köp yillardan beri panjara bilan yopilgan hovli kirişida turistik taşriflar va suratga olişning mumkin emasligi haqida ogohlantiruvçi lavha qöyib qöyganlar. Bu baʼzan işqibozlarni töxtatmaydi. Ularning saʼy-harakatlari bilan aniqlanganidek, Brådlining xonadoniga olib boradigan aylana zinapoyadagi sahna va umuman hovli içidagi sahnalar boşqa joyda suratga olingan. Bu uy hovlisida unga öxşaş narsa yöq.

«Haqiqat oğzi» (ital. Bocca della Verità) — yuzida soqolli yuz öyilgan katta dumaloq marmar plita, ehtimol, Triton yoki Okean yuzi, közi va oğzi örnida teşiklar bor. Qadimgi Rimda, ehtimol, suv quvuri teşigi uçun bezakli qopqoq vazifasini ötagan. Örta asrlarda u Santa-Mariya-in-Kosmedin çerkovi portikining devoriga suyab qöyilgan. Aynan örta asrlarda afsona paydo böladi: erini aldagan xotin relyefning oğziga qölini tiqsa, qölini yöqotadi.

Filmda afsona kengroq maʼnoda talqin qilinadi: özi haqida har qanday yolğon jazoga olib kelişi mumkin. Boş qahramonlar bir-birlarini samimiyatga undaş uçun şunday psixologik usuldan foydalanadilar. Aynan şu şaklda afsona dunyoga keng tarqaldi, «Haqiqat oğzi» ham filmdan keyin Rimning maşhur turistik joylaridan biri bölib qoldi.

«Haqiqat oğzi» yonidagi sahnada Jo avval Annani qörqitişi kerak edi: u göyo oğiz uning bilagini haqiqatan uzib olganini körsatadi. Buning uçun u bilagini köylagi yengiga yaşiradi, keyin qiçqirib qölini oğizdan tortib oladi. Rejissyor Uilyam Uaylerning xotiralariga köra, u şu hiylani oldin qizini aldaş uçun işlatgan, keyin esa uni ssenariyga psixologik jihatdan işonçli lahza sifatida kiritişga qaror qilgan: axir, ikkala qahramon ham bu paytda bir-birlariga nisbatan samimiy emasligini biladi. Gregori Pekning xotiralariga köra esa, bu yengli hiylani u estrada artisti Red Skeltondan körib olgan, rejissyorning maqsadi esa umumiyroq edi: malika Annada uydirma yolğon uçun jazo qörquvini uyğotiş. Har holda ikkovi ham Odri Xepbernga heç narsa demaganlari bilan kelişadi. Şu sababli uning darhol qörquvi butunlay samimiy bölgan. Bu eng kam sonli sahnalardan biri edi, unda birinçi dublda suratga olingan.

Filmning asl nomi «Roman holiday» Bayronning «Child Garold» (1818) sheʼriga işora qiladi. Unda daklik gladiator haqida qator bor: «Rim tomoşasi uçun söyilgan!» (Butçerʼd to make a Roman holiday!). Bu qator tarjimalarda köpinça tuşirib qoldiriladi. Bu ibora qanotli sözga aylangan va XIX asrdayoq ingliz va amerikaliklarning nutq muomalasiga kirib, «boşqa odamning azoblarini körişdan olingan zavq» maʼnosini olgan (entertainment or pleasure that depends on the suffering of others).

Filmning rus tilidagi tarjimasi bu fojiaviy ranglardagi işorani hisobga olmaydi, tomoşabinni çalğitadi, idrok yönalişini buzadi va tomoşabinni melodramatik kayfiyatga sozlaydi. Köproq mos tarjima sifatida «Rim tomoşasi uçun» yoki «Rim azoblari» kabi variantlar bölişi mumkin edi.

Jo Brådlining ovozidan uyğongan Anna yarim uyquda turib deklamatsiya qiladi:

Bu satrlar heç bir maşhur şoirga tegişli emas. Taxmin qilinişiça, ularni filmning ssenariy muallifi Dalton Trambo özi yozgan.