Ronin

1997-yil iyulda Variety jurnali Frankenxaymerning «Ronin» filmini rejissyorlik qiliş böyiça şartnoma imzolaganini xabar qildi. Şu tariqa bu film uning United Artists studiyasi uçun beşinçi filmi böldi. Frankenxaymer jurnalga bu loyihani tanlaganini, çunki «ssenariysi juda yaxşi» ekanini va «bunday turdagi filmni tomoşa qilişdan xursand bölardi», deb aytdi: «Men bu jangari filmning qahramonlar xarakteriga asoslanganini yaxşi köraman, men bunday filmlarda avval ham suratga tuşganman, masalan, «Qora yakşanba» va «Fransuz aloqasi 2» filmlarida. Bu şunçaki kompyuter grafikasi bilan yaratilgan film emas, bu odamlar haqidagi film. Bu menga unçalik yaqin bölmagan hayotdan boşqa narsa emas».

U şuningdek, bu işda köp yillar yaşagan Fransiya, ayniqsa Parij haqidagi keng bilimi va tuşunçasini qöllaş imkoniyatini kördi. U qöşimça qildi: «Men bu filmni boşqa heç qayerda suratga ola olmasdim». Uning «Poyezd» (1964), «Katta mukofot» (1966), «Erişib bölmas maqsad» (1973) va «Fransuz aloqasi 2» (1975) filmlari Fransiyada suratga olingan edi.

«Ronin» filmi işlab çiqariş guruhining köpgina asosiy aʼzolari Frankenxaymer bilan teleFilmlar ustida işlagan: montajçi Toni Gibbs «Jorj Uolles» ustida, rassom-dekorator Maykl Z. Xanan «Jorj Uolles» va «Olov mavsumi» (1994) ustida, kostyum rassomi Mey Raut esa «Andersonvill» (1996) ustida. Frankenxaymer özi xohlagan obraz va uslubni yaratişda yordam berişi uçun fransuz operatori Robert Fressni tanladi. Fresse özining «Fuqaro X» (1995) politsiya trilleridagi ishi bilan Frankenxaymerni qoyil qoldirdi, bu esa rejissyorga uning «Ronin» uçun rejalaştirilgan 2000 dan ortiq dekoratsiyani bajara olişiga işonç hosil qildi. Filmning prodyuseri Frenk Mankuzo kiçik böldi.

Frankenxaymerning sözlariga köra, fransuz hokimiyatlari unga Parijda kinoprodyuserlarga şahar içida qurolдан öq otişni taqiqlovçi qatʼiy farmonni çetlab ötişga yordam bergan. Bu qaror köplab tinç aholining suratga oliş vaqtida paydo böladigan otişma şovqini haqidagi şikoyatlari tufayli qabul qilingan edi. Qarorga boşqa omillar ham taʼsir qildi: hokimiyatlarning Parijda «Ronin»ga öxşaş amerikaça jangari film suratga oliş istagi, va qonun qabul qilinganidan beri bunday filmlar juda kam suratga olingani, hamda Fransiyaning suratga oliş joyi sifatidagi obrösini mustahkamlaş istagi.

Ssenariy muallifi Jon Devid Zeyk, kinoda yangi bölgan odam, «Ronin» filmi ğoyasini Jeyms Klavelning «Syogun» romanini 15 yoşida öqib, şu ğoyaga kelgan. Kitob unga ronin (xöjayinsiz samuraylar) haqida maʼlumot berdi, buni u yillar ötib ssenariyga kiritdi. Asosiy voqea joyi sifatida Fransiyani tanlagan Zeyk şunday dedi: «Köp yillar ötib, voqeaning asosiy sahnalaridan biri bölib ötadigan Nitstsada quyoşga qarab turib, Angliya qirğoği böylab yurib kelayotgan, tişigaça qurollangan beş nafar jandarmning siluetini kördim. Bu tasavvur menga bu filmni Fransiyada suratga oliş kerakligini tuşuntirib berdi».

Ssenariy mualliflik huquqi haqida fikrlar turliça. Zeykning advokatining aytişiça, dramaturg Devid Memet suratga oliş boşlanişidan oz oldin De Niro rolini kengaytiriş va muhabbat çiziğini qöşiş uçun yollangan. Memet bir neçta sahnani qayta yozgan bölsa-da, Zeykning sözlariga köra, uning hissasi ahamiyatsiz bölgan. Frankenxaymer esa Memetning hissasi kattaroq ekanini bildirdi: «Titrlarda şunday yozilişi kerak: „Syujet J. D. Zeyk, ssenariy Devid Memet“. Biz Zeykning ssenariysi böyiça bitta satr ham suratga olmadik». Keyinçalik Frankenxaymer bu bayonotni 1998-yil sentabrida Variety jurnalida çop etilgan oçiq maktubda rad etdi va şunday yozdi: «J. D. Zeyk ssenariy mualliflari röyxatida birinçi örinni, şuningdek, Ssenaristlar gildiyasi unga berilgan yagona örinni olişga şubhasiz haqli... [U] bu filmga qöşgan katta hissasi uçun tan olinişga loyiq va men u bilan işlaganimdan faxrlanaman». Memet mukofotni Zeyk bilan bölişişi kerakligini bilib, nomini Richard Vayss taxallusi bilan körsatişni talab qildi, çunki u oldin faqat yagona ssenarist bölgan loyihalarda öz ismini işlatişga qaror qilgan edi.

«Ronin» filmining byudjeti 55 million dollarni taşkil etdi. Asosiy suratga oliş 78 kun davom etdi, 1997-yil 3-noyabrdan Oberviliyadagi taşlandiq ustaxonada boşlandi. Port-de-Lilda va Arlning tarixiy amfiteatrida sahnalar noyabr oyida olindi. Şundan söng suratga oliş guruhi Kannesdagi «Majestik» mehmonxonasida, La-Turbi va Vilfranşda davom ettirildi.

Suratga oliş 19-dekabrda Rojdestvo munosabati bilan töxtatildi va 1998-yil 5-yanvarda Epinede qayta boşlandi. U yerda suratga oliş guruhi павильонларда ikki içki dekoratsiyani qurdi: biri Monmartrdagi bistro uçun, ikkinçisi qişloq fermasi uyi uçun. Ikkala sahnada ham tabiiy suratga oliş mavjud. «Zenit» teatridagi vahimaga tuşgan olomon bilan bölgan kulminatsion sahnaga 2000 ga yaqin statist kerak böldi, ularni fransuz kasting-direktori Margo Kapelye boşqardi. Suratga oliş 1998-yil 3-martda Defansda yakunlandi.

Jangovar sahnalarni suratga oliş uçun ikkinçi rejissyor va operator bölmagani sababli Frankenxaymer va operator Robert Fresse asosiy guruh suratga olişni tugatganidan keyin yana 30 kun davomida ularni boşqardi. Birinçi quvğin sahnasi La-Turbi va Nitstsada suratga olindi, qolganlari Parijning turli tumanlarida, jumladan, Defans va Garilyano köprigida olindi. Avtomobil tunnelidagi sahnalar keçasi suratga olindi, çunki kunduzi tunnelda harakatni töxtatiş imkonsiz edi. Avtomagistraldagi quvğin, unda aktyorlar qarşi kelayotgan maşinalardan qoçadi, yopilgan yölda tört soat davomida suratga olingan.

Frankenxaymerning katta çuqurlikdagi aniqlikka bölgan muhabbati uni filmni faqat 18 dan 35 mm gaça fokus masofali keng burçakli obyektivlar bilan, Super 35 formatida suratga olişga olib keldi. Ikkala obyektiv ham har bir kadrga sahnaning katta qismini joylaştiriş imkonini beradi va töliq ekranli namoyiş uçun kadrlaşda erkinlik beradi.

Rejissyor şuningdek, birinçi avlod plyonkasiga xos sifatni saqlab qoliş uçun yorqin asosiy ranglardan qoçdi. U aktyorlar va statistlarga yorqin ranglardagi kiyim kiymaslikni maslahat berdi va plyonkani Deluxe kompaniyasining kumuş saqlovçi jarayon bilan rangli kontrastni yaxşilaş (CCE) texnologiyasi bilan qayta işladi. Fresse Frankenxaymerning talablariga javob beriş uçun turli kameralardan foydalanganini aytdi, jumladan, dialog sahnalari uçun Panaflex, quvğinlar uçun esa Arriflex 435 va 35-III kameralari. Kamera barqarorlaştiruvçisi Steadicam suratga olişning yarmi davomida işlatildi va uni rejissyorning uzoq yillik hamkori Devid Kroun boşqardi. Frankenxaymerning sözlariga köra, 2200 ta sahna suratga olingan.

Frankenxaymer quvğin sahnalarida kompyuter effektlaridan qoçdi, ularni oldindan rakursli rasmlar bilan körib çiqdi va «Katta mukofot» filmidagi kamera örnatmalaridan foydalandi. Aktyorlar avtomobil içida ötirdi, Formula-1 poygaçisi Jan-Per Jarye va tajribali poygaçilar Jan-Klod Lanye hamda Mişel Noygarten ularni 160 km/s tezlikkaça boşqarişdi. Aktyorlar suratga oliş boşlanişidan oldin poygaçilar uçun avtomaktabga yozildi. Avtomobil tryuklari koordinatori Lanyening sözlariga köra, asosiy vazifa kadrlar çastotasi bilan öynab tezlikni sunʼiy oşirişdan qoçiş edi. U şunday dedi: «Kadrlar çastotasining özgarişi yoritişga taʼsir qiladi. U 20 kadrda va 24 kadrda farq qiladi». Biroq Fresse qöşimça qildi: «Baʼzan, lekin juda tez-tez emas, biz sekundiga 22 kadr, hatto 21 kadr çastotasidan ham foydalandik». Tezlik hissini kuçaytiriş uçun avtomobillarning old qanotlari ostiga örnatilgan kameralardan olingan kadrlardan foydalanildi.

Yakuniy quvğin sahnasi uçun, unda 300 kaskadyor iştirok etdi, suratga oliş guruhi törtta BMW 535is va beşta Peugeot 406 sotib oldi. Ulardan biri ikkiga bölinib, Mercedes-Benz 500 E tomonidan sudralib olib ketildi, aktyorlar esa içkarida edi. Şuningdek, öngdan boşqariladigan avtomobil variantlari ham sotib olindi. Çap tomonga soxta rul örnatilgan edi, kaskadyorlar esa avtomobillarni çapdan boşqarişgan. Yakuniy quvğinda musiqa juda kam işlatildi, çunki Frankenxaymer musiqa va tovuş effektlari yaxşi uyghunlaşmaydi, deb hisobladi. Tovuş rejissyori Mayk Le Mar filmdagi barça maşinalarning tovuşini poygalar trasida yozib oldi va postprodaksion bosqiçda ularni aralaştirdi.

Frankenxaymer sekin harakatda otişmalarni suratga olişdan boş tortdi, çunki ekrandagi zöravonlik real vaqtda körsatilişi kerak, deb hisobladi. Filmning texnik maslahatçisi, Maxsus havo xizmati öquv bölinmasining sobiq instruktori Mik Gould aktyorlarga qurol bilan işlaş va partizan taktikasini örgatdi. Jismoniy tryuklarni Jo Dann muvofiqlaştirdi.

Frankenxaymer filmning finalining ikkita qöşimça versiyasini suratga oldi. Birinçisida Dedra bistro yonidagi zinada kutadi va Sem bilan Vinsentga qöşiliş kerakmi yöqmi, deb öylaydi. Bu fikrdan voz keçib, u zinadan kötariladi. U maşinaga ötirganida, IRA jangçilari uni furgonga tortib kiritib, xoin deb ataydi; keyinçalik uni öldirişgani nazarda tutiladi. Dedraning ola ketilganidan bexabar Sem va Vinsent suhbatni tugatib, ketib qolişadi. Frankenxaymer sinov tomoşabinlari finalni «yomon körganini» aytgan bölsa ham, ular Dedraning ölimini körişni xohlamagani sababli, u finalni «haqiqatan ham muvaffaqiyatli» deb hisobladi.

Ikkinçi finalda Dedra Sem va Vinsent bistrodan çiqqandan keyin öz maşinasiga boradi. Bu final ham rad etildi, çunki u «juda gollivudça» bölib, davom etiş haqida işora qilardi. Frankenxaymer sinov tomoşasida tomoşabinlarning fikrlariga quloq solib, murosaga kelgan finalni qabul qildi va «MGM/UA uşbu filmga qilgan ulkan investitsiyalarni hisobga olsak, tomoşabinlarning fikriga quloq soliş kerak», dedi.

Dastlab «Ronin» filmi uçun musiqani Jerri Goldsmit yozişi kerak edi, biroq u loyihani tark etdi. Metro-Goldwyn-Mayer kompaniyasining musiqa böyiça ijroiya vitse-prezidenti Maykl Sandoval Goldsmitning örniga eng yaxşi bastakorlar röyxatini tuzdi.

Sandovalning uçta nomzodidan Frankenxaymer çex bastakori Ilya Smiralni yolladi. Smiral öşa paytda «hatto „B“ toifasidagi bastakorga ham unçalik yaqin emasman», deb aytgan. Smiral filmning yakuniy versiyasi yopiq namoyişida iştirok etdi va Frankenxaymerning fikriça, uning asosiy mavzusi «ğam-alam, yolğizlik va qahramonlik» xususiyatlarini öz içiga olişi kerak edi. Buni amalga oşiriş uçun Smiral ikkita qamişli qadimiy arman sozi bölgan duduk çalgan. Smiral Frankenxaymerga demo material yubordi, u esa juda xursand bölib, Smiralni filmning bastakori etib tayinladi. Smiralning «Ronin mavzusi» kompozitsiyasi boşlanğiç sahnalarda işlatilgan.

Smiralning «Ronin» filmi uçun musiqasi, uning yirik kinostudiyadagi birinçi ishi, London studiyasi CTS da yetti haftada yozib olindi. Orkestrlaştiriş va dirijyorlikni Nik Ingman, montajni Mayk Flikker, yoziş va aralaştirişni esa Jon Uaynot amalga oşirdi. Varèse Sarabande 1998-yil sentabrida saundtrek albomini CD da çiqardi. AllMusic saytining Jeyson Ankeni albomni 5 balldan 4,5 ball bilan baholab, uni «ritm va atmosferani mahorat bilan his etişni körsatuvçi, çuqur taʼsirli tinglaş tajribasi» deb atadi.

«Ronin» filmining jahon premyerasi 1998-yil 12-sentabrda 55-Venetsiya kinofestivalida bölib ötdi, keng prokati esa 25-sentabrda boşlandi. «Ronin» prokatda örtaça yaxşi qabul qilindi: birinçi dam oliş kunlarida u AQŞda kassa böyiça ikkinçi örinni egalladi va 16,7 million dollar yiğdi, faqat «Tiqilinç soat» komediya jangarisidan orqada qoldi, u 2643 ta kinoteatrda 26,7 million dollar yiğgan edi. Ikkinçi dam oliş kunlarida film beşinçi öringa tuşdi, uçinçi kunlarda esa yettinçi öringa, mos ravişda 2487 ta kinoteatrda 7,2 million va 4,7 million dollar yiğdi. U oltinçi dam oliş kunlarigaça pasayişda davom etdi, bu paytda 1341 ta kinoteatrda 1,1 million dollar (13-örin) yiğdi. Buyuk Britaniyada «Ronin» birinçi haftasida 1,4 million dollar yiğib, «Antz» va «Blade» filmlaridan keyin uçinçi öringa çiqdi. Film kinoteatrlardagi prokatini AQŞ va Kanadada 41,6 million dollar, butun dunyo böyiça esa 70,7 million dollar yiğib yakunladi. «Ronin» 1998-yilda R reytingli filmlar orasida eng köp daromad keltirgan 11-film böldi.

CinemaScore kompaniyasi sörov ötkazgan tomoşabinlar filmga A+ dan F gaça bölgan şkala böyiça örtaça «C+» bahoni qöydi.

«Ronin» tanqidçilar tomonidan iliqlik bilan qabul qilindi. Tanqidçilar aktyorlar tarkibini yuqori baholadi, köpçilik ayniqsa Robert De Nironi alohida taʼkidladi. Variety jurnalidagi Todd Makkarti De Nironi filmning harakatlantiruvçi kuçi deb atadi, ammo Chicago Reader jurnalidan Liza Alspektor bu fikrga qöşilmadi.

Keskin sahnalar, ayniqsa quvğinlar umuman olganda yuqori baho oldi. The New York Times gazetasidagi Janet Maslin ularni «şunçaki sensatsion» deb atadi. The Washington Post gazetasi bu sahnalarni davomiyligi uçun tanqid qildi, Makkarti esa ularni haddan taşqari kadr sakraşlari uçun tanqid qildi.

Robert Fresse operatorlik ishi doimo yuqori baholandi. Chicago Tribune gazetasidagi Maykl Uilmington filmni faqat taşqi körinişi jozibali va qiziqarli deb atadi. Chicago Reader syujetni zerikarli, The Washington Post esa ikkilamçi deb tanqid qilgan bölsa-da, Uilmington uni «taniş, lekin keskin hikoya» deb atadi. Ayrim şarhlovçilar filmning eng yaxşi sahnalaridan biri sifatida De Niro va Natasha McElhone mehmonxonada turistlar sifatida poz berib, öz nişonlarini suratga olgan josuslik sahnasini ajratib körsatdi.

Tanqidçilar Frankenxaymerni ham yuqori baholadi, çunki u «Mançjuriya nomzodi» (1962) siyosiy trilleridan keyin keng eʼtirof topib, rejissyor sifatida tan olingan. Köpçilik uning ijodiga hamkasbi va yaqin dösti Jan-Per Melvilning taʼsir qilganini taʼkidladi, ayniqsa Melvilning 1967-yilgi «Samuray» neo-noir filmining taʼsiri katta bölgan. Biroq Makkarti «Ronin»da Melvilning «çarçagan, ekzistensial zerikiş» tuyuği yöqligini yozgan.

Film Frankenxaymerning ijodiy şaklga qaytişi sifatida baholangan. Uning 1994-yilgi «Devor orqasida» telefilmi, «Olov mavsumi», «Andersonvill» va «Jorj Uolles» uçun olgan «Emmy» mukofotlari uning 1970 va 1980-yillarda rejissyorning spirtli içimlikka qaramligi tufayli karerasi pasayganidan söng uni qayta tiklagan edi. «Ronin» Frankenxaymerning sönggi yaxşi qabul qilingan töliqmetrajli filmi böldi. Uilmington uni «Mançjuriya nomzodi»ning «yorqin ixtiroçiligi» yöq bölsa-da, rejissyorning oxirgi ön yilliklardagi eng yaxşi filmi deb atadi, Stiven Prins esa bu filmni «uning karerasining sönggi davridagi şedevri» deb atadi. Prins yozadi:

«„Ronin“da Frankenxaymer özining kinematografik isteʼdodini va estetik afzalliklarini tasdiqladi. Film uslubiy jihatdan uning ijodining tamoyillari bilan boğliq bölib, u karerasining ilk va eng yaxşi davrida şakllangan. Realizm estetikasi uni „Katta mukofot“, „Poyezd“ va „Şamol uçqunlari“ bilan bir qatorga qöyadi, personajlar va hikoya tafsilotlarining minimalistik konsepsiyasi ham uni bu asarlar bilan boğlaydi. Frankenxaymer rejissyorlik isteʼdodini yöqotmagan, aslida. „Ronin“ — aqlli, ötkir va zukko film bölib, hozirgi yoş rejissyorlarning köpçilik filmlaridan köra vizual hikoyaçilikda katta mahorat namoyiş etadi».

1999-yil fevralda MGM Home Entertainment kompaniyasi «Ronin» filmini ikki tomonlama DVD da çiqardi. Unda asl keng ekranli format va modifikatsiyalangan töliq ekranli format versiyalari, ikkalasi ham Dolby Digital 5.1 tovuşi bilan mavjud edi. DVD şuningdek muqobil final va Jon Frankenxaymerning film yaratiliş tarixi haqida hikoya qiluvçi audiokommentariyalarini ham öz içiga oladi. 2004-yil oktyabrda MGM filmning maxsus DVD naşrini, 2006-yil mayda esa ikki diskli kollektsion naşrini çiqardi. Ikkala naşrda ham aktyorlar va ijodiy guruh bilan qöşimça intervyular bor.

Film 2009-yil fevralda kinoteatr treyleri bilan Blu-ray formatida çiqarildi. 2017-yil avgustda Arrow Video kompaniyasi 4K ruxsatli maxsus Blu-ray naşrini çiqardi, u kino negatividan olingan va operator Robert Fresse tomonidan tekşirilib tasdiqlangan edi. Arrow Blu-ray diski, şuningdek, MGM maxsus DVD naşrida paydo bölgan arxiv bonus materiallarini, şuningdek Fresse ning kinodagi ilk karerasi va «Ronin» filmidagi iştiroki haqidagi hikoyasini ham öz içiga oladi.

2023-yil 20-iyunda Kino Lorber kompaniyasi HDR10 rang korreksiyasi va Dolby Vision qöllab-quvvatlaşi bilan filmning yangi 4K skanerini çiqardi.

Film 1999-yilda uçta nominatsiya va bitta mukofot oldi: Young Hollywood Awards / «Yoş Gollivud» mukofoti filmning eng yaxşi musiqiy mavzusi uçun (Best soundtrack).