Scream

«Scream» (ingl. Scream) — Uess Kreyven rejissyorligida, Kevin Uilyamson ssenariysi asosida 1996-yilda suratga olingan amerikaça sleşer. Boş rollarda Devid Arkett, Niv Kempbell, Kortni Koks, Metyu Lilliard, Rouz Makgouan, Skit Ulrix va Dryu Barrimor ijro etgan. Film Kalifornianing uydirma Vudsboro şahrida örta maktab öquvçisi Sidni Prescottning hayoti haqida hikoya qiladi. Uni Ghostface nomi bilan tanilgan niqobli qotil nişonga oladi. Film qora komediya va detektiv elementlari bilan uyğunlaşgan sleşer bölib, «Halloween» (1978), «Friday the 13th» (1980) va «A Nightmare on Elm Street» (1984) kabi filmlar orqali maşhur bölgan bu janrning klişelarini satira qiladi. Oxirgi filmni Kreyvenning özi suratga olgan. Çiqqan paytida «Scream» postmodernizm namunasi va pop-madaniyatdagi noyob hodisa sifatida qaraldi, çunki filmdagi qahramonlar qörqinçli filmlar ixlosmandlari edi va janrning klişelarini oçiq muhokama qilar, muhokama qilayotgan qahramonlarning xatolarini esa özlari takrorlar edi.

«Scream» Gainesville Ripper nomli haqiqiy voqea va Uilyamson sevib tomoşa qilgan qörqinçli filmlar, jumladan Jon Karpenterning «Halloween» filmi ilhomiga asoslangan. Dastlab «Scary Movie» (ingl. Scary Movie) deb nomlangan ssenariy «Dimension Films» kompaniyasi tomonidan sotib olingan va suratga oliş tugaşiga yaqin Vaynşteyn akalar tomonidan qayta nomlangan. Film Amerika kinokompaniyalari assotsiatsiyasining senzurasiga va natura suratga oliş ötkazilgan şahar aholisining eʼtirozlariga duç kelgan. Kartina 20-dekabrda ekranlarga çiqdi, ijobiy şarhlar oldi va moliyaviy muvaffaqiyatga erişdi: dunyo böylab 173 million dollar yiğib, «Halloween» (2018) çiqquniga qadar sleşer janridagi eng kassa filmga aylandi. Film bir qança mukofot va nominatsiyalarga sazovor böldi. Marco Beltramining saundtreki tanqidçilar tomonidan yuqori baholandi va «sönggi yillarda yozilgan qörqinçli filmlar uçun eng qiziqarli musiqiy ovozlardan biri» deb nomlandi. Şundan söng u «kultga aylangan» maqomini oldi.

«Scream» janrdagi özgarişlarni belgilab berdi, çunki unda allaqaçon tanilgan va muvaffaqiyatli aktyorlar suratga tuşgan. Bu filmga keng auditoriyani, jumladan köp sonli ayollarni jalb qilişga yordam bergan, deb hisoblanadi. «Scream»ning muvaffaqiyati 1990-yillarda sleşер janrining qayta tiklanişi bilan ham boğlanadi. Uy tomoşa qiliş uçun maxsus suratga olingan filmlar oqimi va 1970–1980-yillardagi maşhur qörqinçli franşizalarning köplab davomlari tufayli bu janr deyarli ölgan deb hisoblangan edi. Bu davomlar bir xil klişelardan foydalangani sababli moliyaviy va tomoşabinlar muvaffaqiyati kamayib borardi. «Scream»ning muvaffaqiyati yettita davomli film va teleseriallar yaratilişiga sabab böldi. Ulardan «Scream 2» (1997), «Scream» (2022) va «Scream VI» (2023) xuddi şunday tijorat muvaffaqiyatiga va tanqidçilarning ijobiy baholariga erişdi. Keyingi yillarda «Scream» va uning davomlari zöravonlik va jinoyatlarni ilhomlantiradi, hatto provokatsiya qiladi, deb franşiza ayblandi.

Dastlab Kevin Uilyamson «Scary Movie» (ingl. Scary Movie) deb nomlangan ssenariy yozgan. Bu nom bir neça yildan keyin «Scary Movie» parodiyasining rasmiy nomiga aylandi. Parodiyaning markaziy syujet çiziği Uilyamson yozgan «Scream» va «I Know What You Did Last Summer» filmlari syujetlarini öynaydi. Muallifning sözlariga köra, u qörqinçli filmlarning katta muxlisi bölgani uçun «özi tomoşa qilişni xohlagan filmning ssenariysini yozgan. Öşa paytda janr şunçaki ölik edi».

Syujet uçun asos bölgan voqea 1994-yil 9-martdagi «Turning Point» yangiliklar reportaji bölib, unda ketma-ket qotil Denni Rolling, laqabi «Gainesville Ripper», haqida gapirilgan. Uning jinoyatlarining öziga xos xususiyati şundaki, u jasadlarni qon dahşatlarini taʼkidlaydigan tarzda joylaştirgan. Şu maqsadda u xonalarga közgular örnatgan, qurbonlarining boşini kesgan va/yoki jasadlarini maʼlum pozalarda yotqizgan. Jami u 8 kişini öldirgan. Bir kuni Uilyamson uyida oçiq derazani topgan, holbuki sönggi bir neça kun içida uni heç qaçon oçmaganiga işonç hosil qilgan edi. Ssenariy muallifi döstiga qönğiroq qilib, qölida oşxona piçoği bilan uyni tintuv qilgan, telefon trubkasi qölida, çunki kimdir uni kuzatayotganiga işongan. Ammo uyda heç kim yöq edi. Uilyamsonni telefon suhbati paytida çalğitiş uçun dösti Devid Blançard uning sevimli qörqinçli filmi qaysi ekanligini söragan. Bu voqeadan hayajonlangan Uilyamson ish boşladi: 18 sahifali birinçi qoralama ssenariy filmning kiriş sahnasini qamrab olgan. Unda uyda yolğiz qolgan ayol haqida gap boradi, u qotilning qönğiroqiga javob beradi. Şundan söng Uilyamson qoralamani çetga surib, 1995-yilda nomaʼlum kompaniya tomonidan sotib olingan, ammo keyin tokçaga qöyilgan «Killing Mrs. Tingle» ssenariysiga eʼtibor qaratdi.

Moliyaviy qiyinçiliklarga duç kelgan Uilyamson Palm-Springsga jönab, «Scary Movie» qoralamasini töliq ssenariyga aylantirdi. Iloji boriça tezroq sotişni rejalaştirib, u uç kun içida butun matnni va «Scary Movie 2» hamda «Scary Movie 3» uçun ikki beş sahifali qoralamani yozdi. Muallif prodyuserlar ssenariyda köproq salohiyat körişlariga umid qilgan. Uilyamsonning aytişiça, u triller ssenariysini yozişga qaror qilgan, çunki «Killing Mrs. Tingle» köproq drama elementlari bilan aralaşgan qora komediyaga öxşaydi. U bolaligidagi sevimli qörqinçli filmlarga öxşaş film körişni xohlagan, masalan «Halloween»ga, uning muvaffaqiyatini esa uning fikriça heç kim hali takrorlay olmagan. Uilyamsonning öşa davr triller filmlariga bölgan muhabbati ssenariyga «Halloween», «Friday the 13th», «A Nightmare on Elm Street», «When a Stranger Calls» (butun «Scream»ning kiriş sahnasi bu filmning epizodiga öxşaydi) va «Prom Night» filmlariga köplab işoralar sifatida kirgan. Matn ustida işlayotganda Uilyamson köpinça «Halloween» saundtrekini tinglagan. Uning parçalari «Scream»da personajlar televizorda filmni tomoşa qiladigan sahnalarda eşitiladi. Biroq Uilyamson janrning eng yaxşi filmi deb Alfred Xitçcockning «Psycho» (1960) filmini hisoblagan. «Scream»ning oçiliş sahnasi Janet Li syujet çiziğidan ilhomlangan. Bundan taşqari, Uilyamson matnni yozayotganda Keysi rolini maşhur aktrisa ijro etişini tasavvur qilgan.

1995-yil iyun oyida Uilyamson ssenariyni sotuvga çiqariş uçun agenti Rob Parisga körsatdi. Paris matnni pessimistik qabul qildi va qonli sahnalar va zöravonlikka töla ssenariyni kam odam sotib olişini ogohlantirdi. Matnda içki aʼzolari taşqariga çiqqan jasadlarning batafsil tasvirlari köp edi. «Miramax Films» ssenariyni sotib olganda, Uilyamson haqiqatan ham qonli sahnalarning bir qismini olib taşlaşga majbur böldi. Ammo Uess Kreyven loyihani boşqarganda, ssenariy muallifi ularni qaytarib qöya oldi. Uilyamson yakuniy variantdan Sidni maktab hojatxonasida hujumga uçraydigan epizodni olib taşlamoqçi edi, çunki uni ortiqça deb hisoblagan. Ammo Kreyven sahnani qoldirişni talab qildi, çunki u Sidnining obrazini va marhum onasi bilan munosabatlarini yaxşiroq oçib beradi. Keyinçalik Uilyamson rejissyorning haqligini tan oldi.

Prodyuser Bob Vaynşteyn ssenariyni öqib, taxminan 30 sahifa (taxminan 30 daqiqa ekran vaqti) heç qanday qotillikni öz içiga olmasligini payqadi. Şuning uçun Uilyamson direktor Himbryning öldirilişini kiritdi va bu befarq holda finalning muammosini hal qildi. U bu sahnani yozayotganda, ösmirlar Stuning uyidagi ziyofatni nima uçun kutilmaganda tark etişlarini heç öylab topa olmagan edi. Himbrining ölimi yeçim böldi: maktab öquvçilari direktorning jasadi topilganini bilib, uni körişni istaşadi. Bu usul ikkinçi darajali personajlardan xalos böliş va qotilliklarni boşlaş imkonini berdi. Uilyamson bir tomondan, tomoşabinlar yigitlarni qotillik qilişga nima majbur qilganini bilişlari muhim deb hisoblagan. Boşqa tomondan esa, motivatsiyaning yöqligi dahşat va jinnilik atmosferasini kuçaytiradi, deb öylagan. Bu masala böyiça «Miramax» rahbariyati ham fikrlarini bölişgan: qotillar ikki kişi bölgani uçun Uilyamson ikki yönalişni tanladi. Billy Loomisning buzilgan oila uçun qasos motivi bor edi, Stu Maçerning repliklarida esa uning motivi «jamiyat bosimi» taʼsiri bölganiga işora bor.

«Killing Mrs. Tingle» ssenariysi 1995-yil iyun oyida juma kuni sotuvga qöyildi va dastlab heç qanday taklif tuşmadi. Ammo keyingi duşanbaga kelib, ssenariy «Paramount Pictures», «Universal Studios» va «Morgan Creek Productions» kabi yirik kinostudiyalar örtasida kuçli bahs mavzusiga aylandi. Prodyuser Keti Konrad ssenariy bilan tanişib, uni «Dimension Films» kompaniyasining Bob va Harvi Vaynşteynlari qidirayotgan narsa deb hisobladi. «Dimension» öşa paytda «Miramax Films»ning bölimi edi. Öşa vaqtga kelib «Dimension» bir neça qörqinçli filmlar çiqargan va kompaniya rejalarida şu janrda filmlar işlab çiqariş bor edi. Konrad ssenariyni Bob Vaynşteynning yordamçisi Richard Potterga olib bordi, u ham syujetni istiqbolli deb topib, uni Vaynşteynning öziga olib bordi. Potter eslaydi: «Men öşanda aytganman — agar bu sen izlayotgan narsa bölmasa, sening umuman nima kerakligini bilmayman».

Tez orada narxi oşgani sari kinokompaniyalar bahsdan çiqa boşladi. Oxirida faqat «Dimension» va Oliver Stoun bilan işlayotgan «Cinergi Pictures» qoldi. Uilyamson ikkala kompaniya ham qörqinçli film uçun katta pul tölaşga tayyor bölmasligidan qörqardi. Advokat Patti Felker Uilyamsonga maslahat berdi: «Boşqa kompaniyalar senga köproq pul tölaşadi. Lekin „Dimension“ senga filmni suratga olişda yordam beradi». Uilyamson «Miramax» tarafini tanladi, çunki ular darhol suratga olişni boşlaşlarini va ssenariydan qonli sahnalarni kesib taşlamasliklarini his qildi. Studiya muallifga 400 ming dollar töladi va ikki davomga, şuningdek, alohida qism bölişi kerak bölgan törtinçi filmni suratga oliş imkoniyatiga şartnoma tuzdi.

Uess Kreyven loyihaga eng dastlabki bosqiçda, ssenariy hali bahs mavzusi bölganida qöşildi. «Dimension» unga şaxsan ssenariyni sotib olib, loyiha rejissyori bölişni taklif qildi. Matnni Kreyven öqiyotganda sotib olindi. Bob Vaynşteyn Kreyvenning oldingi işlari bilan taniş edi va Uess rejissyor lavozimini egallaşini xohladi, çunki u Uilyamsonning ğoyalarini ekranda töliq amalga oşira olişiga işongan. Dastlab Kreyven rad javobini berdi: birinçidan, u «Haunting of Hill House» remeykini suratga olişga tayyorlanayotgan edi, ikkinçidan, u sleşerlardan uzoqlaşişni xohlardi, çunki ularning misoginiyasi va senzurasidan çarçagan edi. Kreyven bir neça bor rad etdi, Vaynşteyn esa rejissyor lavozimini Denni Boyl, Jorj Romero va Sem Reymiga taklif qildi. Robert Rodriges va Kventin Tarantino nomzodlari ham körib çiqildi. Ammo Uilyamson ularning hammasini rad etdi, çunki köpçilik rejissyorlar filmni qora komediya deb qabul qilganini his qilardi. Ssenariy muallifi Uessni ideal tanlov deb eslaydi. Uilyamson bilan uçraşuvda rejissyor şunday dedi: «Bu qörqinçli… Komediyani unut. Biz bu filmni qörqinçli qilamiz».

Şu orada Kreyvenning «Haunting of Hill House» remeykida heç narsa çiqmadi. Bundan taşqari, «Vampire in Brooklyn» va «Wes Cravenʼs New Nightmare» filmlari muvaffaqiyatga erişmadi va rejissyor yangi loyiha tanlaşga şoşilmadi. Öşa paytdagi rejissyor yordamçisi, prodyuser Juli Plek ssenariydan darhol maftun bölgan edi. U Kreyvenni «Scream»ga rahbarlik qilişi kerakligiga işontirdi. Öşa vaqtga kelib Dryu Barrimor loyihaga qöşilgan edi va Kreyven nihoyat ssenariyni öqib, filmni suratga olişga qaror qildi: «Bu bir narsa edi, ssenariy meni maʼlum darajada qörqitdi. Birinçi fikrim şu böldi: bunday qilma, yana öşa zulmatga qadam qöyma. Men avtograf berayotgan edim, şunda bir bola yonimga kelib dedi: „Janob, siz hozir suratga olayotgan filmlaringiz juda yumşoq. Siz yana „The Last House on the Left“ kabi dahşatli film suratga olişingiz kerak“. Şundan söng u ketib qoldi… Men Bobga qönğiroq qilib dedim: „Men buni qilaman“». Uilyamson Kreyven bilan uçraşuvni hayotidagi eng yaxşi voqea deb eslaydi, garçi Kreyven ssenariy böyiça öz yozuvlarini muhokama qilişni taklif qilganda qörqib ketgan edi. Uilyamson Kreyven matnni butunlay qayta yozadi, uni esa oxir-oqibat işdan böşatadi, deb öylagan edi. Ssenariy muallifining sözlariga köra, ular rejissyor bilan tez til topişgan: «Men hissiyotli odamman, Uess esa juda bosiq. Menimça, şuning uçun biz bir-birimizga mos keldik. U menga turli vaziyatlarga kamroq hayajonlanişni va miyasi bilan öylaşni örgatgan».

«Entertainment Tonight» jurnalistlari filmni suratga oliş maydonçasiga taşrif buyurganda, Kreyvendan odamlar nega qörqiş uçun pul tölaşini söraşgan. Rejissyor oddiygina javob berdi: «Ular tölaşadi, çunki ular allaqaçon qörqqan. Ular faqat qörquvni taşqariga çiqarişni xohlaşadi». Kartinaning 20 yilligi munosabati bilan öşa naşrga bergan intervyusida Kempbell Kreyvenni ajoyib feʼl-atvorli va ajoyib hazil tuyğusiga ega inson sifatida tasvirlagan. Aktrisaning xotirasiga köra, dahşatli sahnalarni suratga oliş paytida u uning «Cut!» deganini eşitib kulişini eşitgan, «bu ğalati va şu bilan birga yoqimli edi». Devid Arkettning Kreyven haqidagi eng sevimli xotirasi filmning test-tomoşasi bilan boğliq: rejissyor tomoşabinlar har safar örindiqlaridan sakrab tuşganda kulgan. Test-tomoşadan köp ötmay studiya Kreyvenga yana ikki qism uçun şartnoma taklif qildi.

Marianne Maddalena Kreyven Barrimorni oçiliş sahnasini suratga oliş paytida yiğlatgan keçani yaxşi eslaydi: «Öşa paytda men unga nima dediyotganini bilmasdim, buni bir neça soatdan keyin bilib oldim. Bu haqiqatan ham işladi! Ravşanki, bu sahna juda dilni ezuvçi, va u nima deyiş kerakligini bilardi. U haqiqatan ham aktyorlarni tanirdi va ulardan töğri aktyorlik öyinini qanday oliş mumkinligini nozik his qilardi. Rejissyor böliş bir jihatdan odamlarni boşqariş demakdir, va u buni qanday töğri qilişni bilardi».