Scream 4

Hmm, I need to correct the heading: the section headings should be translated. Let me produce the translation.

«Qiçqiriq 4» (ingl. Scream 4, baʼzan SCRE4M şaklida uslubiylaştirilgan) — 2011-yilda suratga olingan amerikaça sleşer bölib, rejissyor Ues Kreyven tomonidan Kevin Uilyamson ssenariysi asosida yaratilgan, bir nomli franşizaning törtinçi qismi. Film Outerbanks Entertainment kompaniyasi tomonidan suratga olingan, prokat bilan Dimension Films studiyasi şuğullangan.

Rollarda Devid Arkett, Niv Kempbell, Kortni Koks, Emma Roberts, Xeyden Panettyer, Enthoni Anderson, Adam Brodi, Rori Kalkin, Meri Makdonell, Marli Şelton, Alison Bri, Mariel Jaffe, Niko Tortorella, Erik Knudsen, Anna Pakuin, Kristen Bell, Lyusi Xeyl, Şeney Graymz, Britt Robertson va Eymi Tigarden ijro etgan.

Filmning voqealari Vudsboro şahridagi fojiali voqealarning yilligida röy beradi: Sidni Prescott öz kitobi tarğiboti doirasida tuğilgan şahriga qaytadi — sirli qotil yana maktab öquvçilarini ketma-ket öldira boşlaydi. Oldingi qismlar singari, kartina ham dahşat filmlarining anʼanaviy usullarini «qora komediya» bilan uyğunlaştiradi hamda klassik kinoasarlarning remeyklariga satira qiladi. Filmning asosiy mavzularidan biri ijtimoiy tarmoqlardan haddan ortiq foydalaniş va Internetdagi şuhratparastlikka berilib ketişdir.

Dastlab seriya uç qismli trilogiya sifatida möljallangan edi, ammo 2008-yil iyun oyida The Weinstein Company studiyasi törtinçi qism ustida ish boşlanganini eʼlon qildi; 2009-yil sentyabrda Kempbell, Arkett va Koksning davomda rol öynaşi maʼlum böldi, 2010-yil martda esa OAV Kreyven suratga olişga rahbarlik qilişini xabar qildi. Asosiy suratga oliş 2010-yil iyun oyida Miçigan ştatidagi Ann-Arbor şahri atrofida boşlanib, sentyabrgaça davom etdi. Kartina işlab çiqarilişi davomida «Qiçqiriq 3» ustida işlagan Eren Kruger ssenariyni «silliqlaş» işiga jalb qilindi. Test körsatuvlaridan söng, sahnalarning bir qismi 2011-yil boşida qayta suratga olindi.

Jahon premyerasi 2011-yil 11-aprelda Los-Anjelesdagi «Xitoy teatri»da bölib ötdi, keng prokatga film 15-aprelda çiqdi. Rossiyadagi premyera 2011-yil 14-aprelda bölib ötdi. Kartina tanqidçilar tomonidan aralaş baho oldi: aktyorlar öyini, rejissura va hazil baholangan, köpinça şarhlovçilar «film yetarliça qörqinçli emas» va «çarçatgan formulalardan foydalanadi» deb taʼkidladilar. Şu bilan birga, köplab retsenzentlar yangi qism «Qiçqiriq 3»dan yaxşiroq çiqqanini tan oldilar va mualliflar ijtimoiy tarmoqlardan foydalaniş bilan boğliq jamiyatdagi özgarişlarni aks ettirgani alohida qayd etildi.

Relizdan yillar ötgaç, tanqidçilar kartinaga yanada xayrixoh munosabatda böldilar, Emma Robertsning öyinini va Jill Robertsning obrazi ustidagi işni baholadilar. $40 million byudjet evaziga film jahon prokatida $97 million yiğdi — bu franşizaning barça filmlari orasidagi eng past natija. Törtinçi qism yangi trilogiyaning boşlanişi bölişi rejalaştirilgan edi, ammo kassa yiğimlari studiya rahbariyatining umidlarini oqlamagani sababli davomlar ustidagi ish bekor qilindi.

«Qiçqiriq 4» — rejissyor sifatida Ues Kreyvenning sönggi ishi; u 2015-yilda vafot etdi. Öşa yili MTV kanali «Qiçqiriq» antologik serialini çiqardi — uçinçi mavsumda qotilga Rojer Jekson ovoz bergan, ammo undan taşqari aktyorlar yoki surat guruhining heç bir aʼzosi bu şou ustida işda qatnaşmagan. 2022-yil 14-yanvarda Paramount Pictures kompaniyasi AQŞ prokatiga seriyaning beşinçi filmini çiqardi, unga «Qiçqiriq» nomi berildi; 2023-yilda esa oltinçi film premyerasi bölib ötdi, unda Xeyden Panettyer ulğaygan Kirbi Rid rolini qaytadan ijro etdi.

Bir intervyuda Ues Kreyven «Qiçqiriq 3» franşizaning bir qator sabablarga köra eng muvaffaqiyatsiz qismi ekanini tan oldi va törtinçi filmda ustida işlaganda, trilogiyaning yakuniy qismini suratga olişda yöl qöyilgan xatolarni hisobga olişga harakat qilganini aytdi. «Qiçqiriq 3» çiqqandan söng Bob Vaynşteyn Kreyvenga, studiya franşiza bilan işni töxtatib turadigan bölsa, «törtinçi filmning çiqişi mumkin, ammo kamida 10 yildan keyin» deb aytgan. The Weinstein Company studiyasi törtinçi film ustida işlar boşlanişini 2008-yil iyulda eʼlon qildi, Ues Kreyven esa intervyuda, agar yangi film «„Qiçqiriq“ kabi yaxşi bölsa», franşizaga qaytişga qarşi emasligini aytdi. Ikki birinçi filmning ssenariysi muallifi Kevin Uilyamson 2010-yil yanvarda iştirokini tasdiqladi — uning sözlariga köra, işlab çiqariş The CW kanalining «Vampir kundaliklari» serialini suratga olişdagi tanaffus vaqtida boşlanişi kerak edi, Kreyvenning iştiroki esa hal qilingan masala edi. Kreyven xabar berişiça, sönggi bir neça yil davomida Uilyamson yangi hikoya syujeti ustida öylagan va doimo Bob Vaynşteyn bilan aloqada bölgan — ğoyalar ssenariyga aylana boşlaganda, studiya rahbari rejissyorga suratga olişga rahbarlik qilişni taklif qilgan.

2010-yil martda Kreyven rasman film rejissyori etib tayinlandi: «Men Bob Vaynşteynning taklifini qabul qilganimdan xursandman va seriyani yangi yönalişga olib çiqaman. Kortni, Devid va Niv bilan işlaş men uçun ajoyib tajriba böldi. Işonçim komilki, bu safar ham şunday böladi. Yangi qahramonlarimni topiş uçun suratga oliş boşlanişini sabrsizlik bilan kutaman. Men Kevinning ssenariy parçalarini kördim — baʼzi ğoyalar tufayli tanamdan tuyğu ötib ketdi, bunday narsa, ehtimol, asl film davridan beri bölmagan. Menga işoning». «Qaytiş uçun biror narsani öylab topiş kerak. Biz yoş muxlislar avlodiga murojaat qilamiz, ammo oldingi uç filmni körgan va sönggi ön yil içida çiqqan yaxşi kartinalarni tomoşa qilgan kişilarni ham unutmaymiz. Biz yomonroq emas, balki undan ham yaxşiroq bölişimiz kerak», — davom etdi Kreyven. Bob Vaynşteyn rasmiy bayonotida şunday dedi: «„Qiçqiriq“ har doim „Dimension“ studiyasi tarixining muhim qismi bölgan va men franşizaning davomini sabrsizlik bilan kutaman. Kevin Uilyamson va Ues Kreyven bilan biz „Dimension“ uçun köplab filmlar ustida işladik va umid qilamanki, bizning muvaffaqiyatli hamkorligimiz davom etadi». Öşa paytda film premyerasi 2011-yil 15-aprelda bölişi ham maʼlum böldi. «Qiçqiriq 4» 2015-yilda vafot etgan Kreyvenning sönggi filmi böldi.

Kreyven «Qiçqiriq 3»dan keyin voqealar qanday rivojlanişi mumkinligi haqidagi fikrlarini bölişdi (öşa paytda törtinçi qismning çiqişi 2010-yilga rejalaştirilgan edi, ammo oxir-oqibat u 2011-yilga köçirildi — «Qiçqiriq 4»dagi voqealar ham şu yilga töğri keladi): «Uçinçi qism voqealaridan beri 10 yil ötdi. Heç qanday qotillik sodir bölmadi, „Zarba“ (ingl. Stab) davomlari esa ketma-ket çiqmoqda. Sidni Prescott soğ-salomat va oğir sinovlardan keyin normal hayotga qaytişga harakat qilmoqda. U hatto kitob yozdi va ulkan şuhratga erişdi». Rejissyor, şuningdek, çeksiz davomlar va remeyklar modasi, kinostudiyalar va rejissyorlar hazilning obʼekti bölişini taʼkidladi. Asosiy qahramonlar janrning hozirgi holatini va u tomoşabinlarga qanday taʼsir qilayotganini aniqlaşga harakat qilişadi. «Menimça, yangi filmda birinçi qismning aksi bor. Sönggi ön yil içida turli formulalarga amal qiladigan filmlar çiqdi — „qiynoq pornosi“ va tonnalab remeyklar. Birinçi „Qiçqiriq“ oldingi 10–20 yillik dahşat filmlarini örgangan edi. Biz ham janr bu vaqt davomida qayerda bölganini körsatamiz. Kimdir doim omon qoliş qoidalarini tuşunişga harakat qiladi», — davom etadi rejissyor.

Kreyven, şuningdek, nima uçun yangi film suratga olişga rozi bölganini ham aytib berdi: «Men bu franşizadagi kartinalarning öziga xos tabiatiga çeksiz oşiqman — şu sababli har bir qismga qaytaman. Yana menni öziga tortadigan qiziq ğoya ham bor — axir uni rostdan işonmasam, filmni suratga ololmayman. Rejissyor har safar franşizaga qaytişi kam uçraydigan hodisa ekanini tan olaman. Men bu filmlarda işlaş imkoniga ega bölganim uçun ham, Niv, Devid va Kortni doim yonimda bölgani uçun ham özimni omadli inson deb bilaman. Har safar işni boşlaganimizda, meni markaziy uçlikdan birortasini öldirmoqçimisiz, deb söraşadi. Men esa xijolat tortib, ular hikoyaning yuragi ekanini aytaman. Ayniqsa Niv. Bu kamdan-kam hollarda uçraydigan holat — personaj filmdan filmga Sidni singari şunçalik rivojlanadi. Rostini aytsam, Kortni „Qiçqiriq 4“da meni öldirişimni iltimos qildi, ammo men buni qila olmadim. Umuman, men buni qila olamanmi?». Kreyven, şuningdek, «Juda qörqinçli kino» parodiya komediyasi «Qiçqiriq»ka yomon hazil qilganini taʼkidladi: «Men Arvoh yuzi kulgili körinmasligi uçun juda diqqat bilan kuzatib bordim».

2010-yil may oyida trilogiya prodyuseri Keti Konrad «The Weinstein Company»ga 3 million dollarlik daʼvo arizasi bilan murojaat qildi — oldindan imzolangan şartnomaga köra, studiya uning şaxsiy işlab çiqariş kompaniyasi Cat Entertainment iştirokisiz franşizaning yangi filmlarini suratga ololmasdi. Studiya şartnomaga köra Konrad faqat The Weinstein Company bilan işlaşi mumkinligini taʼkidladi — u bu bayonotlarni «yolğon bahona» (ingl. false pretext) deb atadi, çunki dastlabki uçta filmni işlab çiqariş paytida bunday şart bölmagan edi. Daʼvoga köra, Vaynşteynlarni «keyingi kompensatsiyasiz franşizada işni davom ettiriş maqsadida yaşirin til biriktirişda» ayblaşgan, natijada ular işlab çiqariş xarajatlarini qisqartira olmagan, boşqa prodyuser yollay olmagan (Kreyvenning xotini Aya Labunka daʼvoda tilga olinmagan). 2011-yil aprelda masala hal bölgani maʼlum böldi — tomonlarning kelişuvi tafsilotlari maxfiy qoldi, ammo The Weinstein Company Konradga kompensatsiya tölagani va «Qiçqiriq 4» tuşumidan uluş berişga vaʼda berganini aytadigan maʼlumotlar paydo böldi.

2009-yil noyabrda Uilyamson ssenariy ustidagi işni tugatayotganini eʼlon qildi, birinçi variantini esa 2010-yil fevral örtasida taqdim etdi. Uilyamsonning sözlariga köra, «yangi hikoya manga, yapon qiz-arvohlar haqidagi osiyolik filmlar, „Bolalarga 13 yoşgaça“ yoş çeklovi bilan çiqqan dahşat filmlari, vampirlar haqidagi filmlar, M. Nayt Şyamalanning kartinalari va „qiynoq pornosi“dan ilhomlangan — bu janrlarning barçasi gurkirab çiqib, sönib ketgan». Matn bir neça marta özgartirildi, alohida sahnalar suratga oliş paytida yozib qöşilgan yoki qayta yozilgan. Kevin Uilyamson uçinçi qismni suratga oliş paytidagi ziç jadval tufayli franşizani tark etgan, ammo davomga qaytgan. Uilyamson boşidanoq voqealar joyini Vudsboroga köçirmoqçi edi — uning uçinçi film versiyasida voqealar aynan şu yerda bölgan. Uilyamson syujetni va unda Sidnining rolini «çizib» bölgaç, Bob Vaynşteyn bilan boğlanib: «U „Qiçqiriq“ni yaxşi köradi. Men birinçi sahnani tasvirlab bergaç, u tinglaşni töxtatib, hayajonlanib takrorlay boşladi: „Yoz, yoz, yoz!“», dedi. Uilyamson şunday hikoya öylab topişni istadiki, tomoşabinlar yangi qahramonlarni xuddi uç filmni boşidan keçirgan Sidnini sevganlari kabi chin dildan sevib qolsinlar va «Arra» seriyasidagi filmlarda bölgani kabi, yana bir ajoyib öldirişni körsatişdan köra, qahramonlar haqida köproq hikoya qilişga intildi.

Uilyamsonning oçiliş sahnasida Arvoh yuzi Sidnini hujumga uçratadi — bu 15 daqiqalik uzun epizod bölib, unda qotil va qahramon bir-biriga piçoq bilan zarba berişadi, «muşuk-siçqon öyini» öynaşadi, ammo bu filmning qolgan qismida qahramonlarni taʼqib qilgan qotil emas edi. Sidni qotilni öldiradi va oçiliş sahnasida omon qolgan birinçi franşiza personaji böladi — bu tomoşabinlar uçun kutilmagan voqea bölişi kerak edi. Şu bilan birga Uilyamson «„Zarba“ bilan film içidagi film» konsepsiyasini saqlab qolişni va kartinani yana Vudsboroga qaytarişni xohlardi. Şundan söng voqealar ikki yil oldinga ötadi va Sidnining qotillikdan keyin qanday öziga kelayotgani hikoya qilinadi — Bob Vaynşteyn bunday yönaliş syujetni sekinlaştirayotganini va yangi yoş personajlarni körsatiş yaxşiroq bölişini hisobladi. Şunda Uilyamson filmga kirgan sahnani qayta yozdi — ikkinçi variant Kreyvenga ança maʼqul keldi: «Esimda, bir kuni uxlay olmay qoldim. Soat uç edi, men şunçaki ötirib, bu hammasi qayoqqa olib borişini öylamasdan yoza boşladim». «Ssenariy ustida işlaganimda, har doim Sidnini qaytarmoqçi edim va Niv ham qaytişni xohlaydi deb umid qilardim. Markazda doim Sidni, Geyl va Dyui turardi. Törtinçi, beşinçi va oltinçi filmlar syujetida ham ular yetakçi rollarda bölib qolişdi. Niv birinçi marta qaytişdan boş tortganini bilganimdan keyin, men diqqatni Geyl va Dyuiga köçirişim, yangi syujetni tezda öylab topişim kerak böldi. Ammo baxtimizga, Niv bilan hammasi yaxşi böldi. Oxir-oqibat men heç narsani jiddiy özgartirmadim — syujet dastlab rejalaştirganimdek rivojlanadi», — davom etdi Uilyamson. Sidni yangi filmda öladimi, degan savolga ssenariy muallifi şunday javob berdi: «„Qiçqiriq 4“da köp kutilmagan syujet burilişlari bor, şuning uçun heç narsa vaʼda qila olmayman. Hikoya doim rivojlanib boradi, şuning uçun köramiz. Ammo agar siz „Qiçqiriq“ muxlisi bölsangiz, yangi film albatta yoqadi».

Asl rejaga köra, Geyl va Dyuining farzandi bor edi — buni Kortni Koks 2009-yil avgustda tasdiqlagan edi. Biroq yaratuvçilar bolalar mehnatiga qöyilgan çeklovlar tufayli filmni suratga oliş murakkablaşişini tuşunib yetişdi. Kreyven bu bir neça dastlabki ssenariy variantlarida bölganini aytib berdi: «Biz köp muammolar paydo bölişini tuşundik — va aslida, bola bu syujetda qiladigan ish yöq. Tasavvur qiling — Kortni jinoyat joyiga doim gödak bilan kelib turadi. Bunday narsa işlamaydi!». Filmda bu haqida aytilmagan bölsa-da, ssenariyda Dyuining birinçi filmdagi yarasi oqibatida paydo bölgan oqsoqlanişdan uzoq yillik davolaniş va fizioterapiya kurslaridan keyin xalos bölgani qayd etilgan. Syujetda, şuningdek, aktrisa izlaş eʼloni (ingl. casting call) matnida tilga olingan ayol personaj ham bor edi — bu 17–18 yoşli, maktab gazetasi muharriri, Rebekka (ingl. Rebecca) ismli tirişqoq ösmir, u «kelajakdagi Geyl Ueazers» sifatida tasvirlangan; şu bilan birga Sidnining şaxsiy yordamçisi Betti (ingl. Bette) deb atalgan — yakuniy versiyada uni Rebekka deb özgartirişgan, rolni Alison Bri ijro etgan. Bundan taşqari, ssenariyda Dженnи personaji Patti (ingl. Patty) deb atalgan, Charli esa Jillga oşiq bölgan va muallif uni Rendi Miks bilan soliştiradi. Şuningdek, bir variantda Adam Brodi ijro etgan ofitser Xoss qotil bölgan.

Ssenariy ustida işning barça bosqiçlarida studiya rahbariyati Uilyamsonga sezilarli bosim ötkazgan va syujet rivojiga taʼsir qilgan: «Hamma doim har bir mayda narsada şubhalanardi, çunki ular mukammal davom ettirişni suratga olişni xohlaşardi». Kartina dialoglari doimiy ravişda qayta yozilgan, aktyor Enthoni Anderson esa unga heç qaçon haqiqiy ssenariy berilmaganiga işonç hosil qilgan: «Uyda men bir matnni yod olardim, maydonçada esa menga butunlay boşqa replikalar berişardi». Marian Maddalenaning sözlariga köra, «hammasi bokira qismlarga bölinib ketardi», surat guruhi orasida esa Bob Vaynşteynning doimiy aralaşuvi tufayli ssenariyning 3 ta versiyasi aylanib yurgan.

Suratga oliş avjiga çiqqanda, «Qiçqiriq 3» ustida işlagan ssenariy muallifi Eren Kruger törtinçi filmning ssenariysini qayta işlaşga jalb qilindi. Kreyvenning taʼkidlaşiça, öşa paytga kelib Uilyamsonda muammolar paydo bölgan — u «Vampir kundaliklari» teleseriali yangi qismlarining ssenariysini Warner Brothers studiyasiga öz vaqtida topşira olmayotgan edi. Keyinroq maʼlum böldiki, Uilyamson bilan Bob Vaynşteyn örtasida köplab kelişmovçiliklar bölgan, u Uilyamsonni Kruger bilan almaştirişga qaror qilgan. Kevin buni «Entertainment Weekly» intervyusida tasdiqladi: «Ha, biz Bob bilan jiddiy janjallaşdik. Men 16 yil davomida u bilan işladim. Biz tez-tez janjallaşamiz. Biz „The Weinstein Company“da nosoz oila kabimiz — ijodiy kelişmovçiliklar tufayli qattiq janjallaşamiz, keyin yaraşib, hamkorlikni davom ettiramiz»; «öylaymanki, eng katta janjal hatto ijodiy kelişmovçiliklardan kelib çiqmagan, „Hammasi uddalanişi kerak! Biz bu poyezdni relslarga qöyib, yurğizişimiz şart!“ kabi sözlar aytilgan — suratga oliş maydonçasidagi taranglik ham şundan kelib çiqqan». Uilyamsonning «Vampir kundaliklari» serialiga bölgan majburiyatlari va u «Qiçqiriq 4» ustida işlaşdan voz keçişni afzal körgani ham janjalda muhim rol öynadi. Matn ustida bir bosqiçda Pol Garris Bordman ham işlagan. Uilyamsonning loyihada işlaşga imkoni bölmagan — aktyor Niko Tortorella «Qiçqiriq 4» maydonçasida ssenariy muallifi bilan bir marta ham uçraşmaganini taʼkidladi: ular faqat «Ergaşuvçilar» serialini suratga olişda tanişişgan.

Kruger loyihaga kelguniga qadar ssenariyga Kreyven rahbarlik qilgan: «Qisman bu Ues Kreyvenning filmi edi, qisman esa yöq. Menda ijodiy nazorat yöq edi. U studiyada edi — ular ssenariyda nimani körişni xohlaşlarini aytişardi. Mening vazifam unga özimning qaraşlarim, tajribam va ijodkorligimni olib kiriş edi. Bu qiyin davr edi, Erin Kevinni almaştirdi. Men Kevin loyiha boşidan oxirigaça band bölişi şarti bilan iştirok etişga rozi bölgandim, ammo bölib ötgani boşqaça böldi. Qanday bölmasin, ğoya, personajlar va asosiy motivlar — bularning hammasi Kevinning ğoyalari». Rejissyorning sözlarini Kempbell ham tasdiqladi — u Uilyamsonning loyihani tark etişiga sabab bölgan kelişmovçiliklar tafsilotlarini bilmasdi, ammo syujetni Kevin öylab topganini taʼkidladi. Şunga qaramay, yakuniy versiyada film Uilyamsonning ssenariysidan sezilarli darajada farq qiladi.