Seven

«Seven» (inglizça Seven, yoki uslubiy şakllari SE7EN yoki Se7en) — Devid Finçer suratga olgan, Endryu Kevin Uoker ssenariysi asosidagi amerikan trilleri, neonuar uslubida. Film ikki şerik detektivning yetti ölim gunohi bilan boğliq ketma-ket qotilliklarni tergov qilişi haqida hikoya qiladi. Boş rollarda Brad Pitt, Morgan Freeman, Gwyneth Paltrow va Kevin Spacey işlagan.

Prodyuserlarning ssenariy juda qoronği, deb hisoblaşi va finalni özgartirişga urinişlariga qaramay, film 1995-yil 22-sentabrda deyarli özgarişsiz prokatga çiqdi va tomoşabinlar (dunyo miqyosida 327,3 million dollar) hamda tanqidçilar tomonidan e‘tirof etildi (ixtisoslaşgan saytlarda film yuqori reyting oldi va 2020-yil iyunidagi holatga köra IMDbʼning eng yaxşi 250 ta filmi röyxatida 20-örinda turadi). Kinotanqidçilar rejissyorlik va operatorlik işini, aktyorlar öyinini, filmning musiqasini nişonladi. «Seven» filmi va suratga oliş guruhining a‘zolari bir qator nufuzli kino mukofotlariga sazovor bölişdi. Film asosida şu nomdagi komikslar seriyasi yaratildi. Ba‘zi kinotanqidçilar filmda kinematografiyada nuardan neonuarga ötişni belgilagan barça tendensiyalarni kuzatadilar.

Filmning reklama şiori — «Yetti ölim gunohi. Yetti xil ölim usuli» (inglizça: Seven deadly sins. Seven ways to die).

Rejissyorning badiiy niyati filmning Millsning Doga otişi bilan tugaşi edi. Biroq bunday final sinov tomoşalarida muvaffaqiyatsizlikka uçradi va Finçer Millsni politsiya maşinasida olib ketiş va Somersetning Xemingueydan iqtibos keltirişi bilan yakuniy sahnani qayta suratga olişga rozi böldi:

Şuningdek, bir qator muqobil variantlar ham muhokama qilindi:

Prodyuserlar filmning bunday pessimistik tugaşini istamagan va ularning rejasiga köra, filmning oxirida Mills va Somerset Treysining hayotini saqlab qolişlari mumkin edi. Bunday holda final an‘anaviy va dinamik bölardi (asosiy qahramonlar maşinada şahar böylab şiddat bilan uçib borardi), ammo rejissyor va aktyorlarga bu variant yoqmadi.

Yana bir variantda Mills va Do çerkovdagi yonğinda halok bölişardi. Treysi omon qolib, Millsning farzandini tarbiyalaydi.

Prodyuserlar ssenariyni şunday özgartirişni taklif qilişdi: final sahnada Do Somersetning öqidan öldiriladi, Millsning emas (şunda qotilning rejasi amalga oşmaydi). Freeman bu ğoyani qöllab-quvvatladi, ammo Pitt qat‘iyan qarşi çiqdi.

Yana bir muqobil final bölişi mumkin edi: unda Do Millsni öldiradi, keyin esa Somersetning öqidan halok böladi.

Şuningdek, Somerset şifoxona töşagida yotgan holda tugaydigan final ham muhokama qilindi, bunda Millsning unga otişi sabablari heç qaçon tuşuntirilmagan bölardi.

Bundan taşqari, filmga bir qator sahnalar kiritilmadi yoki qisqartirildi.

Dastlab film Somersetning şahar taşqarisida uy sotib olib, devor qoğozidan bir bölak kesib olişi sahnasi bilan boşlanişi kerak edi, ammo bu sahna yakuniy tahrirga kiritilmadi.

Uokerning rolidagi evsiz kişi kutubxonaga borayotgan Somersetdan biroz pul berişni söraydigan sahna olib taşlandi.

Semizlik gunohi qurboni uyidan politsiya bölimigaça bölgan yöl, dangasalik qurboni xonadoniga maşinadagi suhbat, Millslarning keçki ovqati, Treysining xonadonda uyğonişi va manmanlik qurboni xonadonidagi sahnalar qisqartirildi. Millslarning keçki ovqatidagi sahnadan Somersetning paltosidan devor qoğozining kesib olingan bölagi tuşib ketadigan qismlar olib taşlandi, çunki uy sotib oliş sahnasi, u devor qoğozining qayerdan kelganini tuşuntirişi kerak edi, avval kesib taşlangan edi.

Uoker qahramonlarning motivlarini biroz köproq oçib berişni, ularning hayoti haqida gapirib berişni xohlagan va ssenariyni yoziş va qayta yoziş jarayonida şuni qilişga harakat qilgan. Şunday qilib, ssenariyda Treysi bilan boğliq sahnalar mavjud: u maktabda ish topişga harakat qiladi, meva bozoriga boradi, u yerda Mills bilan tanişadi va u bilan birga uyiga qaytadi. Mills esa maşina öğrilarini uşlaydigan sahnada paydo bölişi kerak edi; bu epizod ssenariyda Millsning Somerset bilan tanişişidan oldin keladi. Treysining homiladorligiga işora esa homilador ayollar uçun kitoblarni öqiydigan sahna bölişi kerak edi. Ssenariyning dastlabki variantlarida Somerset unçalik zukko emas edi: yetti ölim gunohi haqidagi taxmin unga emas, uning dösti, rassom Makkrakenga kelgan, kutubxonaga esa Mills borgan. Şuningdek, Doning qotilga aylaniş sabablari ham oçib berilgan edi: u yetim ösgan va yetimxona nazoratçisi, ota Stounning şafqatsiz munosabatiga duçor bölgan. Aslida, detektivlar Stoun bilan suhbatdan keyin Doga yetişişlari kerak edi, lekin oxir-oqibat bunda ularga FQB agenti yordam berdi.

Filmning ssenariysini Endryu Kevin Uoker yozgan va uning sözlariga köra, u «Nyu-Yorkka sinik muhabbat maktubi» böldi. Aynan 1986 yildan 1991 yilgaça bölgan davrdagi bu şaharda yaşaşi va işlaşi Uokerni ssenariy yozişga ilhomlantirgan.

Uoker bolaligining katta qismini Pensilvaniya ştatidagi kiçik Mekaniksburg şahrida ötkazdi. Pensilvaniya universitetini tugatgaç, u Nyu-Yorkka jönadi va u yerda kam byudjetli, slasher janrida filmlar bilan şuğullanadigan «Brisun Entertainment» kinokompaniyasida prodyuser yordamçisi bölib işladi. Aynan öşa paytda unda yetti ölim gunohi bilan boğliq jinoyatlar sodir etuvçi qotil haqida ğoya paydo böldi. Yetti gunoh haqidagi öy şaharning özi tomonidan ham uyğotilgan. Mekaniksburg bilan soliştirganda, bu yerdagi hayot Uokerning his-tuyğulariga haqiqiy «hujum» edi. Uokerning sözlariga köra, ölim gunohlarini köçada, metroda va odamlar orasida uçratiş mumkin edi. Halokatli avtohalokatlar muntazam sodir bölar, kimdir kimnidir piçoqlab öldirar, kraks çekiş moda edi.

Ssenariyni yozişga kirişişdan oldin Uoker «Brisun Entertainment»ni tark etib, «Tower Records»da ssenariy muallifi bölib işga kirdi, bu esa unga normallaştirilgan ish haftasini ta‘minlaşi kerak edi. Bu kompaniyada u uç yil işladi va ğoyasi aynan şu yerda ssenariyga aylandi. Ssenariy yoziş taxminan beş oy davom etdi. Rejalaştirilganini amalga oşiriş uçun Uokerga bir qator tadqiqotlar ötkazişga töğri keldi. U politsiya adabiyotini örgandi va haqiqiy hayotda politsiyaçilar qurolni kamdan-kam işlatişini, jinoyat sodir bölgandan keyin jinoyat joyiga köproq yetib borişini tuşundi. Şuningdek, u yetti gunoh konsepsiyasi haqida juda kam bilardi: ular borligini bilardi, ammo ularning hammasini nomlay olmasdi.

Ssenariy tayyor bölgaç, Uoker bu hikoya «Tower Records» uçun juda yaxşi ekanini tuşundi. U Devid Kepp (yoş ssenariy muallifi, allaqaçon muvaffaqiyatga erişgan — u «Yomon ta‘sir» filmining ssenariysini yozgan) dan öz işini baholaşni söradi. U esa öz navbatida Uokerni öz agentiga tavsiya qildi. Ssenariy köplab kinokompaniyalarga yuborildi, ammo deyarli barçasi loyihada iştirok etişdan boş tortdi. Faqat rejissyor Jeremaya Çeçlik Uokerning ijodiga e‘tibor qaratdi va u asosida film suratga olişni xohladi. Uning taşabbusi bilan ssenariyni italyan kinokompaniyasi «Penta Films» sotib oldi, ammo unda moliyaviy muammolar yuzaga keldi va natijada ssenariy «New Line Cinema»ga tuşib qoldi.

«New Line Cinema» kinokompaniyasi ssenariy huquqlarini sotib olgan bölsa-da, filmni suratga olişga şoşilmadi. Prodyuserlarni moliyaviy tomon xavotirga solardi. Bundan taşqari, loyiha yoş aktyorlar uçun murakkab tuyulgan, ustalarni jalb qiliş esa katta pul talab qilardi. Investorlarning mablağlari qoplanişi kerak edi va prodyuserlar filmni prokatda muvaffaqiyatli bölişi uçun juda dahşatli va «qoronği» deb hisobladilar. Ssenariyni tuzatiş kerak edi va Uokerga bu ish zimmasiga tuşdi — agar u rad etsa, kompaniya boşqa ssenariy muallifini yollagan bölardi, çunki filmning huquqlari allaqaçon uning qölida edi. Endryu esa boşqa birov bu filmda işlaşini eng köp istamasdi.

Dastlab filmni Çeçlik suratga olişi kerak edi, ammo u loyihada iştirok etişdan voz keçdi va tuzatilgan ssenariy variantlari boşqa köplab rejissyorlik kursisi nomzodlariga yuborildi. Ular orasida Devid Kronenberg ham bor edi, ammo u ham rad etdi. Gilyermo del Toro ham rad javobini berdi. Nomzodlardan biri — Devid Finçerga tasodifan ssenariyning birinçi varianti tuşib qoldi. Boşini öqigaç, Finçer taklifni rad etmoqçi böldi, uning taassurotiga köra, bu yana bir ikki şerik politsiyaçilar haqidagi film edi, ammo uning agenti uni ssenariyni oxirigaça öqişga köndirdi. Öqib bölgaç, Finçer hayratga tuşdi va agentdan kompaniya haqiqatan ham qutidagi boş bilan tugaydigan bunday filmni suratga olmoqçimi, deb söradi. Agent xato ketganini aytdi va Devid notöğri ssenariy variantini olganini bildi. Biroq Finçer prodyuserlarni birinçi variant yagona munosib ekaniga işontirişga qaror qildi. U hatto önlab yillar ötgaç ham aktyorlarni eslamasliklari mumkinligini, ammo qutidagi boş bilan tugaydigan finalni umrbod eslab qolişlarini ta‘kidladi. «New Line Cinema»ning prodyuserlaridan biri — Maykl De Luka — rejissyor tarafida edi, ammo hal qiluvçi söz Arnold Kopelsonga tegişli edi. Faqat Finçer va aktyorlar (Pitt va Freeman) birgalikda harakat qilib, prodyuserni köndirişga muvaffaq bölişdi.

Kastingda rejissyor va prodyuserlar qiyinçiliklarga duç kelişdi: köplab agentlar ssenariyni öz mijozlariga yuborişdan boş tortar, aktyorlar esa qoronği ssenariy tufayli rollardan voz keçişardi.

Somerset rolining nomzodlari orasida Al Paçino bor edi. Ammo u boşqa loyiha («Meriya» filmi) foydasiga suratga olişda iştirok etişdan voz keçdi. Morgan Freemanga kelsak, prodyuserlar uni jalb qilişga umid qilmagan edilar, çunki ular ssenariy ham uning uçun juda «qoronği» bölişiga işonç hosil qilişgan edi. Biroq Kopelson şaxsan özi ssenariyni aktyorga yubordi va u kutilmaganda rozi böldi.

Mills rolini yaratuvçilar dastlab Densel Vaşingtonni tasavvur qilişgan. Aynan uning uçun ssenariy finali dinamikroq qilib özgartirilgan edi. Ammo Vaşington ham suratga olişdan boş tortdi. Yana bir nomzod Silvester Stallone edi. Oxir-oqibat yoş detektiv rolini Brad Pittga topşirişdi. U faqat ba‘zi şartlar bilan suratga olişga rozi böldi: final sahnada unga Gwyneth Paltrow ijro etgan qahramonning boşi körsatilmasligi va suratga oliş uçun Uokerning asl ssenariysi işlatilişi kerak edi.

Treysi rolining nomzodlari orasida Kristina Eplgeyt va Robin Rayt Penn bor edi. Gwyneth Paltrowning tanlanişi Morgan Freeman bilan bölgan voqeaning takroriga aylandi. Prodyuserlar va Finçerning roziligiga kelsak, ular uning roziligini oliş imkoniyatiga jiddiy şubha bilan qaraşgan, şu bilan birga, bu rol uçun eng yaxşi nomzod uning özi ekanligiga bir ovozdan kelişgan edilar. Hikoyani yanada qiziqarli qilgan omil şu ediki, öşa paytda Brad Pitt va Gwyneth Paltrow haqiqiy hayotda er-xotin edi. Şunga qaramay, aynan Pittning iştiroki Paltrowni taklifga rozi bölişga undagan omillardan biri böldi.

Jon Do rolini Maykl Stayp va Ronald Li Ermi sinab körişgan, ular oxir-oqibat politsiya kapitani rolini olişgan, bu rol muhim, garçi ismsiz bölsa-da. Nomzodlar orasida Ned Bitti ham bor edi: aslida, u Finçerning birinçi tanlovi edi. Oxir-oqibat Do roli Kevin Spaceyga berildi. Uning sözlariga köra, uni sönggi daqiqada tasdiqlaşgan: juma kuni unga qönğiroq qilişgan, duşanba kuni esa u Los-Anjelesga uçib ketgan, çunki suratga oliş seşanba kuni boşlanişi kerak edi. Spaceyning aytişiça, u işidan zavqlangan bölsa-da, özini suratga oliş jarayonining organik qismi sifatida his qilmagan. Spaceyning xotiralari Finçer va Pittning intervyulariga zid keladi[aniqlaş kerak]. Ularning ikkalasi ham eng köp aynan uni jalb qilişga intilganini ta‘kidlaşdi, garçi bu moliyaviy jihatdan qiyin bölsa-da. Faqat Pittning qat‘iyati Kopelsonni Spaceyni jalb qiliş uçun loyiha moliyalaştirişni oşirişga majbur qildi.

Barça muhokamalardan söng, 1994-yilgi Rojdestvo davrida filmning asosiy qismini suratga oliş boşlandi. Barça lokatsiyalar Los-Anjeles şahrida yoki uning yaqinida joylaşgan edi, garçi Finçer Oklendda suratga olişni öylagan bölsa ham. Keyinçalik Finçerning badiiy usuli sifatida qabul qilingan yomğir aslida şunday emas edi. Gap şundaki, Brad Pitt loyihada faqat 55 kun davomida iştirok etişi mumkin edi, söngra u «12 maymun» filmini suratga olişga ketişi kerak edi va Finçerga bulutli yoki oçiq suratga oliş kunlarini tanlaş imkoniyati yöq edi.

Sahnalardagi voqea filmga ta‘sir qilgan voqea sodir böldi: Jon Do ta‘qibi sahnasini suratga oliş paytida Pitt qölini sindirib oldi. Epizodlar ekrandagi tartibda emas, balki boşqa tartibda suratga olingani uçun, ba‘zi lavhalarda Pitt jarohatlangan qölini çöntagida uşlab turadi. Filmni suratga oliş uçun Kevin Spacey boşini qirib oldi. Finçer bir oz vaqt ötgaç u ham boşini qirdirdi, çunki u Spaceyning ortidan buni qilişga vaʼda bergan edi.

Suratga oliş studiya maydonçalarida ham, şaharda ham olib borildi. Har bir lokatsiyada klaustrofobiya, taşlandiqlik va ifloslik hissini yaratişga qaratilgan batafsil ish olib borildi. Masalan, semizlik gunohi qurboni uyidagi devorlar bir neça marta turli ranglarga böyalgan, söngra ularga yoğ qatlami surtilib, suvaraklar qöyib yuborilgan. Yana bir qiyin muammo — Los-Anjelesda Nyu-York binolariga eng öxşaş binolarni topiş edi. Masalan, kutubxona taşlab ketilgan bank binosida bezatilgan, çunki Los-Anjelesning barça kutubxonalari ssenariyda tasvirlangan kutubxonalarga nisbatan juda zamonaviy edi. Politsiya ştab-kvartirasi sifatida esa bir vaqtlar Pacific Electric kompaniyasining ehtiyojlari uçun xizmat qilgan uy işlatilgan. Jon Doning kvartirasi Alexandria Hotel mehmonxonasida jihozlangan. Kulminatsion sahna Los-Anjelesdan şimolda, Lankaster yaqinidagi Mojave çölida suratga olingan, kesib taşlangan Freeman va uy sotib oliş sahnasi esa Çinoda suratga olingan. Pitt iştirok etgan sahnani bir neça oy ötib qayta suratga olişga töğri keldi. Spacey va Freeman öşa vaqtga kelib yöq edi, şuning uçun ularning örniga dublyorlar olindi. Vertolyot ham yöq edi, bir kadr maxsus maketdan suratga olingan.

Dastlab film Millsning otişidan darhol keyin qora ekran bilan tugaşi rejalaştirilgan edi va bu variant sinov tomoşalarida körsatilgan edi. Finçerning rejasiga köra, qoronğulik bir neça soniya davom etişi kerak edi va tomoşabinlar şu paytda körganlarini biroz anglab olişlari mumkin edi. Kerakli atmosferani yaratiş uçun tomoşadan keyin tomoşabinlarni söroq qiladigan xodimlardan ularga darhol yaqinlaşmaslik, texnik xodimlardan esa yoruğlikni yoqmaslik söralgan edi. Biroq bu iltimos bajarilmadi va bu öz navbatida tomoşabinlar reaktsiyasiga ta‘sir qildi: final muvaffaqiyatsizlikka uçradi, bir tomoşa qiluvçi ayol esa «bu filmni suratga olganlarni öldiriş kerak», deb aytdi. Aynan şuning uçun finalga Somersetning Xemingueydan iqtibos keltirgan sahnasi qöşildi.

Barça plakatlar va treylerlar Kevin Spacey nomisiz e‘lon qilindi. Bu qotilni tomoşabinlar uçun aniqlaşni qiyinlaştiriş maqsadida uning bilan kelişilgan holda qilindi. Spaceyning ismi boşlanğiç titrlarda ham yöq, ammo yakuniy titrlarda birinçi bölib çiqadi.

Film nomsiz nuar şahrining başoratsiz tasviri bilan maşhur. Yaratuvçilar şaharni «iflos, kir, xavfli, ba‘zan tuşkunlikka soluvçi» qilib körsatişni maqsad qilib olişgan. Köplab interyerlar qoqilgan devor qoğozlari va xira sariq abajurlar bilan ta‘mirtalab xonalardir. Badiiy rassom Artur Maksning sözlariga köra, «biz u yerda yaşovçi odamlarning axloqiy tanazzulini aks ettiruvçi fon yaratdik». Deyarli barça sahnalar yomon yoritilgan. Rang gamma qoronği va oligoxrom bölib, uni bir-biriga yaqin bir neçta ohanglar taşkil etadi: oq, krem, kulrang, grifel, oçarang, bej, jigarrang, qora va iflos kislotali yaşil.

Filmning operatori Dariuş Xondji edi. U 35 mm «Aaton» kamerasi, 27 mm «Primo» linzalari va «Kodak» plyonkasini işlatgan (köpçilik sahnalar uçun Kodak 200T 5293 va yorqinroq sahnalar uçun Kodak 320T 5287). Uning asosiy vazifasi taşlab qöyilganlik, axloqiy tanazzul va klaustrofobiya hissini beradigan tasvir yaratiş edi. Qoronğilik filmning birinçi zaruriy elementi böldi, şuning uçun yoruğlik miqdori çeklangan edi. Köpçilik sahnalarda yoruğlik aktyorlar oldida yoki orqasida joylaşgan. Istisnolar — politsiya bölimidagi ba‘zi sahnalar, bardagi sahna va tabiiy yoritilgan sahnalar. Tanqidçi J. Rozenbaum yozadiki, «hatto yoruğ kun vaqti ham qoronği tunga öxşab his etiladi», şu bilan birga politsiyaçilar jinoyat joylarini qöllarida çiroqlar bilan, göyo binolarda elektr bölmagandek, qoronğida tekşiradilar.

Klaustrofobiya hissini ta‘minlaş uçun Xondji ekstererlarni 1/2,8-1/1,4 diafragmada, interyerlarni esa 1/2,8 diafragmada suratga olgan. Filmning öziga xos tasviri maxsus texnologiya — kumuş retentsiyasi (inglizça bleaç bypass) qöllanilişi bilan boğliq bölib, bunda kinoplyonkani oqartiriş bosqiçi ötkazib yuboriladi. Natijada qora rang boşqa ranglardan farqli ölaroq töyingan böladi.

Xondji kameralarni joylaştirişning turli usullarini ham qöllagan. Masalan, avtomobil salonlarida suratga olingan sahnalarda kameralar orqa örindiqlarda joylaşgan va pastdan yuqoriga, burçak ostida yönaltirilgan — bu «Politsiyaçilar» hujjatli seriali ta‘sirida qilingan. Ta‘qib sahnasini operator ham relsli aravaçadan, ham kiçik qöl kameralari bilan suratga olgan. Aravaça silliq tasvir bergan, qöl kameralari esa titroq tasvir bergan. Keyinçalik bu kadrlar birlaştirildi.

Montaj işini Richard Frensis-Brus bajargan. Uning sözlariga köra, u Finçerning istaklariga amal qilgan: filmda silliq ötişlar bölmasligi, film keskin, lekin bu keskinlik yetarliça estetik bölişi kerak edi.

Filmning ilk daqiqalaridanoq politsiyaçilar va jinoyatçilarning öxşaşligi motivi qöyiladi. Titrlar titrab turadi va işqalangan körinişda bölib, ularni Kayl Kuper işlagan. Bu titrlar Dj. Rozenbaumga Stan Brekejning tajribaviy filmlarini eslatgan; tanqidçi ularni sönggi paytlarda Gollivud kinosidagi eng original yeçimlardan biri deb atadi: ular öziga xos flesh-forvard sifatida yeçilgan — tomoşabinga hali körsatilmagan, navbatdagi jinoyatga tayyorgarlik körayotgan maniyakning hayotidan kesmami yoki uning izidan borayotgan politsiya kriminalistlarining faoliyati kadrlarimi — buni ajratib bölmaydi. Kadr ortidan rok-guruh Nine Inç Nails repertuaridagi «Closer» qöşiği asosida remiks yangraydi.

Kuperning sözlariga köra, Finçer tomoşabinning e‘tiborini tortadigan va filmni bir ma‘noda tavsiflaydigan qoronği, ğamgin titrlar yaratişni söragan. Avval Kuper Jon Doning kundaliklari sahifalaridan iborat slaydlar ketma-ketligini yaratgan. Natija prodyuserni qoniqtirgan, ammo rejissyorni qoniqtirmagan — Finçer titrlarni qayta işlaşni söragan. Şunda Kuper dastlabki variantni kengaytirib, boşqa köplab tafsilotlarni qöşgan. Asos sifatida Jon Doning kundaliklaridan olingan kadrlar qoldi, ularni Klayv Pirsi va Jon Seybl batafsil işlab çiqqan: har bir sahifa qölda yozilgan, ba‘zi joylarda matn dahşatli va hayajonli fotosuratlar (qotillik sahnalari, murdalarni yoziş, erotika) va boşqa buyumlar bilan almaşinadi. Bundan taşqari, Jon Doning uçlari boğlangan barmoqlari, uning kundaliklarni yoziş va tikiş jarayoni körsatiladi. Şunday qilib, boşlanğiç titrlar tomoşabinni qotilning dunyosiga olib kiradi, uning tabiati va fikrlaş tarzi bilan taniştiradi. Titr kadrlari keskin almaşinadi, ba‘zi yozuvlar tirnaliş izlariga öxşaydi. Bundan taşqari, qotilning mohiyatini yaxşiroq oçib beriş uçun Kuper bir neça ramzlarni kiritgan. Masalan, Do dollar banknotasidan «Xudo» sözini kesib olayotgan kadrlar uçraydi (yetti ölim gunohi bilan nasroniylik dunyoqaraşining bir qismi sifatidagi aloqa), çoy xaltaçasi suvga botirilayotgan kadr körsatiladi (Kuperni hibsga olingan Doning xotirjam çoy içişi hayratga solgan), Doga yoqmaydigan ba‘zi sözlarni böyaydigan marker körsatiladi (Kuper şu yöl bilan Doning odamlarni yomon körişini va uning fikriça, ularga berilmasligi kerak bölgan narsalarni öçirişini körsatmoqçi bölgan).

Rejissyor titrlarning bunday yeçimining maqsadini tomoşabinga arxiyovuz (ssenariyga köra ekranda 90-daqiqaga yaqin paydo böladigan) mavjudligini his qildiriş deb ataydi. «Biz bu yigitlar nimaga qarşi kuraşayotganini tasavvur qilişimiz kerak edi», — deydi Finçer. U spetseffektlar böyiça mutaxassisga titrlarda Jon Doning murakkab yozuv daftarlarini körsatiş (ularni yaratiş uçun minglab dollar ketgan) va ular orqali «şaharning narigi çetida kimdir haqiqatan ham jirkanç bir narsa tayyorlayotganini» his qildiriş vazifasini topşirgan.

Yakuniy titrlar ham ğayrioddiy bölib, an‘anaviy ravişda pastdan yuqoriga emas, balki yuqoridan pastga, teskari yönalişda, Devid Bouining «The Hearts Filthy Lesson» qöşiği ostida ötadi.

Tovuş ustida Ren Klayz işlagan. Film uçun u past çastotali şahar motivlaridan foydalangan: sirenalar, avtomobillar ovozi, köçalardagi şovqin, televizor ekranlaridan kelayotgan ovozlar. Şu tarzda şaharning insonning şaxsiy hayotiga salbiy ta‘siri effekti yaratiladi. Bu ayniqsa Millslar kvartirasi yonidan ötayotgan metro vagonlaridan titrayotgan sahnada yaqqol namoyon böladi. Klayz şahar tovuşlaridan aniqroq tovuşlarni ustiga qöyiş uçun fon sifatida foydalangan, ular tomoşabin uçun yöl-yöriq vazifasini ötaşi kerak edi. Bunday yöl-yöriqqa misol Somersetning kvartirasidagi metronom bölişi mumkin, uning taqillaşi şahar şovqini fonida ajralib turadi.

Filmning musiqiy bezagi kanadalik kompozitor Xovard Şorga topşirilgan va filmning köpçilik sahnalari uning musiqasi bilan «ovozlangan». Bundan taşqari, filmda önga yaqin turli mualliflarning asarlari va yozuvlari işlatilgan: I. S. Bax musiqasi, klassik jazning eng yaxşi namunalari, şuningdek, new wave va industrial uslubidagi «zamonaviy» musiqa.

1995-yilda film saundtreki 60 daqiqadan kam davom etadigan CD sifatida çiqarildi — uning tarkibiga filmda yangragan kompozitsiyalarning hammasi ham kirmagan.

Filmda boşlanğiç titrlar davomida Nine Inç Nails guruhining «Closer» qöşiği, yakuniy titrlar davomida esa Devid Bouining «The Hearts Filthy Lesson» qöşiği yangraydi.