The Curious Case of Benjamin Button

«Zağadoçnaya istoriya Benjamin Buttonning» (ingl. *The Curious Case of Benjamin Button*) — 2008-yilda suratga olingan amerikaça romantik fantastik drama, rejissyor David Finçerning ettinçi töliq metrajli filmi. Film Eric Roth va Robin Swicord tomonidan şu nomli, Francis Scott Fitzgeraldning 1922-yildagi hikoyasi asosida ekranlaştirilgan. Filmda Brad Pitt teskari yönalişda qariyotgan erkak rolini, Cate Blançett esa uning butun hayoti davomidagi sevgilisi rolini ijro etgan. Filmda, şuningdek, Taraji P. Henson, Julia Ormond, Jason Flemyng, Elias Koteas va Tilda Swinton ham rol öynagan.

Prodyuser Ray Stark hikoyani ekranlaştiriş huquqini 1980-yillarning örtalarida Universal Pictures qöllab-quvvatlaşi bilan sotib olgan, ammo loyiha 1990-yillarda prodyuserlar Kathleen Kennedy va Frank Marşallga huquqlarni sotguniga qadar jonlanmagan. 1990-yillarda işlab çiqariş Paramount Picturesʼga ötgan bölsa-da, film ustida haqiqiy ish faqat 2005-yilda Fincher va Pitt boşqa aktyorlar bilan şartnoma imzolaganidan keyin boşlangan. Asosiy suratga oliş 2006-yilning noyabrida boşlanib, 2007-yilning sentyabrida yakunlangan. Digital Domain filmning vizual effektlari, ayniqsa Pitt qahramonining transformatsiyasi ustida işlagan.

«Zağadoçnaya istoriya Benjamin Buttonning» filmi AQŞ va Kanadada 2008-yil 25-dekabrda prokatga çiqqan va Finçerning rejissurasi, Pittning öyini, işlab çiqariş sifati va vizual effektlari yuqori baholangan ijobiy şarhlarga sazovor bölgan. Film kassa jihatidan muvaffaqiyatli bölib, 150—167 million dollar byudjet evaziga dunyo böyiça 335,8 million dollar yiğgan. Film 81-chi Oskar mukofoti marosimida 13 ta asosiy nominatsiyada tanlangan, jumladan «Eng yaxşi film», «Eng yaxşi rejissyor» (Fincher), «Eng yaxşi erkak roli» (Pitt) va «Eng yaxşi ikkinçi darajali ayol roli» (Taraji P. Henson) nominatsiyalarida, va uç mukofotni — «Eng yaxşi sanʼat rahbari ishi», «Eng yaxşi grim» va «Eng yaxşi vizual effektlar»ni qölga kiritgan.

Prodyuser Ray Stark 1980-yillarning örtalarida «Zağadoçnaya istoriya Benjamin Buttonning» hikoyasini ekranlaştiriş huquqlarini sotib oldi; Universal Pictures studiyasi ekranlaştiriş uçun opsion sotib oldi. Dastlab rejissyor bölişi kerak edi Frank Oz, boş rol esa aktyor Martin Şortga taklif qilingan edi; ammo Oz hikoyani qanday işlatişni tuşunolmadi. 1991-yilda rejissyor bölib Steven Spielberg, boş rolda esa Tom Cruise iştirok etişi kerak edi, ammo Spielberg «Jurassic Park» va «Sçindlerʼs List»ni suratga oliş uçun loyihani tark etdi. Stark oxir-oqibat huquqlarni prodyuserlar Kathleen Kennedy va Frank Marşallga sotdi; Marshall filmni Paramount Pictures bilan birgalikda suratga oldi, Universal Pictures esa hamkor-prodyuser sifatida qoldi.

1994-yil yozigaça Merilend kinofestivalining rahbari Jack Hermesga Baltimorda film suratga oliş taklifi bilan murojaat qilindi. 1998-yil oktyabrida ssenariy muallifi Robin Swicord rejissyor Ron Howard uçun ssenariy yozdi, unda boş qahramonni John Travolta ijro etişi kerak edi. 2000-yil mayida Paramount Pictures hikoyani ssenariyga moslaştiriş uçun ssenariy muallifi Jim Taylorni yolladi. Ssenariy yozişda ssenariy muallifi Charlie Kaufman ham iştirok etdi. 2003-yil iyunida direktor Gary Ross yangi loyihaga rahbarlik qiliş böyiça yakuniy muzokaralarga kirişdi, ssenariyni esa Eric Roth yozgan edi. 2004-yil mayida rejissyor David Fincher Rossning örniga filmning rejissyori böliş böyiça muzokaralarga kirişdi.

2005-yil mayida Brad Pitt va Cate Blançett filmda boş rollarni öynaş böyiça muzokaralarga kirişdi; 2006-yil sentyabrida Tilda Swinton, Jason Flemyng va Taraji Henson ham rol oliş böyiça muzokaralarga kirişdi. Keyingi yilning oktyabrida, suratga oliş boşlanişidan oldin, Julia Ormond Deyzining qizi rolini oldi; bu qizga Blançettning qahramoni Benjamin Buttonga bölgan sevgisi haqidagi hikoyani aytib beradi. Baʼzi hamkasblari bilan Brad Pitt avval boşqa loyihalarda birga işlagan: Ormond bilan — «Legends of the Fall»da, Flemyng bilan — «Snatç»da, Jared Harris bilan — «Oceanʼs Twelve»da, Blançett bilan — «Babel»da, Swinton bilan — «Burn After Reading» filmida.

Louizianadagi Yangi Orlean va uning atrofi film suratga olinadigan joylar sifatida tanlangan. Suratga oliş 2006-yil oktyabrida boşlangan. Louizianada suratga oliş uçun filmning 167 million dollarlik byudjetidan 27 million dollar ajratilgan. Suratga oliş 2006-yil 6-noyabrda Yangi Orleanda boşlangan. 2007-yil yanvarida Cate Blançett suratga olişga qöşildi. Fincher Yangi Orleanda qişloq va şahar dekorlariga erkin kiriş imkoniyatini yuqori baholadi va Katrina böroni oqibatlarini tiklaş suratga olişga tösiq emasligini aytdi.

2007-yil martida işlab çiqariş ikki oyga Los-Anjelesga köçirildi. Asosiy suratga oliş 150 kun davom etişi rejalaştirilgan edi. Qolgan vaqtda Digital Domain vizual effektlar yordamida Brad Pitt qahramonining bolalik bosqiçidagi metamorfozalarini yaratgan. Rejissyor Steve Perlman işlab çiqqan Mova Contour kamerasidan foydalanib, yuz deformatsiyalarini jonli körsatgan.

Filmdagi atrof-muhit Matte World Digital tomonidan yaratilgan, jumladan, turli davrlardagi arxitektura özgarişlari va buzilişini körsatiş uçun Yangi Orlean temir yöl vokzali interyerining bir neça kadrlari. Temir yöl stansiyasi uç ölçamli model sifatida qurilgan, Next Limit kompaniyasining Maxwell rendering software dasturidan foydalanib yoritiş va qariş effektlari qöşilgan — bu arxitektura vizualizatsiyasi vositasi. Filmni işlab çiqariş 2007-yil sentyabrida yakunlangan.

Filmga musiqani fransuz bastakori Alexandre Desplat Hollywood Studio Symphony bilan birgalikda yozgan.

Dastlab «Zağadoçnaya istoriya Benjamin Buttonning» relizi 2008-yil mayiga belgilangan edi, ammo keyinroq premyera sanasi 2008-yil 26-noyabrga köçirildi.

Şunga qaramay, filmning premyera namoyişi AQŞda 2008-yil 25-dekabrda, Meksikada — 2009-yil 16-yanvarda, Angliyada — 2009-yil 6-fevralda bölib ötdi.

Filmni prokat qiliş huquqlari oxir-oqibatda Paramount Pictures (Şimoliy Amerika) va Warner Bros. (boşqa barça mamlakatlar) studiyalariga tegişli böldi — Devid Finçerning yana bir filmi «Zodiac» (2007) hamda «Friday the 13th» filmini tarqatişda aynan şunday teng taqsimot sxemasi qöllangan.

Oçiliş kuni film Şimoliy Amerikada «Marley & Me»dan keyin ikkinçi örinni egalladi: 2988 kinoteatrda 11 871 831 dollar, örtaça 3973 dollar yiğildi. Biroq birinçi dam oliş kunlarida film «Marley & Me» va «Bedtime Stories»dan keyin uçinçi öringa tuşib qoldi: 2988 kinoteatrda 26 853 816 dollar, örtaça 8 987 dollar yiğildi. Film içki bozorda 127,5 million dollar va xorijiy bozorlarda 208,3 million dollar yiğdi, umumiy yalpi daromad esa 335,8 million dollarni taşkil etdi.

Film DVD formatida 2009-yil 5-mayda Paramount kompaniyasi tomonidan, şuningdek Blu-ray va ikki diskli DVD formatida The Criterion Collection kompaniyasi tomonidan çiqarilgan. Criterion relizi uç soatdan ortiq qöşimça materiallar va film yaratilişi haqidagi hujjatli filmni öz içiga oladi.

2009-yil 1-noyabrga kelib filmning 2 515 722 nusxadagi DVD versiyasi sotilgan, sotuvdan tuşgan tuşum esa 41 196 515 dollarni taşkil etgan.

2009 — «Oskar» mukofoti

Eng yaxşi sanʼat rahbari ishi — Donald Graham Burt, Victor Zolfo

Eng yaxşi grim ishi — Greg Cannom

Eng yaxşi maxsus effektlar — Eric Barba, Steve Prig, Burt Dalton, Craig Barron

2009 — «Saturn» mukofoti

Eng yaxşi fantastika janridagi film

Eng yaxşi grim ishi — Greg Cannom

Eng yaxşi ikkinçi darajali aktrisa — Tilda Swinton

2009 — BAFTA mukofoti

Eng yaxşi grim va soç — Jin Ann Black, Colleen Callaghan

Eng yaxşi sanʼat rahbari ishi — Donald Graham Burt, Victor Zolfo

Eng yaxşi maxsus effektlar — Eric Barba, Steve Prig, Burt Dalton, Craig Barron

2008 — AQŞ Milliy kino tanqidçilari kengaşi mukofoti

Eng yaxşi rejissyor — David Fincher

Eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy — Eric Roth

2009 — «Oskar» mukofoti

Eng yaxşi operator ishi — Claudio Miranda

Eng yaxşi kostyum dizayni — Jacqueline West

Eng yaxşi montaj — Kirk Baxter, Angus Wall

Eng yaxşi rejissura — David Fincher

Eng yaxşi originial saundtrek — Alexandre Desplat

Eng yaxşi ovoz — David Parker, Michael Semanick, Ren Klyce, Mark Weingarten

Eng yaxşi yilning filmi — Kathleen Kennedy, Frank Marshall, Sin Çaffin

Eng yaxşi erkak roli — Brad Pitt

Eng yaxşi ikkinçi darajali ayol roli — Taraji Henson

Eng yaxşi oldin eʼlon qilingan materialga asoslangan ssenariy — Eric Roth, Robin Swicord

2009 — «Saturn» mukofoti

Eng yaxşi aktyor — Brad Pitt

Eng yaxşi aktrisa — Cate Blançett

Eng yaxşi rejissyor — David Fincher

Eng yaxşi musiqa — Alexandre Desplat

Eng yaxşi maxsus effektlar — Eric Barba, Steve Prig, Burt Dalton, Craig Barron

Eng yaxşi ssenariy — Eric Roth

2009 — BAFTA mukofoti

Eng yaxşi operator ishi — Claudio Miranda

Eng yaxşi kostyum dizayni — Jacqueline West

Eng yaxşi montaj — Kirk Baxter, Angus Wall

Eng yaxşi rejissyor — David Fincher

Eng yaxşi film — Kathleen Kennedy, Frank Marshall, Sin Çaffin

Eng yaxşi aktyor — Brad Pitt

Eng yaxşi musiqa — Alexandre Desplat

Eng yaxşi moslaştirilgan ssenariy — Eric Roth

2009 — «Oltin globus» mukofoti

Eng yaxşi rejissyor — David Fincher

Eng yaxşi film (drama)

Eng yaxşi originial saundtrek — Alexandre Desplat

Eng yaxşi erkak roli (drama) — Brad Pitt

Eng yaxşi ssenariy — Eric Roth, Robin Swicord

2009 — «MTV Movie Awards» mukofoti

Eng yaxşi ayol roli — Taraji Henson

Rotten Tomatoes agregatori maʼlumotlariga köra, 258 ta şarh asosida tanqidçilarning 71 foizi filmga ijobiy baho bergan, örtaça baho 10 ballik şkalada 7,10. Umumiy fikr şunday: «„Zağadoçnaya istoriya Benjamin Buttonning“ — boy hikoya bilan yozilgan epik fantastik ertak bölib, ajoyib ijro bilan mustahkamlangan». Metacriticʼda film 37 ta şarh asosida 100 balldan örtaça 70 ball olgan. Yahoo! Movies tanqidiy konsensus böyiça 12 ta şarh asosida filmga örtaça B+ baho berganini xabar qilgan. CinemaScore sörovida qatnaşgan tomoşabinlar filmga A dan F gaça bölgan şkala böyiça A − baho qöyganlar.

Variety jurnalidan Todd McCarthy filmga ijobiy şarh berib, uni «çuqur Gollivud hikoyaçiligining juda yoqimli uluşi» deb atagan. Toronto Starʼdan Peter Howell aytgan: «Aytişlariça, örganilmagan hayot yaşaşga arzimaydi. „Zağadoçnaya istoriya Benjamin Buttonning“ esa qöşimça taklif qiladi: teskari yaşalgan hayot ança foydaliroq bölişi mumkin», filmni esa «sehrli va taʼsirçan hikoya — teskari yönalişda yaşayotgan odam haqida» va «kinematografiyaning eng yaxşi namunasi» deb taʼriflagan. Empireʼdan Rod Yates filmga beş yulduzdan beş yulduz qöygan. The Hollywood Reporterʼdan Kirk Honeycutt film «nafis suratga olingan va Brad Pitt tomonidan hozirgaça eng taʼsirçan çiqişida ajoyib ijro etilgan» deb hisoblaydi. Honeycutt Finçenni sahnalaştiriş uçun maqtagan va «operatorlik ishi jöşqin yer ranglari palitrasini zarur kompyuter grafikasi va boşqa vizual effektlar bilan sehrli tarzda uyğunlaştirgan, bu tomoşabinni sehrli ötmişga olib boradi» deb taʼkidlagan. Honeycutt Benjamin Buttonning mohiyati «sevgi va yöqotiş haqidagi intim epos, bu sof kino» ekanini daʼvo qiladi.

The New York Timesʼdan A. O. Scott bayonot bergan: «Ikki yarim soatdan ortiq davom etadigan „Zağadoçnaya istoriya Benjamin Buttonning“ soğinçdan nafas oladi va intrigalar bilan qaynaydi, boş qahramonining falsafiy topişmoqlarini va hissiy paradokslarini Fitzgeraldga emas, balki Jorge Luis Borgesga köproq öxşaş ruhda örganadi». Scott Finçerni maqtagan va yozgan: «Steven Spielberg, Peter Jackson va Robert Zemeckis kabi pionerlarning yutuqlariga tayanib, janob Fincher raqamli kinematografiyaga nafislik va gözallik qöşgan». Şuningdek u «„Minority Report“, „The Lord of the Rings“ va „Forrest Gump“ kabi yutuqlarga tayangan holda, Benjamin Button bunday gibridlar orasida eng yorqinlari bölişi mumkin, çunki u eng nozik» deb daʼvo qiladi. U yana şunday deydi: «Şu bilan birga, har qanday sevgi va har qanday film kabi, u umidsizlik bilan qoralangan va tugaşi muqarrar».

Boşqa tomondan, The Washington Postʼdan Anne Hornaday aytadi: «„Zağadoçnaya istoriya Benjamin Buttonning“ oçiq ambitsiyalari va texnik mahoratini inkor etib bölmaydi. Kamroq aniq bölgan narsa — u özining şişgan muhimlik hissini töliq özi topadimi», va qöşimça qiladi: «U juda ehtiyotkorlik bilan öynaydi, holbuki özining xunuk bayroğini hilpiratişi kerak edi». The Austin Chronicleʼdan Kimberly Jones filmni tanqid qilib: «Fincher bizga yalanğoç yulduzlarni çoyşablarda öynatib sotadi va buni katta sevgi deb ataydi. Men bir soniya ham bunga işonmadim» degan. Chicago Sun-Timesʼdan Roger Ebert filmga tört yulduzdan ikki yarim yulduz berib, bu «ajoyib suratga olingan film, lekin çuqur notöğri asosga qurilgan… filmning asosiy ğoyasi har qanday munosabatni qadrsizlantiradi, har qanday döstlik yoki romantikani befoyda qiladi va taqdirning yuziga emas, balki vaqtning oğziga tupuradi» deb yozgan.

The Guardianʼdan Peter Bradşaw filmni «166 daqiqalik şirin zerikiş» deb atagan va unga beş yulduzdan bitta yulduz qöygan. The Sunday Timesʼdan Cosmo Landesman filmga beş yulduzdan ikki yulduz berib yozgan: «Filmning ğoyasi maʼnoga ega emas. Bu deyarli uç soat davom etadigan hiyla… „Zağadoçnaya istoriya Benjamin Buttonning“ — hayot va ölim haqida xavfsiz va tozalangan qaraşni taklif qiladigan xotirjam Gollivud filmi». The Timesʼdan James Christopher uni «tutun va közguning zerikarli marafoni» deb atagan. «Uç barabanli drama asosiy talablari nuqtai nazaridan, filmda mazmun, işonçlilik, munosib ssenariy va haqiqatan ham qiziqarli bölişi mumkin bölgan qahramonlar yetişmaydi». Londonning Evening Standard gazetasidan Derek Malcolm öylaydi: «Heç qaçon va heç bir lahzada siz bu yerda juda ğalati hikoyadan boşqa narsa borligini his qilmaysiz, uni bilgan, ammo har doim ham nima uçun buni qilayotganini bilmaydigan rejissyor olib boradi».