Shakespeare in Love

Shakespeare in Love (ingl. Shakespeare in Love) — 1998-yilda suratga olingan tarixiy romantik komediya. Rejissyor John Maddenning törtinçi töliqmetrajli filmi bölib, ssenariysini Mark Norman va Tom Stoppard yozgan, prodyuseri Harvey Weinstein. Boş rollarda Gwyneth Paltrow, Joseph Fiennes, Geoffrey Rush, Colin Firth, Ben Affleck va Judi Denç işlagan. Film dramaturg William Shakespeare (Fiennes) bilan Viola de Lesseps (Paltrow) örtasidagi öylab topilgan sevgi munosabatlari haqida hikoya qiladi, bu Şekspir "Romeo va Juliet"ni yozayotgan davrga töğri keladi. Baʼzi personajlar tarixiy şaxslarga asoslangan, köplab personajlar, replikalar va syujet usullari esa Şekspir asarlariga işora qiladi.

Film tanqidçilar tomonidan eʼtirof etilgan va kassa muvaffaqiyatiga erişgan: butun dunyoda 289 million dollar yiğgan hamda 1998-yildagi eng köp daromad keltirgan dunyo filmlari orasida töqqizinçi örinni olgan. Uni mahoratli syujet qurilişi, komediya va drama muvozanati, şuningdek, dialoglar, aktyorlik öyini va sahna bezagining yuqori darajasi uçun nişonlaşgan. Film köplab mukofotlarga sazovor böldi: u 3 ta "Golden Globe" mukofotini oldi (jumladan, komediya yoki musiqiy filmdagi eng yaxşi film va Paltrow uçun komediya yoki musiqiy filmdagi eng yaxşi ayol roli uçun), AQŞ Aktyorlar gildiyasining 2 ta mukofoti (filmdagi eng yaxşi aktyorlar jamoasi va Paltrow uçun eng yaxşi ayol roli) hamda Britaniya Kino va televizion sanʼat akademiyasining 4 ta mukofotiga (jumladan, eng yaxşi film) sazovor böldi. Yakunda film 71-"Oscar" marosimida 13 ta nomzodlikdan 7 tasini qölga kiritdi: eng yaxşi film (David Parfitt, Donna Gigliotti, Harvey Weinstein, Edward Zwick va Mark Norman), eng yaxşi ayol roli (Paltrow), eng yaxşi ikkinçi plandagi ayol roli (Denç), eng yaxşi originál ssenariy (Norman va Stoppard), komediya yoki musiqiy filmdagi eng yaxşi musiqa (Stephen Warbeck), eng yaxşi sanʼat rejissyori ishi (Martin Childs va Jill Quertier) hamda eng yaxşi kostyum dizayni (Sandy Powell).

Shakespeare in Love filmining dastlabki ğoyasini 1980-yillar oxirida ssenariy muallifi Mark Normanga uning öğli Zaçary taklif qilgan. Norman ssenariy qoralamasini yozib, uni rejissyor Edward Zwickʼga taqdim etdi, bu esa Violani öynaşga rozi bölgan Julia Robertsʼni jalb qildi. Biroq Zwickʼga Normanning ssenariysi yoqmadi va u uni qayta işlaş uçun dramaturg Tom Stoppardʼni yolladi (Stoppardning birinçi yirik muvaffaqiyati Şekspir mavzusidagi "Rosencrantz and Guildenstern Are Dead" pyesasi bölgan).

Film 1991-yilda Universal Pictures studiyasida işga tuşirildi, rejissyor sifatida Zwick iştirok etdi. Dekoratsiya va kostyumlar allaqaçon tayyorlanayotgan bölsa-da, Shakespeare roli uçun aktyor hali tanlanmagan edi, çunki Roberts bu rolni faqat Daniel Day-Lewis ijro eta olişini talab qilardi. Day-Lewis qiziqiş bildirmadi va Robertsʼning köndirişlariga qaramay, suratga oliş boşlanişiga olti hafta qolganda filmdan voz keçdi. Zwick va studiya Roberts bilan bir qator öşa paytda hali nomaʼlum aktyorlar, jumladan, Hugh Grant, Ralph Fiennes, Jeremy Northam, Rupert Graves, Colin Firth va Sean Bean bilan kimyoviy sinovlar ötkazişga urinişdi, ammo Roberts yoki uçraşuvlarni ötkazib yubordi, yoki ularning hammasida kamçilik topdi. Paul McGann bilan sönggi sinovdan keyin Roberts filmdan voz keçdi, Zwick buni rolda muvaffaqiyatga erişiş uçun bosim ostida bölgan Robertsning öziga bölgan işonçsizligi bilan izohladi. Işlab çiqariş sustlaşdi va Zwick ssenariyga boşqa studiyalarni jalb qila olmadi. Filmning bekor qilinişi Universal uçun 6 million dollarga tuşdi.

Oxir-oqibat Zwick ssenariyga Miramax Films studiyasini qiziqtirdi, ammo u rejissyor sifatida John Maddenni tanladi. Miramax Films rahbari Harvey Weinstein prodyuser sifatida iştirok etdi. Studiya prezidentining öziga prodyuser maqomini berişi sanoatda keskin reaksiyaga sabab böldi va natijada "Harvey qoidasi" deb ataladigan qoida paydo böldi: Amerika Prodyuserlar gildiyasi maqomini oliş uçun prodyuser filmni yaratişga real hissa qöşişi kerak edi. Öz prodyuserlik unvonini oqlaş uçun Harvey bu film ustida işlaş uçun Miramax Films rahbarligidan taʼtil olganini daʼvo qildi. Miramax Filmsʼning uzoq yillik rahbari Mark Gill bunga "töliq bemaʼnilik" deb baho berdi.

Weinstein Ben Affleckʼni Ned Alleyn rolining kiçik roli uçun rozi qildi. Kate Winslet "Titanic" muvaffaqiyatidan keyin Violaning rolini taklif qilindi, ammo u mustaqil kinoga eʼtibor beriş uçun rad etdi. Boş rol uçun Winona Ryder, Diane Lane va Robin Wright ham körib çiqildi.

Asosiy suratga oliş 1998-yil 2-martda boşlandi va 1998-yil 10-iyunda yakunlandi.

Dastlabki sinov namoyişlaridan söng film sezilarli darajada qayta işlandi. Shakespeare va Violaning qayiqdagi sahnasi yanada hissiyroq bölişi uçun qayta suratga olindi, ayrim replikalar esa Violaning nima uçun Wessex bilan turmuş qurişi kerakligi sababini aniqlaştiriş uçun qayta yozildi. Finalni bir neça marta qayta suratga olişdi, to Stoppard oxir-oqibat Violaning Shakespeareʼga ularning ajralişi uning keyingi pyesasiga ilhom berişi mumkinligini qanday işora qilişini topmagunça.

Suratga oliş uçun işlatilgan joylar orasida Hertfordşireʼdagi Hatfield House (salyut sahnasi), Oxfordşireʼdagi Broughton Castle (de Lesseps oilasining malika uyi sifatida xizmat qilgan), Norfolkdagi Holkham plyaji, Berkşireʼdagi Eton kollejining çerkovi va Londondagi Middle Templeʼning Katta zali bor edi.

Filmdagi köplab voqealar "Romeo va Juliet"ga öxşaydi. Will va Viola maşhur balkon va yotoqxona sahnalarini öynaydi; Juliet kabi, Violaning ham zukko enagasi bor va uni Will bilan qarz tuzoği ajratib turadi (garçi pyesadagi oilaviy duşmanlik bölmasa ham: "Romeo va Juliet"dagi "ikki uy" ikki raqobatçi teatrdan ilhomlangan deb hisoblanadi). Bundan taşqari, sevişganlar bir xil darajada "baxtsiz": ular birga böliş taqdirida emas, çunki Viola boy va tadbirkor savdogarning qizi bölib, Wessex grafiga vaʼda berilgan, Shakespeare esa kambağal va allaqaçon uylangan. Filmning boşida Will sevib qolgan Rosaline pyesadagi Romeoning boşida sevgan ayolning ismdoşi. Filmda Franco Zeffirelliʼning "Romeo va Juliet" filmiga işora qiluvçi balkon sahnasi kabi Şekspirning ilgarigi kinematografik versiyalariga ham işoralar bor.

Filmda qöllanilgan boşqa köplab syujet usullari Şekspir komediyalari va Elizabeth davrining boşqa pyesalariga xos: qirolning oddiy xalq orasida tanilmay yurişi (qarang: "Henry V"), boşqa jins kiyimini kiyiş, adaşgan taniş, qiliçbozlik duelі, zino gumoni, arvohning göyo paydo bölişi (qarang: "Hamlet" va "Macbeth") va "pyesa içidagi pyesa". Duglas Broddning sözlariga köra, film köplab bu usullarni xuddi tasvirlanayotgan voqealar Şekspirning öziga ularni pyesalarida qöllaşga ilhom bergandek ustalik bilan körsatadi.

Christopher Marlowe filmda eng yirik dramaturg sifatida tasvirlangan, personajlar uni öşa davrning eng buyuk ingliz dramaturgi deb hisoblaydi. Bu tarixan işonçli, ayni paytda hazil ham, çunki filmning tomoşabinlari Shakespeare obrösining oxir-oqibat qanday bölişini bilişadi. Marlowe Shakespeareʼga keyingi pyesasi "Romeo and Ethel, the Pirateʼs Daughter" uçun syujet beradi ("Romeo — italiyalik... abadiy sevib qolgan va sevgisi sovigan... u uçratgunça... Ethel. Duşmanining qizi! Uning eng yaxşi döstini Ethelning akasi yoki boşqasi duelda öldiradi. Uning ismi Merkutsio"). Christopher Marloweʼning "The Tragical History of Doctor Faustus" asari bir neça marta iqtibos keltiriladi: "Bu öşa yuzmi, minglab kemalarni suvga tuşirgan va Ilionʼning tubsiz minoralarini yoqib yuborgan?" Marloweʼning oxirgi, tugallanmagan pyesasi "The Massacre at Paris" ham eslatiladi: sahnada Marlowe Richard Burbageʼdan pyesaning oxirgi aktini uçun tölov talab qiladi. Burbage ertasi kuni tölaşni vaʼda qiladi, şuning uçun Marlowe pajlar bilan ajralişni istamaydi va Deptfordga jönaydi, u yerda uni öldirişadi. "The Massacre at Paris"ning yagona saqlanib qolgan matni sanasiz oktavo naşri bölib, u ehtimol töliq asl pyesa uçun juda qisqa. Taxmin qilinişiça, bu pyesani ijro etgan aktyorlar tomonidan tuzilgan xotira rekonstruksiyasi.

Krisalar bilan öynayotgan bola John Webster (Joe Roberts) keyingi, yakobin avlodining yetakçi dramaturgiga işora. Uning pyesalari ("The Duçess of Malfi", "The White Devil") "qon va bölaklarga böliş" bilan maşhur, bolа buni hazil bilan aytadi: u "Titus Andronicus"ni yoqtirişini aytadi va qiroliça uning fikrini söraganida "Romeo va Juliet" haqida gapirib: "Menga uning qanday qilib öziga piçoq urganini yoqdi", deydi. Xuddi şunday, Shakespeareʼni Temza böylab Robert de Lesseps mulkiga olib boradigan qayiqçi ham öz asari haqida Shakespeareʼning fikrini bilişga urinadi, bu John Taylorʼga işora qiladi.

Komik Will Kemp (Patrick Barlow) Shakespeareʼga drama asarida öynaşni istaşini aytganida, u javob beradi: "Agar sen öynasang, Seneka ustidan kulişardi". Bu rimlik fojiaçi Senekaga işora bölib, uning qoronğu va qonli syujetlari ingliz fojiasining rivojiga katta taʼsir körsatgan.

Will bir neça marta bir varaq qoğozga imzo çekadi, u yerda köplab öqib bölmaydigan imzolarni köriş mumkin. Bu Şekspirning imzosining bir neça varianti mavjudligi va har birida u ismini turliça yozganligi haqidagi faktga işora.

"Shakespeare in Love" 71-"Oscar" marosimida eng yaxşi film uçun mukofotga sazovor böldi, tanqidçilar yoqtirgan "Saving Private Ryan" filmini bahsli ravişda çetlab ötib, "Annie Hall" (1977)dan keyin bu mukofotni olgan birinçi komediya böldi. Akademiyaning qarori köpçilik tomonidan tanqid qilindi, çunki film "Saving Private Ryan" örniga "Oscar"ga sazovor böldi va Gwyneth Paltrow "Eng yaxşi ayol roli" nominatsiyasida Elizabeth filmi uçun Cate Blançettʼni ortda qoldirdi.

Köpçilik ekspertlar bu ğalabani Weinstein taşkil qilgan reklama kampaniyasi bilan boğlaşdi. Xabar qilinişiça, Weinstein filmning aktyorlarini matbuot blitskrigida misli körilmagan darajada iştirok etişga majbur qilgan. DreamWorks Pictures öşa paytdagi rahbari Terry Press Weinstein va Miramax "hammani işontirişga harakat qilganini", "Saving Private Ryan" faqat birinçi 15 daqiqa ekanini aytdi. Miramax öşa paytdagi rahbari Mark Gill, Weinstein nisbatan arzon reklamaga tayanganini taʼkidladi. U şunday dedi: "Bu yulduzlarga 'Mayli, filmni boşlaş uçun bir-ikki ток-şouda qatnaşing va dam oliş kunlari intervyu bering, katta rahmat yordamingiz uçun' degani emas edi", — dedi Gill. — "Bu oddiy edi: 'Xayrli tong. Sizda qöl beriş va çaqaloqlarni öpiş uçun yana uç oy bor'".

2015-yilda The Hollywood Reporter jurnali Kino akademiyasining yuzlab aʼzolarini söroq qilganini eʼlon qilib, agar ularga "Shakespeare in Love" va "Saving Private Ryan" örtasida tanlaş kerak bölganida, köpçilik eng yaxşi film uçun "Oscar"ni ikkinçisiga bergan bölardi, deb körsatdi. (Xuddi şu maqolada eng yaxşi film nominatsiyasidagi tört boşqa ğolibning natijalari ham boşqaça bölardi, deb taʼkidlangan va ularning sörovi "qaysi filmlar vaqt sinovidan ötganligi haqidagi referendum" deb atalgan.) 2020-yilda Glenn Close Peter Travers bilan intervyusida Paltrowning "Eng yaxşi ayol roli" nominatsiyasida "Central Station" filmi uçun Fernanda Montenegro ustidan ğalabasini "mantiqsiz" deb hisoblaşini aytdi. Javoban Montenegro Closeʼning maqtovi uçun minnatdorligini bildirdi, ammo "Oscar" Blançettga berilişi kerak edi, deb hisoblaşini aytdi.

Film 119 ta turli kino mukofotiga nomzod bölib, ulardan 58 tasini qölga kiritdi. Töliq mukofot va nomzodlar röyxati IMDB saytida joylaşgan.