Spartacus

«Spartak» (ingl. Spartacus) — Stenli Kubrik suratga olgan, 1960-yilda Govard Fastning şu nomli romani asosida yaratilgan badiiy pepplum filmi. Bu Kubrikning birinçi yuqori byudjetli, rangli filmi bölib, yoş rejissyorni tanitgan. Filmning syujeti gladiator-qul Spartak boşçiligidagi qözğolonni hikoya qiladi; u konsul Mark Liciniy Krassning timsolidagi Rim hokimiyatiga qarşi çiqadi. Kubrik bu filmni özining muallif ishi deb hisoblamagan, çunki işlab çiqariş jarayonida qarorlar qabul qilişda çeklangan edi va u studiyaning yollanma rejissyori mavqeida qolgan.

Byudjeti 15 mln dollar va sarflangan 251 837 odam-soat bölgan bu film 1960-yil uçun Universal kompaniyasining va umuman Gollivudning eng qimmat loyihasi böldi. Filmni suratga oliş murakkab keçdi, asosan ssenariy bilan boğliq qiyinçiliklar tufayli: u bir neça marta töliq qayta yozildi, şuningdek, senzura tahrirlari ham böldi. Film qadimgi davrda sodir bölişiga qaramay, zamonaviy dolzarb muammolarga ham murojaat qildi: irqiy kamsitiş, kommunistik qaraşli madaniyat arboblarini taʼqib qiliş, bir jinsli sevgi. Filmning ssenariysini «Gollivud qora röyxati»dagi yozuvçi Dalton Trambo yozdi. Uning ismi filmning titrlarida paydo bölişi 1947-yildan beri taʼqib ostidagi yozuvçi uçun birinçi rasmiy eʼtirof böldi va amalda «qora röyxat»ning amal qilişini töxtatdi. Aniq çap siyosiy kontekstga ega bölgan filmning ekranlarga çiqişi makkartizm avj olişining pasayişi va liberal Kennedi maʼmuriyatining hokimiyatga kelişi bilan boğlanadi.

1960-yillar boşidagi tanqidçilar filmni bosiq qabul qilib, ssenariyning muvozanatsizligini va aktyorlik öyinining zaifligini salbiy qayd etdilar. 1991-yilda tiklangan versiya çiqqaç, Kubrik filmi asosan ijobiy baholandi. Film nufuzli kinematografik mukofotlarga sazovor böldi, jumladan törtta «Oskar» va bitta «Oltin globus» (eng yaxşi drama-film) mukofotini oldi. Film köplab taqlidlarga sabab böldi, qahramonlarning iboralari esa ingliz tilining sözlaşuv nutqiga kirib keldi. 2017-yilda film Milliy reestrga kiritildi.

Qadimgi dunyoning eng yirik qözğolonlaridan biri va uning yetakçisi tarixi köpdan beri sanʼat arboblarini öziga jalb etib kelgan. Spartak şaxsi haqida işonçli maʼlumotlar oz bölgani talqin qiliş uçun keng erkinlik berardi. Qulçilikni meʼyor deb biladigan qadimgi manbalar qözğolonni jamoat tartibining buzilişi deb hisoblagan bölsa, yangi tarixda bu mavzu boşqaça ohang kasb etdi. XIX va XX asrlarda Spartak obrazi xalq qahramoni, hatto Qadimgi Rimdagi revolyutsion harakat yetakçisi xususiyatlariga ega bölgan bir qator sanʼat asarlari yaratildi. U kommunistik harakat ramziga aylandi. Spartakni öz asarlarida Karl Marks ham eslatgan. 1918–1919-yillarda, Germaniyadagi revolyutsiya paytida Roza Lyuksemburg va Karl Libknext tarafdorlari özlarini «Spartak ittifoqi» deb atagan. Qadimgi Rim qahramoni Amerika madaniyatida ham sezilarli örin egalladi: Robert Montgomeri Byordning «Gladiator» (1831) pyesasida u personaj sifatida iştirok etgan. Bu spektakl XIX asrning birinçi yarmida ommaviy axborot vositalarida rivojlangan abolitsionistlar kampaniyasida muhim ahamiyat kasb etdi. Unda öşa paytdayoq taniş motivlar yangradi: AQŞ — erkinlik uçun kuraşayotgan yoş millat, Britaniya — Rim imperiyasi. Elia Kellogning «Spartakning monologi» nutqi esa maktablarda vatanparvarlik matnining namunasi sifatida örgatiladi.

Ğarbning çap qaraşli eng maşhur mualliflaridan biri qadimgi tarixga murojaat qilgan Govard Fast böldi. Qullar qözğoloni haqidagi kitobni kommunist yozuvçi öz siyosiy eʼtiqodlari uçun qamoqda ötirib yozişni boşlagan. 1951-yilda roman naşr etildi, bestsellerga aylandi va köplab tillarga tarjima qilindi. 1954-yilda asar Stalin tinçlik mukofotiga sazovor böldi. 1957-yil oxirida Bryna işlab çiqariş kompaniyasining şerigi Edvard Lyuis Kirk Duglasga uning ekranlaştiriş huquqlarini sotib olişni taklif qildi. Kirk kitobga qiziqdi, lekin unga katta ahamiyat bermadi va huquqlarni sotib olişni keçiktirdi. Duglas «Vikinglar» (1957-yil) filmida United Artists bilan tarixiy mavzuda muvaffaqiyatli tajriba orttirgan edi, lekin öşa paytda unga qaytişni rejalaştirmagan edi.

Vaziyat 1958-yil boşida Duglas MGMning yangi yuqori byudjetli «Ben-Hur» loyihasi haqida bilganda özgardi. Duglas özining tipaji boş rolga mos kelişiga işonib, Uilyam Uayler bilan gaplaşa boşladi. Uayler javoban Duglasga Ben-Hur örniga Messalaning ikkinçi darajali rolini taklif qildi. Kirk rad etdi va öşa paytda qaytib kelgan ğoya bilan boğliq, şunga mos keladigan javob çoralarini öylab topdi. Öz mablağlariga u Fast romani ekranlaştirilişiga opsion sotib oldi. Keyin aktyor United Artists bilan gladiatorlar qözğoloni haqidagi film suratga oliş böyiça muzokaralarni boşladi. «Vikinglar»ni eslab, Duglas uzoq köndirişga töğri kelmasligiga işonç hosil qilgan edi.

Duglas xotiralarida keyingi voqealarni «„Spartak“ uçun uruş» deb atadi. United Artists rahbari Artur Krim filmni işlab çiqarişni qabul qilişdan boş tortdi. Maʼlum bölişiça, kompaniya Artur Kyostlerning şu nomli kitobi asosida «Gladiatorlar» işçi nomi bilan filmni allaqaçon eʼlon qilgan edi. Loyihaning rejissyori Martin Ritt, ssenariy muallifi Abraham Polonski bölişi kerak edi, boş rolni esa Yul Brinner ijro etişga rozi bölgan edi. Variety jurnalining öşa paytdagi sonlaridan birining muqovasida Brinnerning gladiator kostyumidagi surati bosilgan edi. Gollivudda miş-mişlar tarqaldi, guruhning byudjeti 5,5 mln dollar ekanligi va hatto materialning bir qismini suratga olişga ulgurgani aytilgan edi. Duglas ikki loyihani birlaştirişni taklif qildi, ammo Brinner taklifni rad etdi. Bundan taşqari, United Artists «Gladiatorlar» va «Spartak» nomlariga mualliflik huquqiga ega edi. Şunga qaramay, Duglas raqiblarining blöf qilayotganini hisobga olib, öz ğoyasini maksimal tayyor holatga yetkazişga qaror qildi. Duglas axborotçilaridan «Gladiatorlar» guruhi filmni butunlay Yevropada suratga olişni rejalaştirayotgani va şunga köra faqat 1959-yil bahorida boşlaşi mumkinligini bilib oldi. «Spartak»ni esa u butunlay AQŞda suratga olişni taklif qildi va uni darhol — 1959-yil yanvarida boşlaş mumkin edi.

Duglas dastlab ssenariy muallifi qilib kitob muallifini özini tanladi. Govard Fastning ssenariy işlab çiqişda tajribasi yöq edi, bundan taşqari «komm»-yozuvçi bilan senzura bilan boğliq muammolar osongina yuzaga kelişi mumkin edi. Fastning 102 sahifali ssenariy qoralamasi heç kimga yoqmadi. Birinçi 60 sahifani öqib çiqqan Duglas ularni «falokat» deb atadi: qahramonlar qotib qolgan, syujet esa juda «sözlaşuvga» boy edi. Umuman olganda, hikoya Spartak haqida emas, balki qözğolon haqida bölib çiqdi. Ammo aynan şu qoralama, boşqa variant yöqligi uçun, Duglas United Artistsning raqiblari — Universal studiyasiga olib bordi. Uçraşuv 1958-yil 27-mayda bölib ötdi. Universal studiyasining işlab çiqariş bölimi rahbari Ed Mul qölyozmani öqib çiqib, sovuq qiziqiş bildirdi, ammo umuman olganda ğoya maʼqul keldi. Studiya vakillari taklifga rozi bölib, ssenariyni qayta işlaşni tavsiya qildilar. Ravşan edi, boşqa ssenariy muallifini izlaş kerak edi.

Romanga opsion muddati tugayotgan edi; qaror darhol qabul qilinişi kerak edi. Duglas Dalton Trambo bilan boğlandi. Gollivudning taqiqlangan «önlik»idan bölgan yozuvçi, yaqinda Gollivudning eng yuqori haq oladigan ssenariy muallifi bölgan, endi yarim qonuniy mavqeda edi. Taʼqib qilingan «önlik» vakillari bilan işlaş taqiqi juda şartli edi. Antiamerikan faoliyatni tekşiriş komissiyasi (HUAC) çaqiruv qoğozlarini yuborgan odamlar bilan işlaşga prodyuserlar kamdan-kam hollarda murojaat qilmasdi; ularni boşqa ism ostida rasmiylaştirib yoki boşqa hiylalar yordamida işga olişardi. Oğir şaroitda yozuvçilar talabçan emas edi, ularning haqi ham past edi. Şunga qaramay, «Spartak» holatida Trambo qonuniy yozuvçi xizmatlariga mos keladigan haq şartlaşib oldi: taxminlarga köra 60 ming dan 75 ming dollargaça va prokatdan olinadigan kelişilmagan foiz. Trambo döstiga yozgan xatida şunday deb yozdi:

Menimça… bu ulkan film böladi: katta byudjet, yulduzlar va bu narsa kassani töldiradi. Men özim aytganimdek, unga panja urdim.

Bryna kompaniyasining Trambo bilan uzoq muddatli şartnomasi bor edi va «Spartak» ularning köplab birgalikdagi işlaridan biri edi. Prodyuserlar «soya» xodimga haq tölaşda doimo muammolarga duç kelardi. Trambo şartlar orasida öz ismini filmning titrlariga kiritiş vaʼdasini ham qöygan edi, bu legallaştiriş studiyaga ham, işçiga ham foyda keltirişi mumkin edi. 1958-yil martida Bryna, agar Trambo ismi titrlarda paydo bölsa, jamoatçilik fikrini örganiş uçun maxsus PR mutaxassisini yolladi. 1958-yil iyunida Duglas vitse-prezident Richard Nikson bilan uçraşib, «önlik» vakillariga nisbatan çeklovlarni olib taşlaş imkoniyatini muhokama qildi. Şu orada nufuzli Amerika legioni «ayvonlarga qarşi ovçilik»ni — kinostudiyalar faoliyatini nazorat qiliş kampaniyasini boşladi.

Vazifasini boşlagan Trambo mavzuni örganişga kirişdi. Trambo Fastni yozuvçi sifatida juda past baholardi, lekin bir muddat ular birgalikda işlaşga majbur bölişdi. Birinçi qoralamani körib çiqib, u asosiy muammoni aniqladi: ssenariyda Rimga juda köp eʼtibor berilgan edi. Bundan taşqari, ziddiyat ikki sinf örtasida — Rim fuqarolari va qullar örtasida keçardi. Tomoşabinni esa, eng avvalo, ssenariyda aniq tasvirlanmagan şaxslar töqnaşuvi qiziqtiradi.

Ssenariy ustida asosiy ish 1958-yil iyul–dekabr oraliğida bajarildi. Şu davr içida «Sem Jekson» taxallusi ostida yozayotgan Trambo ketma-ket uçta variant tayyorladi; oxirgisi prodyuserlarni şu darajada qanoatlantirdiki, suratga oliş rejalarini tuziş mumkin böldi. Duglas mehnat unumdorligidan şikoyat qila olmasdi. Trambo özining işçanligi bilan maşhur edi, «aql bovar qilmas tezlik» bilan yozar va matnga har qanday tuzatiş kiritişga sözsiz rozi bölardi. Şu vaqtning özida Dalton Trambo yana bir jiddiy loyiha — «Ketiş» (Exodus) filmi ustida ham işlardi; u ham ijodiy muhitda rezonans uyğotgan edi. Trambo suratga oliş joylariga yaşirinça olib kelinardi, çunki suratga oliş jarayonida u ssenariyni özgartirişda davom etardi. Şunga qaramay, bu barça Gollivud biladigan sir edi va hatto hazil mavzusi bölgan. Şu bilan birga, 1959-yil oxirida Antiamerikan faoliyatni tekşiriş komissiyasi majlisida komitet tomonidan hukm qilingan yozuvçi nega Universal bilan faol hamkorlik qilişda davom etayotgani masalasi kötarildi va studiya vakillari bu borada tuşuntiriş berişga majbur böldilar.

1958-yil oktyabrda United Artists va Universal örtasidagi uçraşuvda ikki studiyaning keyingi harakatlari böyiça muhokama bölib ötdi. Universal ijroçi direktori Milton Rakmill Duglas uçun kutilmaganda «kelgusi yil [1959] yanvarida kompaniya „Spartak“ filmi ustida işni boşlaydi» deb eʼlon qildi. United Artists vakillari buga kulgi bilan javob berdi. Muzokaralar tanaffusida Duglas United Artists vakili Artur Krim huzuriga borib, hammasini tinç yöl bilan hal qilişni taklif qildi. «Bizning uzoq birgalikdagi yölimiz bor va hali köp filmlar böladi», — dedi u yuristga. 1958-yil 27-oktyabrda United Artists «Gladiatorlar» loyihasidagi mağlubiyatini tan oldi va raqiblarga daʼvosi yöqligini bildirdi. Bu asosan Kirk Duglasning agenti, talantlarni tanlaş böyiça kompaniya vakili, MCA Inc. kompaniyasining Leo Vasserman yutuği edi. Aynan pepplumlarda özini körsatgan Lourens Olivye, Çarlz Loton, Piter Ustinov kabi ismlar öz-özidan gapirardi. Britaniyalik aktyorlar bilan iştirok şartlari böyiça muzokaralar 1958-yil iyulda Londonda bölib ötdi. «Spartak» Universal studiyasining keyingi yil rejalariga kiritildi.

Direktorning bayonotiga qaramay, studiyaning asosiy loyihasiga aylangan filmda hali rejissyor ham, boş aktrisa ham, ssenariy ham yöq edi. Amalda kelajakdagi filmning ijroçi prodyuseri Kirk Duglas böldi, keyingi qadam esa rejissyor tanlaş edi. Birinçi variant Devid Lin edi, lekin u darhol rad etdi, çunki ijodiy uslubi material bilan mos kelmasdi. Şuningdek, Jozef Mankeviç va Stenli Kubrik nomzodlari ham körib çiqildi. Studiya öz tanlovini talab qildi. Enthoni Mann kassa rejissyori obrösiga ega edi, lekin asosan vesternlari bilan tanilgan edi. Duglas faqat işlab çiqariş jadvali allaqaçon uç oyga keçikkanligi va darhol boşlaş muhimligi sababli rozi böldi. U Mann uçun batal sahnali yuqori byudjetli pepplumda şaxs fojiasini körsatiş qiyin bölişiga işongan edi.

Aktyorlarni tanlaş 1958-yil yozidayoq boşlangan edi. Tanlovda Duglas eng maşhur nomlarga tayangan va sinovdan ötgan tamoyilga amal qilgan: qullar — amerikaliklar, rimliklar — britaniyalik ijroçilar. Şunga öxşaş yondaşuv «Vikinglar» filmida ham qöllanilgan edi, u yerda britaniyaliklarni britaniyaliklar, vikinglarni esa amerikaliklar öynagan. «Şon-şaraf yöllari»da askarlar va kiçik zobitlarni amerikaliklar, yuqori zobitlarni britaniyaliklar öynagan. Özini Duglas darhol boş rolga belgiladi. Ser Lourens Olivye Kras roliga, Çarlz Loton — Gracç roliga, Piter Ustinov — Batiat roliga tanlandi. Duglas Olivye bilan «Iblisning şogirdi» filmida birga işlagan va bu tanlovga işongan edi.

Biroq birinçi qatorli yulduzlarni taklif qilişda muvaffaqiyat qozongan Duglas, teskari tomonga duç keldi. Olivye va Loton ssenariyni qayta işlaş talablarini qöyişdi, çunki matn ularga yoqmasdi. Bundan taşqari, yulduzlar özlariga turli variantdagi ssenariyni yuborişgan deb şubhalanişdi. Natijada, işlab çiqariş davomida Duglas Olivye, Loton va Ustinovning Rim senatorlari uslubida fitna uyuştirayotganiga duç keldi. Bir-birlarini öyinda noadolatlikda gumon qilib, ular özlariga muhimroq rol va uzunroq matn olişga harakat qilardi. Ustinov özining avtobiografik kitobida şunday yozgan: «Balkan yarim orolida ötmişdagi kunlardagidek, xuddi öşa intrigalar».

Qul Varinya roli uçun boş ayol rolga Elza Martinelli, Ingrid Bergman, Jin Simmons rejalaştirilgan edi. Ayniqsa, Duglas Jan Moroni taklif qilişni xohlardi. Öşa paytda Malning «Sevganlar» filmi, qisman taqiqlangan va pornografiya deb hisoblanganiga qaramay, katta muvaffaqiyat qozongan edi, «Spartak»da esa oçiq sahnalar rejalaştirilgan edi va frantsuz aktrisasi ularni boşqa heç kim kabi tabiiy ijro etişi mumkin edi. Biroq kelişib bölmadi. Duglasning qarori kutilmagan böldi. U rol uçun kam tanilgan nemis aktrisasi Sabina Betmanni taklif qildi. Uni tanlab, u qul Varinyaning xorijiy kelib çiqişini taʼkidlaşni xohlagan bölişi mumkin. Tony Kyortis uçun asl ssenariyda rol yöq edi, lekin aktyor qatʼiyat körsatib, prodyuserni uning zarurligiga işontirdi. Qul Antonin roli uning «ustiga» yozilib, ssenariyga kiritildi.

Filmni işlab çiqariş 1959-yil 27-yanvarda boşlandi. Suratga oliş uçun Super Teçnirama 70 kinematografik tizimi işlatildi: negativ anamorfotik obʼektivlar bilan VistaVision kadriga rangli 35 mm plyonkaga olindi, bu esa kadr nisbatini 2,25:1 qilib berdi. Keyin tarqatiş uçun nusxalar tayyorlaşda keng formatli 70 mm plyonkaga çop etişda optik kattalaştiriş va dezanamorfirlaş amalga oşirildi. Bu texnologiya 1959-yilda ekranlarga çiqqan «Solomon va Şeba» badiiy filmida yangi debyut qilgan edi. Filmning şuhrati Super Teçnirama 70 texnologiyasiga ham şuhrat keltirdi, u keyinçalik byudjetli 35 mm va qimmatroq 65 va 70 mm kino plyonka formatlari örtasida oraliq örinni egalladi.

Dekoratsiyalar asosan Universal studiyasiga tegişli, Los-Anjeles atrofidagi yerlarda qurildi, studiya taxminan 422 akr maydonga ega edi. Italiyaning doimiy yaşil ösimliklarini taqlid qiliş uçun tepalik yonbağirlariga zaytun daraxtlari ekildi va suğoriş uçun irrigatsiya tizimi qurildi. Baʼzi tabiiy suratga oliş işlari Ölim vodiysi hududida ötdi. Krassning villasi sifatida antik uslubda qurilgan mediamagnat Uilyam Rendolf Xerstning şahar taşqarisidagi qarorgohi işlatildi. Suratga oliş joylarida Italiyaga xos bulutlar yöqligi muammolardan biri böldi, ular esa film uçun syujet jihatdan muhim edi. Şu sababli baʼzi sahnalarda kameradan ikki metr oldida örnatilgan şişa ustida rasm çiziş usuli qöllandi.

Jamoa karerdagi dastlabki sahnalardan işni boşladi. Suratga oliş boşlanganidan ikki hafta ötib, Duglas rejissyor tanlaşga qaytdi va studiya bilan muzokaralarda bu masalani kötardi. Bir versiyaga köra, Mannga yorqin britaniyalik aktyorlar tarkibi bilan işlaş qiyin keçdi. U Piter Ustinovga haddan taşqari homiylik qilardi, kerak bölmagan joyda uning fikriga rozi bölardi, bu esa jamoaga buzuvçi taʼsir körsatardi. Duglasning özi ham Lourens Olivye bilan bir maydonçada işlaşi qiyin edi. Kirkda unday mustahkam ijroçilik maktabi yöq edi, u köproq öyinni intuitiv tuşunişga va jismoniy maʼlumotlariga tayanardi. Unga rejissyor kreslosida boşqa odam kerak edi. Bahsning yana bir sababi Spartak va Varinya örtasidagi romantik munosabatlarga oid prodyuser va rejissyor örtasidagi kelişmovçilik böldi; ular filmda hal qiluvçi rol öynaşi kerak edi, buni Mann qabul qilmasdi.

Bu safar Duglas tarafini barça yetakçi aktyorlar oldi va studiya jamoaviy fikrga rozi bölişga majbur böldi. Kirk yana Kubrik nomzodini taklif qildi, u bilan «Şon-şaraf yöllari»da muvaffaqiyatli hamkorlik qilgan edi, uni «kelajakdagi Eyzenşteyn» va şu bilan birga «isteʼdodli axlat parçasi» deb atagan edi. Kirk va Stenli yaqin taniş edilar, köpinça bir kompaniyada pokerni birga öynardilar. Bir öyin paytida Kirk haftasiga beş ming dollar haq evaziga işlab çiqarişni boşqariş taklifini berdi. Jami Kubrik film uçun 155 ming dollar oldi (Mannga qaraganda ikki baravar köp). Stenli ssenariyni öqimasdan rozi böldi. 30 yoşli rejissyor va uning «Harris-Kubrick» işlab çiqariş kompaniyasi öşa paytda ish qidirayotgan edi. 1958-yilda ular «Lolita» huquqlarini sotib olgan va Nabokov romanini ekranlaştirişga tayyorlanayotgan edi. Şu yili Kubrik Marlon Brando bilan «Bir közli valetlar» filmini birgalikda işlab çiqarişni boşlagan, ammo ular xarakterlari böyiça kelişa olmagan edi. Kubrik 6 oy işlagaç, loyihadan böşatilgan edi.