The Elephant Man

Doktor Trevs (Entoni Xopkins) Merrikni viktorianlik «fri-şou»da topadi; uni tadbirkor Bayts (Freddi Jons) yollagan edi. Merrikning taşqi qiyofasi şunçalik dahşatli ediki, u tanasidagi qörqinçli ösiqlarni heç kim körmasligi uçun xalta kabi keng kiyim kiyişga majbur edi. Bundan taşqari, Bayts Merrikni aqliy jihatdan nogiron deb hisoblaydi. Odam-fil uning tomoşasining asosiy raqami bölişiga qaramay, u bilan juda şafqatsiz muomala qiladi. Trevsni sirkning bu «eksponati» qiziqtirib qoladi va u Merrikni Baytsdan sotib olib, kasalxonada tekşirmoqçi hamda u haqida maʼruza öqimoqçi böladi. Trevsni şunçaki qiziqiş emas, undan ham kuçliroq narsa harakatga keltiradi. Bayts doktorga bermoqçi emas, çunki Merrik uning yagona daromad manbai bölib, uni osonlikça qöldan çiqara olmaydi. Trevs Merrikka qanday yordam beriş mumkinligi haqida öylaydi.

Kasalxonaga kelganidan söng doktor Trevs Jon Merrikni boşqa bemorlarni qörqitmaslik uçun alohida xonaga joylaştirişga qaror qiladi. Trevs boş hamşiraning (Uendi Hiller) yordamiga umid boğlaydi. Bir kuni koridorda kasalxona direktori mister Karr Gomm (Jon Gilgud) Trevsning özi qandaydir ovqatni izolyatorga olib borayotganini payqab qoladi va uni suhbatga çaqiradi. U doktor Trevsdan ertaga öz bemorini unga körsatişni talab qiladi. Trevs Merrikni örgatişga qisqa muddat içida bir neça oddiy sözni örgatadi, çunki u gapira olmaydi deb öylaydi. Natijada Merrik qisqa iboralarni aytişni boşlaydi: «Assalomu alaykum, men Jon Merrikman», «Siz bilan tanişganimdan juda xursandman», hatto ibodatdan bir parçani ham takrorlaydi. Lekin mister Gomm kirib, unga rejalaştirilmagan savollar bera boşlaganida, Jon javob bera olmaydi. Karr Gomm barça aytilganlar faqat yodlab olingan iboralar ekanini tuşunadi. U Merrikning kasalxonada qolişi umidsiz ish va doktor Trevsning ahmoqona öylab topgan gapi ekanligiga işonç hosil qilib çiqib ketadi, çunki bemor aqlsiz deb hisoblaydi. Eşik orqasida turib, kasalxona direktori va doktor Merrikni davolaş zarurligi haqida bahslaşadilar.

Karr Gomm allaqaçon zinadan tuşişni boşlagan edi. Doktor Trevs Jon Merrikning xonasiga kirmoqçi bölganida, u örganib ulgurmagan yigirma uçinçi zaburni taʼsirlanib öqiyotganini eşitib qoladi. Hayratga tuşgan Trevs va Karr Gomm Odam-fil yotgan xonaga kirib, u bilan suhbatlaşa boşlaydilar.

Trevsga ayon böladiki, Odam-fil rivojlangan, örganişga qodir şaxs bölib, Bayts oldidagi xatti-harakati şunçaki qörquvdan kelib çiqqan yolğon, kaltaklanişning oldini oliş uçun qilingan uriniş ekan. Merrik Trevsning şubhalarini tasdiqlaydi: u kartondan sobor modelini yasaydi va kitob öqiydi. Merrik Trevsning uyiga kiradi, uning xotini (Xanna Gordon) bilan ham yaqinlaşadi va unga eng qadrli boyligini — öz onasining çiroyli ayolning kiçik portretini körsatadi. Merrik agar onasi öğlini şunday maşhur odamlar bilan birga körganida, balki uni yaxşi körgan bölardi, deb umid qiladi, çunki Jon uning qiyofasi bilan onasini xafa qilganiga işonadi. Trevsning xotini esa «sevgan öğil onasini xafa qila olmaydi», deb javob beradi. Filmning eng taʼsirli lahzalaridan birida doktorning xotini tasalli topmay yiğlaydi. Merrik esa özi onasini qanday xafa qilgan bölişi mumkinligini öylaydi. Merrikni maşhur aktrisa missis Kendal (Enn Benkroft) ham ziyorat qiladi. Şu orada Bayts «öz xazinasini» qaytarib olmoqçi böladi. Trevs öz bemorini «Yirtqiç şou»ga qaytarişdan boş tortadi. Bayts Trevs uning nonini tortib olganini va politsiyaga şikoyat qilişini aytadi. Karr Gomm esa unga şunday qilişni maslahat beradi va Baytsning özi uçun bundan yomonroq bölişini ogohlantiradi, çunki u tirik odamlarni masxara qiladi. Lekin eng muhimi, Bayts doktor Trevsning özi ham undan yaxşi emasligini aytadi: u ham Odam-filni odamlarga körsatadi va uni öz manfaatlari yölida işlatadi, masalan, uni öz taniş şifokorlariga namoyiş etadi. Bu gaplar ustida Trevs öylanib qoladi, vaziyat uni bezovta qila boşlaydi, lekin xotini uni tinçlantiradi.

Odam-filning maşhurligiga qaramay, uning xonalari tunda qulflanmaydi va tungi qöriqçi (Maykl Elfik) Merrikdan öz maqsadlarida foydalana boşlaydi. Tunda uning xonasiga sobiq xöjayini Bayts boşçiligidagi mast kompaniya bostirib kiradi. Tungi qöriqçi Merrikning yuziga közgu tutadi. Bayts aqldan ozgan Merrikni öğirlab, uni Yevropaga gastrolga olib ketadi. Şu payt Trevs Merrikning yöqligini aniqlaydi va buni qöriqçining aybi deb biladi. Odam-fil qattiq kasal bölib qoladi, lekin qoçişga urinadi. Unga sirk artistlari yordam beradi. U Londonga qaytib keladi va vokzalda sarson bölib yuradi, özining nega boşi bunçalik katta ekanini sörab, unga yopişgan bir neça bolalardan qoçişga harakat qiladi. Merrik tasodifan bir qizni uradi, bu esa janjalga sabab böladi. Olomon Merrikni örab oladi va uning deformatsiyalangan boşini yaşiradigan latta-puttalarini yulib oladi.

Politsiyaçilar Merrikni kasalxonaga qaytarib olib keladi. Doktor Trevs Kendal bilan birga uni teatrga olib boradi, u yerda Odam-fil haqiqiy jentlmen ekanini namoyiş etadi. Kasalxonaga, uyiga qaytib kelgaç, uxlaşdan oldin Jon Merrik Trevs bilan suhbatlaşadi va unga keçki tadbir uçun minnatdorçilik bildiradi. Doktor ketgaç, u uxlaşga tayyorlanadi. Uning nigohi devorda osilgan rasmlardan biriga tuşadi — unda yonboşiga yotgan bola tasvirlangan. Merrik «oddiy odamdek» uxlab körmoqçi böladi, yaʼni yotgan holda, bu esa uning qattiq deformatsiyalangan boşi tufayli unga mumkin emas edi, u doim ötirgan holda uxlardi. Merrik karavotdan barça yostiqlarni olib taşlaydi, yotadi va uxlab qoladi. Merrikning köz oldida paydo bölgan oxirgi tasavvur — uning onasi.