The Good, the Bad and the Ugly

Hmm, the article has no separate heading for the intro, so Iʼll translate it as written:

The Good, the Bad and the Ugly (ital. Il buono, il brutto, il cattivo; ingl. The Good, the Bad and the Ugly) — Sergio Leone suratga olgan spagetti-vestern bölib, "dollar trilogiyasi"ni yakunlaydi. Boş rollarni Clint Eastwood, Eli Wallaç va Lee Van Cleef ijro etgan. Film 1966-yilda Italiya va Ispaniyada suratga olingan. Film Italiya va Amerika prokatida muvaffaqiyatli böldi. 2003-yilda filmning tiklangan va qayta ovozlaştirilgan versiyasi raqamli taşuvçilarda çiqdi.

Film syujet vaqti böyiça oldingi filmlar trilogiyasining prekuelidir. Syujet AQŞ Fuqarolar uruşi davrida konfederatlarning yöqolgan oltinini qidirayotgan uç ovçi haqida hikoya qiladi.

Film ekranlarga çiqqandan söng tanqidçilar uni umuman salbiy baholadi. Mutaxassislar haddan taşqari zöravonlik, ikkiyuzlamaçilik va bahsli monteajga salbiy munosabatda bölişdi. Spagetti-vesternlarni ikkinçi darajali va ekspluatatsion kino deb hisoblaşgani sababli, film festivallarda deyarli eʼtiborga olinmadi. 1980-yillarning örtalaridan boşlab tanqidçilar fikri asta-sekin özgardi va film janrning eng yaxşi asarlaridan biri sifatida tan olina boşlandi. Roger Ebert filmga eng yuqori baho berib, uni kinematografning şedevri deb atadi. Film eng yaxşi vesternlar va barça vaqtlarning eng yaxşi filmlari röyxatiga kiritilgan. Eng maqtovga sazovor bölgan ijro Eli Wallaç ekranda bandit Tuco rolini yaratgani böldi.

Film neo-vestern estetikasiga va umuman kinematografga çuqur taʼsir körsatdi. Stephen King, Quentin Tarantino, Nikita Mixalkov va boşqa sanʼat arboblari Sergio Leone filmi ularning ijodiga sezilarli taʼsir qilganini eslatib ötişgan. Bastakor Ennio Morriconening ishi ham yuqori baho oldi. Койот uvillaşiga öxşab stilizatsiya qilingan filmning leytmotivi kino tarixidagi eng tanilgan kuylardan biri hisoblanadi.

"Dollar trilogiyasi"ning ildizlarini 1950-yillarning örtalarida paydo bölgan spagetti-vesternlar hodisasida topiş mumkin. Öşa paytda Amerika madaniyatining mohiyati hisoblangan va eng maşhur janrlardan biri bölgan vestern butun sanoat bilan birga inqirozga yuz tutdi. Agar 1958-yilda AQŞda uşbu janrda 54 ta film suratga olingan bölsa, 1963-yilda atigi 11 ta film suratga olindi. Qatʼiy kinematografik şakl sifatida Yovvoyi Ğarb haqidagi filmlar öz imkoniyatlarini tugatgan edi. Italiya kinosi öşa paytda uruşdan keyingi gullaş bosqiçida edi va mahalliy film işlab çiqariş infratuzilmasi dunyodagi ikkinçi örinda deb baholanardi. 1950—1960-yillarda turli janrdagi filmlarni birgalikda işlab çiqariş juda maşhur böldi. Şunday qilib, "Arabistonlik Lourens", "Klеopatra", "„Bounty“ isyoni" va boşqa filmlar suratga olindi. Bu Italiya kinostudiyalari quvvatini töldira oladigan, juda foydali biznes edi. Mahalliy rejissyor va aktyorlarning butun bir avlodi amerikalik mutaxassislar bilan hamkorlikda işlab, şunday qöşma loyihalarda tarbiyalandi. Leonening rejissyor sifatidagi birinçi mustaqil ishi "Rodos kolossi" peplumi böldi.

Spagetti-vesternlarning aksariyati Yevropa kino bozori uçun suratga olingan va Amerika tomoşabinlariga yetib bormagan. Ular oddiy sxema böyiça yaratilardi. Syujet Zorro yoki Django mavzusidagi variatsiya edi. Byudjet bölsa, Yevropada suratga tuşişga rozi bölgan Gollivud yulduzini filmga taklif qilişardi. Leone ham şunday boşlagan. "Bir hovuç dollar uçun" filmida, Kurosavaning "Qöriqçi" filmi va Goldoni "Ikki xöjayinning xizmatkori" asari asosida yaratilgan, birinçi marta Ismsiz otişmaçi obrazi paydo böladi. Öşa paytda italiyalik rejissyorning öziga xos uslubi elementlari ham şakllandi:

uzun kadrlar, kam sözlilik, sinizm va qora yumor ohanglari.

"Bir hovuç dollar uçun" 200 ming dollarlik byudjetda Italiyada taxminan 3 mln dollar yiğdi va öşa paytdagi eng köp daromad keltirgan italyan filmi böldi. Trilogiyaning kelajakdagi ikkinçi filmi "Yana bir neça dollar uçun" ham prokatda özini körsatdi. Birinçi filmlarda hamma narsada tejamkorlik qilişga töğri keldi. Hatto qahramonlarning lakonikligi va dekoratsiyalarning oddiyligi ham mablağ çeklanganligining natijasi edi. United Artists bilan hamkorlikning davom etişi Leonega öz ğoyalarini rivojlantiriş imkonini berdi.

1964-yilda United Artists kompaniyasi trilogiyaning birinçi filmi prokat huquqini sotib oldi, ikkinçisini moliyalaştirişga tayyorligini bildirdi va uçinçisi böyiça huquqlarni kelişib oldi. Kinokompaniyaning strategik rejalari hatto Jeyms Bond namunasida takrorlanadigan Ismsiz Otişmaçi obrazini yaratiş imkoniyatini ham öz içiga olardi. 1965-yil oxirida Luçano Vinçenzoni United Artists kompaniyasining vitse-prezidentlari Ilya Lopert, Arnold va Devid Pikerlarni Rimga taklif qildi. Öşa paytda Italiya prokatida namoyiş etilayotgan "Yana bir neça dollar uçun" filmining kassa muvaffaqiyati özi uçun gapirardi. Studiya rahbarlari rejissyor Leone, ssenariy muallifi Vinçenzoni va prodyuser Alberto Grimaldi bilan uçraşib, keyingi film böyiça şartnomani imzolaşga tayyorligini tasdiqladilar.

"Aytgança, u nima haqida?" — deb söradi Lopert. Italiya tomonida tayyor ğoyalar yöq edi. Vinçenzoni şoşilinç ravişda Fuqarolar uruşi paytida oltin qidirayotgan uç sarson haqida hikoya qildi. U Mario Monicelli rejissyorligidagi "Katta uruş" filmini nazarda tutgan edi, uning ssenariysini Vinçenzoni yozgan edi. "Kelişdik", — kutilmaganda tez javob berdi Lopert. Vinçenzoni keyinçalik ğoyani qançalik oson sotganiga hayron bölgani haqida gapirdi, u atigi "uçta söz" bilan sotgan edi. Ingliz tilini yomon bilgan Leone muzokaralarda faqat çeklangan iştirok etdi. Rejissyorda öşa paytda aniq rejalar ham, keyingi filmni aynan vestern — oldingi filmlarning davomi sifatida suratga oliş istagi ham yöq edi. Biroq taklif etilgan yirik moliyaviy şartlar va vaʼda qilingan ijodiy erkinlik rejissyorni jalb qildi va u bitimga rozi böldi. Şunga qaramay, Leoneni moliyaviy masala muhokamasi boşlangandagina unga murojaat qilinganligi yoqmadi. U doim rejissyor filmdagi asosiy şaxs deb hisoblardi va öşa paytdan boşlab Vinçenzoni bilan munosabatlari yomonlaşa boşladi.

Tomonlar filmning byudjeti taxminan 1 mln dollar bölişi va kinostudiya Italiyadagi prokatdan tuşgan summaning 50 foizini olişi haqida kelişib oldilar. United Artists suratga olişni boşlaş uçun umumiy summadan 500 ming dollar avans tölaşga tayyor ekanini bildirdi. AQŞdagi prokat huquqlari 900 ming dollarga sotildi.

Ssenariy yaratiş uçun Leone va Vinçenzoni AQŞga jönaşdi. Tayyorgarlik bosqiçida Vinçenzoni Kongress kutubxonasida köp kitob öqidi va arxivlarga murojaat qildi. Baʼzi sörovlari arxivçilarni hayron qoldirdi — Fuqarolar uruşining şimoliylar mağlub bölgan janglariga oid hujjatlarga kam odam murojaat qilardi. Leone Kongress kutubxonasi xodimidan Fuqarolar uruşi paytida Texasdagi oltin konlari uçun jang haqidagi havolani topişni söradi. Kutubxonaçi bunday narsa bölganiga şubha bildirdi, ammo özini hayron qoldirib, şimoliylar va janubliklar örtasidagi haqiqiy töqnaşuv haqidagi havolani topdi. Bu topilma Nyu-Meksikodagi kampaniya voqealari ssenariy voqealari uçun tarixiy asos bölişining sabablaridan biri böldi. Leone tarixiy fotosuratlarning katta qismini körib çiqdi. "Men uruş haqidagi afsonalar va stereotiplarni foş qilmoqçi edim… uning absurdligini körsatmoqçi edim", — deb eslagan edi Leone. Ssenariyning dastlabki varianti 11 kun içida (italyan tilida) asosan Vinçenzoni tomonidan yozildi. Leone işdan töliq qoniqmadi va Vinçenzoniga ikki mualliflik juftligi Age va Scarpelli (Agenore Incrocci va Furio Scarpelli) ni taklif qildi. Ular matnni qayta işlaşi va repliklar hamda dialoglarga köproq hazil qöşişi kerak edi, ammo Leone ularning hissasini "muvaffaqiyatsiz" deb baholadi. Yakuniy matnda ularning işidan deyarli heç narsa qolmadi, garçi ular titrlarga kirgan bölsalar ham. Keyin Leone qöşimça silliqlaş uçun yana bir neçta "adabiy qora işçilarni" yolladi va eng jiddiy hissa Sergio Donatiga tegişli edi. Ish tugagaç, ssenariy amerikalik aktyorlar suratga oliş paytida dialoglar uçun matnga ega bölişi uçun ingliz tiliga taxminan tarjima qilindi.

Vinçenzoni filmga heç qanday falsafa yoki içki maʼno kiritmaganini va ssenariyni "befarq" yozganini taʼkidlagan. Keyinçalik yozuvçi dollar trilogiyasidagi öz hissasini yomon eslagan, Pietro Germi bilan hamkorlikda yaratgan işlarini ança sifatliroq deb hisoblagan. Suratga oliş boşlanişidan oldin Vinçenzoni va Leone munosabatlari yomonlaşdi va ssenariy muallifi filmda iştirok etişni töxtatdi, garçi baʼzan suratga oliş maydonçasiga kelib turgan bölsa ham. Ssenariy ğoyasining muallifligi bahsli masala bölib qoldi. Xotiralarida Vinçenzoni özi uçta jinoyatçi oltin qidirişi haqidagi asosiy syujet çiziğini öylab topganini eslatadi. Sergio Leone intervyularida Vinçenzoning hissasi haqida heç narsa demagan, faqat filmni Fuqarolar uruşi fonida suratga oliş imkoniyati uni ilhomlantirganini aytgan. Bundan taşqari, 1960-yillarning oxiridan boşlab Leone intervyularida trilogiyaning barça filmlarini boğlab turgan yagona ğoya va seriya filmlar davomida muallif ğoyasining rivojlanişi haqida gapirgan.

Leone biografi Kristofer Fraling 1966-yildagi Leoneni allaqaçon şakllangan professional sifatida taʼriflagan. U Leoneni örtaça maʼlumotli, aslida ziyoli bölmagan, lekin kinematografni nozikliklarigaça biladigan inson sifatida tasvirlagan. Leone bilan işlagan köpçilik uni qattiqqöl va muloqotda qiyin rahbar deb baholagan. U rejissyorni işlab çiqarişdagi asosiy şaxs deb hisoblar va uning hokimiyatiga tajovuz qilişni yoqtirmasdi. Serjo tafsilotlarga, ijro autentikligiga eʼtiborli edi. Şunga qaramay, işlab çiqariş boşlanişidan oldin u nima istayotganini aniq bilardi va butun filmni "boşida" saqlardi. Leone improvizatsiyani yoqtirmasdi, uning uslubi boşlanğiç ssenariyga nisbatan minimal özgarişlar edi. U mizansenani puxta tayyorlar, aktyorlarga rolni batafsil tuşuntirardi va keyin eng kam dublda suratga olardi. Qahramonlarning barça maşhur iboralari ssenariyda yozilgan edi va filmga şunday kirdi. Ilay Wallaç italyan haqida gapirib şunday degan edi: "U kinodan yaşaydigan, uni nafas oladigan 'kino odami' edi. U juda qattiqqöl edi, lekin sehrli isteʼdodga ega edi" (He was an all-movie man … He slept it, ate it. He was tense, but he had some kind of magical touch).

Keyingi film uçun jamoasiga Leone asosan trilogiyaning oldingi filmlarida muvaffaqiyatli işlagan odamlarni oldi. Bastakor Ennio Morricone, rassom Carlo Simi, muharrir Eugenio Alabiso. Filmda kinooperator sifatida Leone yangi odam — Tonino Delli Colli ni taklif qildi. Taniqli mutaxassis Yevropa kinosining yetakçi ustalari — Berlanga, Pazolini va boşqalar bilan işlagan.

Aktyorlarni tanlaş amaliyoti yuqori byudjetli spagetti-vesternlarni suratga oliş tizimiga mos keldi. Boş rolda çet elnik (amerikalik) bölişi filmning muvaffaqiyatli prokatiga yordam berişi kerak edi. Boş qahramon obrazi, uning prototipi "Şeyn" filmi qahramoni bölgan, trilogiyaning birinçi filmida paydo bölgan va şakllangan. Dollar trilogiyasi ustida ish boşlanişidan oldin, 1963-yilda Leone Ismsiz Otişmaçining ideal ijroçisi sifatida Henry Fondani körgan, ammo öşa paytda u juda qimmat aktyor edi. Aktyorning impresario sini filmda iştirok etiş imkoniyatini hatto muhokama qilişni ham istamadi.

1963-yilda Eastwood televizion ekranning kam tanilgan aktyori edi. U özining birinçi jiddiy loyihasi — "Qamçi" vesternida, Rowdy Yates rolida, çöponi sifatida suratga tuşgan va şu yerda Leone uni payqagan. Clint "Bir hovuç dollar uçun" filmidagi birinçi sinovlarga rol uçun rekvizitlarni (etiklar, kamar, Colt) özi olib kelgan. Leone va uning kostyumeri Carlo Simi obrazni meksikaça ponço, "Himoyaçi" filmida Mifune bilan körilgan ikki kunlik soqol va oğizdagi doimiy sigara — çeroot bilan töldirdilar. Eastwood filmning yaratuvçisiga öşa paytda öz qahramoni uçun juda yoş va "toza" körinardi. Ponço va sigaralar uning obrazini yanada yetuk va qattiqqöl qilişi kerak edi.

1966-yilning yanvarida CBS kanali reytinglarning pastligi sababli "Qamçi"ning suratga olinişini töxtatdi, unda Eastwood deyarli yetti yil davomida öynagan edi. Aktyor "dollar" seriyasining davomida iştirok etişga darhol rozi böldi. Ssenariy bilan birinçi tanişuvdan söng Eastwood rejissyorga kutilmaganda matn unga yoqmasligini aytdi. Aktyorning norozilik sabablaridan biri uning qahramonining muhimligi edi. Eastwood Tuconing Otişmaçi rolini "öğirlayotganiga" işongan edi. Leone dastlab bahslaşmadi va ssenariy muallifi Vinçenzoniga bu heç narsa emasligini, zaxira variant sifatida Charles Bronson borligini aytdi. Şunga qaramay, ikki kundan keyin Eastwood Leoneni qönğiroq qilib, öylab körgandan söng şartlarni muhokama qilişga tayyor ekanini aytdi. Bronson variant işlamadi, Charles allaqaçon "Kir ön ikkitasi" filmida suratga tuşişga rozi bölgan edi. Leone şaxsan Kaliforniyaga jönab, Eastwood bilan muzokarani öz foydasiga yakunladi. Trilogiyaning birinçi filmida aktyorning haqi 15 ming dollar, ikkinçisida — 50 ming dollar edi. Uçinçisida Eastwood 250 ming dollar, AQŞdagi kassa daromadining 10 foizi va Ferrari avtomobilini söradi. Leone kelajakdagi vesterndagi Eastwoodning rolini biroz şubha bilan körardi, uning fikriça, aktyordan maxsus aktyorlik mahorati talab qilinmasdi. U aktyorning yuqori talablaridan norozi edi, ammo oxir-oqibat rozi böldi. Eastwood bitimga şunday izoh berdi: "Endi men italyan kinosida eng köp maoş oladigan amerikalik aktyorman. Faqat Mastroianni köproq oladi. Birinçi marta men qanday rol öynaşni tanlaşim mumkin".

Lee Van Cleef trilogiyaning ikkinçi qismi "Yana bir neça dollar uçun" filmida polkovnik Duglas Mortimer rolida paydo bölgan. "Uning nigohi ekranni teşib ötadi", — deb gapirgan edi Leone uning haqida. Suratga olişdan oldin Leone uçun Van Cleef ikkinçi darajali aktyor sifatida taniş edi, u bir neça televizion spektaklda suratga tuşgan. Leone uni dastlab "Peş röyi" filmidagi kiçik rolda payqagan. 1962-yildan 1965-yilgaça Van Cleef deyarli suratga tuşmagan va rassom sifatida özini sinab körgan. Avtomobil halokatidan söng Van Cleef ikkala oyoği ham jiddiy sinib, şu holatda tiklanmagan. U yugura olmasdi va hatto qiyinçilik bilan yurardi (baʼzi sahnalarda uning örnini Romano Puppo bajargan). Oldingi filmdan farqli ölaroq, "Yaxşi, yomon, yovuz" filmida Van Cleefning roli salbiy edi, şuning uçun rejissyorning maʼlum şubhalari bor edi. Leone uning yovuz odam bölolmasligini öylardi. Rejissyor öşa Bronson variantini ham körib çiqdi, ammo oxir-oqibat "yomon" rolini Van Cleef oldi.

Dastlab Tuco rolini Gian Maria Volonté ijro etişi kerak edi. Leone baribir unga komediya isteʼdodi yorqinroq ifodalangan aktyor kerakligini hal qildi. U Eli Wallaçga "Ğarb qanday zabt etilgan" filmida eʼtibor qaratdi. Leoneningça, Wallaç Chaplin uslubidagi jozibaga ega edi va aynan şu kerak edi. Los-Anjelesda bölganida Leone Wallaçning agentiga murojaat qilib, unga yangi rolni taklif qildi. Ilay öşa paytda juda talabgor aktyor edi, u "Million qanday öğirlanadi" filmini tugatgan edi, unda bir neça hafta Parijda bölgan va bir vaqtning özida televizion loyihada suratga tuşayotgan edi. Wallaçning öşa paytda oilasi bilan muammolari bor edi va xotinini taşlab, yana Yevropaga uçişni xohlamasdi. Bundan taşqari, u Leone ijodi bilan heç qaçon töqnaşmagan edi va italyan vesternlari haqida eşitib, hazil bilan: "Bu Gavayi pitsasiga öxşaydimi?" deb yuborgan. Unga ssenariyni tez öqişda körinib turgan "lotin-amerikalik yovuz odam" rolining takrori ham yoqmagan. Lekin "Yana bir neça dollar uçun" filmidan parça körgaç, Wallaç darhol rozi bölib, şartnomani imzoladi.

Qolgan ikkinçi darajali rollarga turli mamlakatlardan kam tanilgan va professional bölmagan aktyorlar jalb qilindi. Italiyaliklar köpçilikni taşkil etar, şuningdek Ispaniya, Vengriya, Kanada vakillari ham bor edi. Ularning köpçiligi Leone bilan uzoq vaqtdan beri işlagan va trilogiyaning oldingi filmlarida suratga tuşgan, xususan Mario Brega, Luici Pistilli, Benito Stefanelli. Masalan, Mario Brega Tuconi kaltaklagan kapral Uolless obrazini yaratgan va ikkala oldingi filmda ham bandit rollarini ijro etgan. Filmda professional kaskadyorlar iştirok etmagan. Ularning vazifalarining bir qismini ikkinçi darajali aktyorlar bajargan: Benito Stefanelli va Romano Puppo.

Ssenariyning dastlabki variantida filmning boş qahramonlari ikki kişi bölişi kerak edi, buni işçi nom "Ikki ajoyib sarson" (ital. I due magnifici straccioni, ingl. The Two Magnificent Tramps) aks ettiradi. Keyinçalik Tuconing roli asosiy darajaga kötarildi va nom özgartirildi.

Italyança "Il buono, il brutto, il cattivo" ingliz tiliga "The Good, The Ugly, The Bad" ("Yaxşi, yomon, yovuz" maʼnosida) deb tarjima qilinadi. Filmning titrlari va oçiliş sahnalari qahramonlarni şunday ataydi:

Il buono/the Good/Yaxşi/Clint Eastwood/Otişmaçi;

Il brutto/the Ugly/Yomon/Eli Wallaç/Tuco;

Il cattivo/the Bad/Yovuz/Lee Van Cleef/Sentenza.

United Artists rahbariyati dastlab filmga Amerika prokatida yangi nom berişni rejalaştirgan. "River of Dollars" ("Dollarlar daryosi", "dollar" nomiga öxşaş bölişi uçun) va "A Man with No Name" ("Ismsiz odam") variantlari körib çiqildi, ammo muhokamadan söng italyança tarjimani qoldirişdi. Keyinçalik, Amerika prokat versiyasini tayyorlaşda United Artists tarjimonlari sözlarning örnini almaştiriş eşitilişi yaxşiroq bölişiga qaror qilişdi va natijada odatiy bölgan "The Good, the Bad and the Ugly" nomi paydo böldi. Biroq 1966-yildagi ingliz tilidagi treyler, u bilan film prokatga çiqqan (treyler lazer diskdagi versiyaga ham tuşgan), ismlar aralaşib ketgan: "yomon" the bad — bu Tuco, "yovuz" the ugly esa Sentenza edi. Bu köpçilik muxlislar sezgan tarjima xatosi. Şunga qaramay, tarjima boşqa tillarda ham noaniq çiqdi. Nemis tilida film "Zwei glorreiçe Halunken" ("Ikki ajoyib sarson" — filmning işçi nomi) nomi bilan prokatga çiqdi.

Nom dastlab filmning birinçi tanqidçilariga ğalati tuyuldi. New York Times muxbiri Renata Adler uni "Kuygan, Firibgar va Nogiron" ("The Burn, the Gouge and the Mangle") deb özgartirişni maslahat berdi. Los Angeles Times tanqidçisi Çamplin esa uni "Yomon, Tentak va Çözilgan" ("The Bad The Dull and The Interminable") deb qayta nomladi. Film nomida klassik vesterndan yana bir farq yotadi, u yaxşi va yomon örtasidagi aniq çegaraga ega. Qahramonlar qatorida "yaxşi" va "yomon" degan anʼanaviy axloqiy toifalarga kutilmaganda "yovuz" qarama-qarşi qöyiladi va bu simmetriyani darhol buzadi. Şuningdek, sifatlar ot örnida qöllanadigan adabiy usul ham işlatilgan. Filmning boş qahramonlaridan birortasini ham ijobiy qahramonda nazarda tutiladigan maʼnoda "yaxşi" deb ataş mumkin emas. Ularning barçasi jinoyatçi va qotil, garçi baʼzi ijobiy fazilatlar ham ularga xos bölsa-da.

Italyança birinçi ssenariyga köra Clint Eastwood qahramonining ismi Joe (Jöy) edi, keyin u ismsiz qoldi. Tuco uni "Blondin" (ital. il Biondo, ingl. Blondy) deb ataydi. Ingliz tilidagi adabiyotda uni köpinça "Otişmaçi" (Gunslinger) yoki "Ismsiz odam" (Man with No Name) deb ataşadi. Dastlab ssenariydagi "yomon" qahramon Banjo (Banjo) deb atalgan, suratga oliş davomida uni Sentenza ("Hukm") deb özgartirişgan, ingliz dublyajida esa u "Angel Eyes" ("Farişta közlari") bölgan.