The Great Ziegfeld

Ziegfeld uluğvori

Ziegfeld uluğvori (The Great Ziegfeld) — 1936-yilda suratga olingan amerikaça musiqiy drama filmi. Rejissyori Robert Z. Leonard, prodyuseri Hunt Stromberg. Filmda Uilyam Pauell teatr impresariosi Florenz «Flo» Ziegfeld kiçigi rolini, Luise Reyner Anna Xeld rolini, Mirna Loy esa Billi Berk rolini ijro etadi.

Kaliforniyaning Kalver-Siti şahridagi Metro-Goldwyn-Mayer studiyasida 1935-yil kuzida suratga olingan bu film Florenz Ziegfeld kiçigiga bağişlangan, badiiy töqilgan va silliqlangan ehtirom hamda Brodveydagi Ziegfeld Follies şousining kinoekranga moslaşuvidir. Filmda juda murakkab kostyumlar, raqslar va dekoratsiyalar bor. Teatrdagi Ziegfeld Follies şousining köplab aktyorlari filmda özlari sifatida rol öynagan, jumladan Fanni Brays va Harriet Hoktor. Haqiqiy Billi Berk esa film uçun nazoratçi sifatida işlagan. Faqat «A Pretty Girl Is Like a Melody» sahnasi 220 000 AQŞ dollariga (2025-yil narxida 5 104 317 dollar) tuşgani xabar qilingan. Bu sahnada diametri 70 fut (21 m) bölgan, 175 ta spiral pogonali, 100 tonna oğirlikdagi ulkan aylanuvçi volyuta bor edi. Filmga musiqani Walter Donaldson, Irving Berlin va liricist Harold Adamson yozgan, sahnalar esa xoreografiya asosida işlangan. Haşamatli kostyumlarni Adrian loyihalagan. Ularni tayyorlaş uçun 250 nafar tikuvçi va çokçi olti oy işlagan, 50 funt (23 kg) kumuşrang past va 12 yard (11 m) oq şutur patlari işlatilgan. Film suratga olinişida minglab odam iştirok etgan, kesişdan keyin esa filmning uzunligi 16 rulonni taşkil etgan.

1930-yillardagi eng yirik kino muvaffaqiyatlaridan biri bölgan va öşa paytda MGMning faxri hisoblangan bu film Gollivuddagi eng yaxşi musiqiy biografiya deb tan olingan hamda hanuzgaça musiqiy kino işlab çiqarişda etalon sanaladi. Film uç «Oskar» mukofotiga sazovor bölgan: prodyuser Hunt Stromberg uçun «Eng yaxşi film», Luise Reyner uçun «Eng yaxşi aktrisa» va Seymour Felix uçun «Eng yaxşi raqs rejissyorligi». Yana tört nominatsiyada ham nomzod bölgan.

MGM Ziegfeld haqida yana ikkita film suratga oldi: 1941-yildagi Ziegfeld Girl, unda Jeymz Styuart, Judi Garland, Hedi Lamarr va Lana Tyorner rol öynagan va u «Ziegfeld uluğvori»dan baʼzi kadrlarni qayta işlatgan; hamda Vinsent Minnelli rejissyorligidagi 1946-yildagi Ziegfeld Follies. 1951-yilda studiya Ziegfeld sahna musiqiy asari sifatida taqdim etgan «Show Boat» filmining Technicolor usulidagi remeykini ham yaratdi.

Ziegfeld qizlari (nomi tilga olinmagan)

Ziegfeldning beva xotini Billi Berk qarzlarini bankrotlik arizasi bermasdan yopişni istagan va 1933-yil oxirida uning hayoti haqidagi biografik film huquqlarini Universal Pictures studiyasiga sotgan. Natijada film 1934-yil yanvarida tayyorgarlik bosqiçiga ötgan. Ssenariy işlab çiqişning dastlabki bosqiçida Berk Makgyuayr bilan birga hammuallif sifatida körsatilgan. Makgyuayr bu biografik filmni dastlab Berkka «teatr anʼanasi»dagi «filmusiqiy tomoşa» şaklida taklif qilgan va Ziegfeld rolini Uilyam Pauell ijro etişi kerak edi. Biroq 1935-yil fevraliga kelib, Makgyuayr studiyadagi moliyaviy muammolar tufayli Universal bilan kelişmovçilikka tuşgan va butun loyiha, şu jumladan baʼzi tayyor dekoratsiyalar va musiqiy aranjirovkalar MGMga 300 000 dollarga (2025-yil narxida 7 044 903 dollar) sotilgan. Şartnomaning bir qismi sifatida Universal Pauellning xizmatlarini öşa yili «Ziegfeld uluğvori» bilan bir vaqtda çiqqan klassik skrew-komediya «Mening erim Godfri» filmi uçun saqlab qolgan.

Film 1935-yilning asosan ikkinçi yarmida Kaliforniyaning Kalver-Siti şahridagi MGM studiyasida 1 500 000 dollarlik byudjet bilan suratga olingan. Prodyuser Hunt Stromberg edi. 1936-yil boşida işlab çiqariş tugagaç xarajatlar 2 million dollardan (2025-yil narxida 46 966 019 dollar) oşgan, bu öşa davr uçun haddan taşqari qimmat bölib, «Ben-Hur: Masihning hikoyasi» (1925) filmidan keyin MGMning eng qimmat filmi bölgan. Asosiy operatorlik işlarini Oliver T. Marsh bajargan, Ziegfeld Roof sahnalari uçun esa Jorj J. Folsi va Karl Freund jalb qilingan. «Melody» raqamini Ray June suratga olgan, Hoktor baleti uçun esa Merritt B. Gerstad hisoblanadi.

Filmning reklamasida MGM uning haşamatliligini taʼkidlab, uni «şunçalik katta, faqat MGM uddalay oladi» deb maqtagan, unda «sanoqsiz gözallar, örgatilgan şerlar, otlar, itlar va boşqa hayvonlar» bor edi. Brabbi Berkli, 1930-yillarda Warner Brothers studiyasini Gollivuddagi yetakçi musiqiy filmlar işlab çiqaruvçisiga aylantirgan, prodyuserlarga kuçli taʼsir körsatgan va ular «jozibali, haddan taşqari 1930-yillar kinomusiqiy raqamlari»ni yaratişgan. Film şuningdek, prodyuserlar kino vositasining teatrga nisbatan iqtisodiy va madaniy ahamiyatini tuşuna boşlagan davrda çiqqan. «Variety» gazetasi yozişiça, filmning işlab çiqarilişi tugagaç prodyuserlar filmni taqdim etiş masalasidan juda xavotirda bölişgan va 176 daqiqalik uzun film uzunligi «imkon qadar köproq kadrni saqlab qoliş» istagi bilan tuşuntirilişi mumkin. Filmni montaj qiliş işlarini Uilyam S. Grey bajargan. Işlab çiqarişda minglab odam iştirok etgan va kesişdan keyin «Ziegfeld uluğvori» 16 rulonlik film talab qilgan.

Tasodifga köra, Universalning 1936-yildagi Ziegfeld musiqiy asari «Show Boat» filmining versiyasi, sahna asarining barça film versiyalarining eng sadoqatlisi, «Ziegfeld uluğvori» bilan bir vaqtda suratga olingan va öşa yili çiqarilgan.

Uilyam Entoni Makgyuayr yozgan ssenariy Brodveydagi Follies şoularidan xabardor bölgan köplab tomoşabinlar uçun «yangilik» böldi. Ssenariy badiiy töqilgan va kino uçun zarur bölgan bezaklar bilan boyitilgan bölsa-da, Ziegfeld hayotidagi baʼzi haqiqiy jihatlarni aks ettirgan. «The New York Times» muxbiri Frank S. Nyugent ssenariy haqida şunday degan: «Uilyam Entoni Makgyuayr öz ssenariysida nimaga erişişga urinib, umumiy muvaffaqiyatga erişgan bölsa, bu faqat Ziegfeldning fantastik şaxsiy tarixini emas, balki Follies şousining rivojlaniş tarixini, Nyu-Amsterdam tomidagi «Midnight Frolic» şousini va «Uluğlovçi» homiyligida qirq yil davomida amalga oşirilgan boşqa teatr loyihalarini qamrab olişdir. Ikki biografiya — şaxsning va uning yaratganlarining biografiyasi — tabiiy ravişda ajralmasdir, lekin ikkalasi ham şunday boy tafsilotlar va vaziyatlar (haqiqiy va tasavvurga asoslangan) bilan aytilganki, hatto uç soatlik film hikoyasi ham parçalangan va baʼzi joylarda çalkaş bölib qolgan».

Garçi baʼzi haqiqatlarni aks ettirsa-da, «Ziegfeld uluğvori» Ziegfeldning hayoti va Follies tarixiga oid köplab muhim erkinliklarga yöl qöygan, bu esa köplab noaniqliklarga olib kelgan. Sandow bilan bölgan dastlabki sahnalar, sut vannasi reklamasi va filmdagi bir qança dramatik kutilmalar va pasayişlar töqilgan edi. Jorj Gerşvinning «Rhapsody in Blue» asari heç qaçon Follies şoularida ijro etilmagan, «A Pretty Girl Is Like a Melody» qöşiği esa filmda körsatilganidek revyuning birinçi naşri uçun emas, balki 1919-yilgi Follies uçun yozilgan. Rey Bolger heç qaçon «Follies» şousida rol öynamagan, Billi Berk esa AQŞda tuğilgan bölsa-da, Angliyada voyaga yetgan va butun hayoti davomida Mid-Atlantic aksentida gapirgan. Uni tasvirlagan Loy filmda aniq amerikaça aksent bilan gapiradi.

Filmda «Show Boat» asaridan «Ol' Man River» qöşiğining sönggi bir neça satrini tenor ovozli ijroçi kuylaydi, holbuki bu qöşiq bas ovozli Pol Robsonga möljallangan edi va asl sahna ijrosida uni bas-bariton Jyul Bledsoe kuylagan. Bundan taşqari, ssenariy Ziegfeld tomonidan qöyilgan va muvaffaqiyatli çiqqan «Show Boat» sahna asarining Buyuk Depressiya tufayli yopilgani haqida taassurot qoldiradi. Aslida «Show Boat» 1927-yildagi asl nusxasi 1929-yil bahorida tugagan, birja inqirozi esa öşa yilning oktabrida bölgan. Depressiya taʼsir qilgan narsa asl nusxa emas, balki asarning 1932-yildagi qayta tiklangan versiyasi edi (u ham Ziegfeld tomonidan, uning vafotidan qisqa vaqt oldin qöyilgan).

Haqiqatda Ziegfeld Nyu-Yorkdagi Ziegfeld teatri röparasida turgan «Hotel Warwick»dagi xonasida vafot etmagan (bu filmda tilga olinmagan); u aslida Los-Anjelesda vafot etgan va sönggi yillarini Nyu-Yorkda ötkazmagan edi. Şunga qaramay, Makgyuayr Ziegfeldning bir qança xususiyatlarini aks ettirgan, masalan, hatto yaqin joyda turganlarga ham telegrammalar yuborişi, fillarni omad ramzi deb hisoblaşi, kostyum va dizaynga bölgan nozik didi hamda, ayniqsa, yoritiş va sahna piedestallariga bölgan mukammal yondaşuvi. Makgyuayrning ssenariysi Kaliforniyaning San-Marino şahridagi Henry E. Huntington kutubxonasida saqlanadi va 1935-yil 21-sentabr sanasi bilan belgilangan, bu ehtimol uning yakuniy tayyorlangan sanasidir.

Dastlab filmdagi asosiy rollar uçun Marilin Miller, Gilda Grey, Enn Pennington va Leon Errol taklif qilingan edi. Filmda Uilyam Pauell Ziegfeld rolida, Mirna Loy Billi Berk rolida, Luise Reyner Anna Xeld rolida, Nat Pendleton Eugen Sandow rolida, Frank Morgan esa rol öynagan. Pauell filmni tomoşa qilgandan keyin «hayratda qolganini» tan oldi va Ziegfeld rolini ijro etiş imkoniyatidan juda minnatdor bölib, buni uning karerasidagi juda muhim bosqiç deb hisobladi. U şunday degan: «Bu filmni körgandan keyin tuşunib yetdimki, oldin ijro etgan köpgina personajlarim sunʼiy edi. Ularning «oilasi» yöq edi, Ziegfeld obrazidagidek. Ularning otasi qalam, onasi esa siyoh şişasi edi. Bu yerda esa — göşt, qon va pay bilan töldirilgan personaj bor edi. Aktyorlik karerasida birinçi marta insonning töliq ölçamini sinab kördim deb his qildim, özimdagi kamçiliklarimga qaramay».

Oldingi Brodvey versiyasi Ziegfeld Follies şousining köplab ijroçilari filmda özlari sifatida rol öynagan, jumladan Fanni Brays va balet raqqosasi hamda kontorsionist Harriet Hoktor. «Ziegfeld uluğvori» Reynerning Gollivuddagi ikkinçi rolli filmi böldi (birinçisi ham Pauell bilan birga bölgan «Escapade» edi). Fanni Brays qisqartirilgan «My Man» qöşiq sahnasida komediya aktrisasi sifatida çiqadi va «kulgili qiz» sifatidagi odatiy komik rolidan taşqari özini samarali tarzda ijro etdi.

Erkin uslubdagi kuraşçi Nat Pendleton, 1920-yilgi Antverpen yozgi Olimpiya öyinlarida kumuş medal olgan va 1934-yilgi «Ingiçka odam» filmida Pauell bilan birga rol öynagan, sirkdagi kuçli odam Eugen Sandow rolini oldi.

Billi Berk öz rolini boşqa aktrisaga (Mirna Loy) berişga qarşi çiqdi, çunki özi ham studiya bilan şartnomasi bölgan aktrisa edi va özini öynaşi mumkin edi. Ammo prodyuserlar öşa paytda uni «Ziegfeld uluğvori»da özini öynaydigan darajada katta yulduz emas, deb hisobladi. Biroq Emili V. Layderning taʼkidlaşiça, Berk özining yoş davrini öynaşni istamagan va Billi Berkning biografi aytişiça, uning roli uçun birinçi tanlovi Loy emas, balki Miriam Xopkins bölişi kerak edi. Berkning özi texnik maslahatçi bölib işlagan va Marilin Millerning bir raqamda çiqişiga qarşi çiqmagan, biroq u studiyaning Millerga kattaroq nom va yuqori maoş berişdan boş tortişiga taʼsir qildi, bu esa Millerning filmdan voz keçişiga olib keldi.

Miller va Lillian Lorreyn filmda ismlari hatto tilga olinsa ham sudga murojaat qiliş bilan tahdid qilişdi. Şu sababli Millerning personaji Sali Mannersga, Lorreynning personaji esa Odri Deynga (uni Virjiniya Bryus ijro etgan) almaştirildi. Haqiqatda Ziegfeld Millerga ruju qöygani va köplab jinsiy janjallarda iştirok etgani haqida xabarlar bor. 1922-yilda Miller intervyusida uni «xor qizlariga muhabbat izhor qiliş» va «qölidek katta olmos uzuk» yuborişda ayblagan; Ziegfeld personajining bu jihati filmda aks ettirilgan. Şuningdek, Miller filmning 1936-yil 7-aprelda çiqişidan biroz oldin operatsiyadan keyingi zaharlaniş asoratlaridan vafot etdi, bu esa «Liberty» jurnalidagi bir tanqidçini uning ölimi vaqti bilan boğliq şahar afsonasini rad etişga undadi. U yozgan: «Marilin Miller bu filmda boş rolni olmagani uçun yurak singanidan ölgan degani rost emas». Yana bir afsona uning 37 yoşida vafot etişi bilan boğliq bölib, unga sifilis yuqqan deyiladi.

Sahna va kino xarakterli aktyori Frank Morgan filmda promouter Billings rolini ijro etgan. Dennis Morgan esa nomi tilga olinmagan rolda «A Pretty Girl Is Like a Melody» sahnasida çiqadi (ovozini Allan Jones bergan). Kelajakdagi Richard Niksonning rafiqasi va AQŞ Birinçi xonimi Pat Rayan filmda statist bölgan. Uill Rojers filmda iştirok etişi kerak edi, lekin 1935-yil avgustida samolyot halokatida halok böldi. Uning örnini A.A. Trimbl egalladi.

Hatto Ziegfeldning özi ham dastlab haddan taşqari dabdabali deb hisoblagan haşamatli kostyumlarni Adrian loyihalagan. U öşa davrning eng buyuk aktrisalari — Greta Garbo, Norma Şirer, Jeanette MacDonald, Jean Harlow, Katharine Hepburn va Joan Crawford bilan işlagan, keyinçalik esa «Mariya-Antuanetta» (1938), «Ayollar» (1939) va «Oz sehrgari» (1939) kabi filmlar uçun kostyum yaratgan. Howard Gutner yozişiça, MGMning boyligi va yuqori byudjeti tufayli Adrian kostyumlarni yaratişda «oddiy haşamatni» namoyon etgan va bu avvalgi işlaridan ustun bölgan. Filmdagi kostyumlarni tikiş uçun 250 nafar tikuvçi va çokçi olti oy işlagan, ularda 50 funt (23 kg) kumuşrang past va 12 yard (11 m) oq şutur patlari işlatilgan. Filmda ayollar kiygan kostyumlar xilma-xil bölib, «puffi yubkalar içidagi karkaslardan» tortib «muşuksimon triko kiyimlar» va «tyul hamda şifon qatlamlari»gaça bölgan, erkaklar esa köpinça qora smoking kiyişgan.

Melodramalar va musiqiy filmlar böyiça ixtisoslaşgan rejissyor Leonard filmning musiqasini boşqargan, u Walter Donaldson, Irving Berlin va liricist Harold Adamson bilan işlagan. Haşamatli raqslar va ansambl sahnalarini Seymour Felix va Harold Adamson xoreografiya qilgan, şu jumladan «A Pretty Girl Is Like a Melody» qöşiği sahnasini (bu Irving Berlinning 1919-yildagi 13-yillik naşri edi). «A Pretty Girl Is Like a Melody» dekoratsiyasi, «Töy torti» nomi bilan maşhur, bir neça hafta suratga oliş vaqtini talab qilgan va 220 000 dollar (2025-yil narxida 5 104 317 dollar) turgani xabar qilingan. Sahnalarda 180 tagaça ijroçi iştirok etgan — qöşiqçilar, raqqoslar va musiqaçilar. Sahna pardasi oldida yolğiz Stanley Morner (keyinçalik Dennis Morgan nomi bilan tanilgan) «A Pretty Girl…» qöşiğini kuylaydi. Garçi u ajoyib qöşiqçi bölsa-da, «qöşiqni avval MGMning boşqa şartnomali aktyori Allan Jones yozib olgan va studiya raqamni qayta yozmaslikka qaror qilgan» edi. U birinçi kupletni va refrenni töliq kuylagaç, old parda oçila boşlaydi va sahna aylana boşlaydi, şunda 18-asr kostyumidagi odamlar körinadi. Xor kuylaşda davom etadi, sahna esa romantik musiqiy tarixdan parçalar orqali aylanadi va nihoyat «Rhapsody in Blue»ga yetib, haşamatli raqs sahnasi boşlanadi. Söng Morgan qaytib çiqadi, poğonalarda ötirgan çiroyli qizlar olomoni orasida turadi. Qöşiqni tugatayotganda minoraning tepasida, dumaloq köylagida Virjiniya Bryus körinadi. Minora aylanişda davom etar ekan, u old tomonga qaraydi. Kamera orqaga tortilib butun inşootni körsatadi va satin parda tuşib, har bir qavatni navbati bilan yopadi, söngra sahna pardasi yopiladi.

Rayon ipak matosidan tikilgan pardalar 4 300 yard (3 900 m) uzunlikka ega edi. Sheldon Xoll va Stiven Nil bu sahnani deyarli bitta kadrda suratga oliş orqali operatorlar erişgan teatral taʼsirni taʼkidlaşadi. Ular «kamera ulkan platformali dekoratsiyani kesib ötadi, u parda içidagi (xuddi şunday ulkan) proscenium içida joylaşgan» va «dekoratsiya özi kameraga qarab aylanadi, kamera esa dekoratsiya makoniga kirmaydi» deb yozişadi. Ziegfeld qizlari haqida kitob muallifi Linda Mizeyevski esa «Pretty Girl» sahnasi faqat körsatmalilik haqida emasligini, balki ayollikning ramzi ekanini bahslaşadi, u «ayollarni erkaklarning estetik qaraşi va dizayni uçun xom aşyo sifatida kuçli tarzda namoyon etadi». Uning fikriça, filmda ayollik «yoş, oq tanli, sariğ soç va ozğin» ayol bilan belgilanadi, sahnada esa u «momiq, sunʼiy kostyum va sahna qavatlari» orqali tasvirlanadi.

Harriet Hoktor baletining musiqasini Con Konrad yozgan, sheʼrlarini Herb Magidson yozgan. Sirk baleti eski Ziegfeld sahna şoularidan moslaştirilgan edi. «Variety» Hoktor baletini «oltita rus börisimon itning terp şakllaridagi harakatlari bilan murakkab» deb atadi va filmdagi «A Pretty Girl Is Like a Melody» sahnasi «Berlin ohangining nozik qöşilişi bölib, Frank Skinnerning eng yaxşi aranjirovkalaridan biriga aylanadi, Artur Lange esa Sen-Sansning, Gerşvinning, Ştraus va Verdining aralaşmasi bölgan jinnilarça, yaltiroq potpurri bilan krescendolarni boşqaradi» deb yozdi. Xuan Antonio Ramires töy tortini «maşhur spiral ustun» deb ataydi va uni kinodagi eng maşhur harakatlanuvçi arxitektura asarlaridan biri deb hisoblaydi, lekin dizayn jihatidan bu tort faqat «Ziegfeld uluğvori»ga xos emasligini taʼkidlaydi, çunki töy tortiga öxşaş, garçi kamroq haşamatli bölsa-da, oldingi filmlarda ham bölgan: «King of Jazz» (1930), «The Kid from Spain» (1932), «Top Hat» (1935) va «Follow the Fleet» (1936). Ramires filmning mizansenini «jilosiz vulgarlikning sönggi sözi, syurrealistik kitsç yoki ikkalasi bir vaqtda» deb taʼriflaydi.

Tanlangan qöşiqlar

Farida Mazar ölimidan oldin filmning ijodkorlariga qarşi sud arizasi bergan va ular «Kiçik Misrni şahvoniy personaj sifatida körsatgan» deb daʼvo qilgan. 1893-yilgi Çikago jahon körgazmasida bu çiqişni körgan 14 guvoh buni tasdiqlagan, lekin Mahzar yurak xurujidan vafot etgandan söng daʼvo rad etilgan. Berk Ziegfeldning köplab döstlari va hamkasblari orasida katta ğalayon va norozilik uyğotgan, çunki u 1936-yilda film çiqqan paytda Brodveydagi «Ziegfeld Follies» şousi huquqlarini sotgan. Bu şou Fanni Brays iştirokida qöyilgan va Ziegfeld yoqtirmaydigan Şubert akalari tomonidan işlab çiqarilgan edi. Hamkasblari uçun yana ham yomoni, bu şou Ziegfeldning 1931-yildagi sönggi Follies şousidan ham muvaffaqiyatliroq çiqqan edi. Vinsent Minnelli rahbarligidagi Ziegfeld Follies şousi dastlab 1935-yil dekabrida ijro etilgan va 1936-yil 30-yanvarda Brodveyda debyut qilgan. U Boston va Filadelfiyada qöyilgan, lekin Brays sahnada çarçoqdan yiqilgaç, işlab çiqariş keçiktirilgan. 1936-yil sentabrida, film çiqqanidan beş oy ötib Brodveyda qayta oçilganda, u «The New Ziegfeld Follies of 1936–1937» deb nomlandi va hajviy mazmuni sezilarli darajada özgartirilib yangilangan edi.

1941-yilda Metro-Goldwyn-Mayer «Ziegfeld Girl» nomli davomini suratga oldi, unda Jeyms Styuart, Judi Garland, Hedi Lamarr va Lana Tyorner rol öynagan va u «Ziegfeld uluğvori»dan baʼzi kadrlarni qayta işlatgan. 1946-yilda MGM yana bir davomini, Ziegfeld Follies filmini suratga oldi, uni sahna şousining rejissyori Vinsent Minnelli boşqargan.

MGM hisobotlariga köra, film AQŞ va Kanadada öşa vaqt uçun ulkan 3 089 000 dollar, boşqa mamlakatlarda esa 1 584 000 dollar daromad keltirgan va natijada 822 000 dollar foyda olgan.

1935–36-yillarda u Britaniya prokatida eng maşhur beşinçi film bölgan.