«Idiot» (yap. 白痴, hakuçi) — Akira Kurosava rejissyorligidagi yapon qora-oq drama bölib, 1951-yilda ekranga çiqqan. Film Fyodor Dostoyevskiyning «Idiot» romani asosida yaratilgan.
«Idiot» yapon klassik kinosining filmografiyasida Ğarb adabiyoti asarlari ekranlaştirilgan yagona misol emas (yaponlar ongida rusça adabiyot ham şu toifaga kiradi). Bunga «Quyi qatlam» (1957, Gorkiyning şu nomli pyesasi asosida), «Qon taxti» (1957; Şekspirning «Makbet»i asosida), «Yomonlar tinç uxlaydi» (1960, Şekspirning «Hamlet»i motivlari asosida) va «Ran» (1985, qisman Şekspirning «Qirol Lir»i asosida) filmlari kiradi.
Rus klassik adabiyotini sevgan Kurosava Lev Tolstoyning «Uruş va tinçlik» romanini ekranlaştiriş muvaffaqiyatsizlikka mahkum ekanini taʼkidlagan. Dostoyevskiyning taʼsiri rejissyor ijodida, uning öz eʼtirofiga köra, hali 1948-yildagi «Mast farişta» filmidan boşlab sezilgan. Kurosava Dostoyevskiyni barça rus yozuvçilari orasidan alohida ajratgan: suratga oliş maydonçasida tinçlaniş uçun çetga çiqib, Dostoyevskiyni öqigan, bu esa uning fikrlarini tartibga solgan.
Kurosava «Idiot»ni suratga olişga katta mablağ sarflagan, bu esa filmni tarqatgan distribyutor kompaniya bilan ziddiyatlarga sabab bölgan. Bundan taşqari, vaziyatni oğirlaştirgan yana bir omil şu böldiki, rejissyorning muallif versiyasi talab qilinganidan 100 daqiqadan ortiq uzun edi, natijada prodyuserlar filmning hajmini qisqartirişga majbur bölgan.
Romanni kinoga moslaştirgan Kurosava syujetga unçalik muhim bölmagan özgartirişlar kiritgan, agar rejissyorning zamonaviy Yaponiya haqiqatlariga moslaştirilişini hisobga olmasak. Bunday özgarişlarga, masalan, Kinji Kamedaning orqa fonini kiritiş kiradi: u Yevropa klinikalaridan emas, balki harbiy asirlikdan qaytadi, xuddi knyaz Mişkin kabi. Şuningdek, boş qahramon kasalligining sababi ham özgartirilgan: u asirlikda otib taşlanişga hukm qilingan, lekin sönggi daqiqada bu jazo bajarilmagan, şu voqea unga kuçli ruhiy zarba bergan. Bu holat Dostoyevskiyning öz hayot yöliga aniq işora bölib xizmat qiladi: u petraşevçilar bilan aloqasi uçun ölimga hukm qilingan, biroq sönggi daqiqada keçirilgan edi. Kurosava, şuningdek, romanda bölmagan sahnani, yaʼni Mişkinning Rogojinnikida çoy içiş sahnasini syujetga kiritgan. Bundan taşqari, u «Idiot»ning sönggi sahnasini biroz özgartirgan va unga Dostoyevskiydagi maişiy xarakterdan farqli ölaroq, biroz fantastik tus bergan. Bu sahnada aqldan ozadigan nafaqat Mişkin, balki Rogojin ham.
Rogojin rolini Tosiro Mifune ijro etgan, u dunyoda eng maşhur va eʼtirof etilgan yapon kinoaktyorlaridan biri hamda Kurosavaning özi eng sevgan aktyorlardan biri edi. Dostoyevskiyning energiyali va temperamentli qahramoni uning aktyorlik ampluaʼsiga töliq mos kelgan.
Kurosavaning özi «Idiot»ni özining eng yaxşi filmlaridan biri deb hisoblagan.
1Rollarda
Setsuko Hara, Yoshiko Kuga, Toshirō Mifune
Akira Kurosawarejissyor
Setsuko HaraaktyorYKYoshiko Kugaaktyor
Toshirō MifuneaktyorMMMasayuki Moriaktyor
Takashi ShimuraaktyorNSNoriko SengokuaktyorCHChieko HigashiyamaaktyorMCMinoru ChiakiaktyorAkira Kurosawassenariy muallifiFHFumio Hayasakakompozitor2Syujet
Kinji Kameda asirlikdan söng Hokkaydoga qaytadi. Poyezdda u Denkiti Akama bilan tanişadi, u ham meros oliş…
Kinji Kameda asirlikdan söng Hokkaydoga qaytadi. Poyezdda u Denkiti Akama bilan tanişadi, u ham meros oliş uçun Hokkaydoga ketayotgan edi. Akama Kamedaga özining halokatli işqi — Taeko Nasu ismli ayol haqida gapirib beradi. Hatto uning suratini körsatadi va fotosuratdagi ayolning qiyofasi Kamedada hamdardlik köz yoşlarini keltirib çiqaradi. Hokkaydoda Kameda uni qarindoşlari — Ono oilasi joylaştirgan mehmonxonada yaşaydi (oila boşliği Kamedaning asirga tuşgani haqida xabar olgaç, uning merosini sotib yuborgan edi). Taeko Nasu bilan tanişgaç, Kameda unga kuçli his qöyadi, biroq Taeko uni qabul qilişga haqqi yöq deb hisoblaydi va Kameda bilan janob Ononing kenja qizi Ayako örtasida paydo bölayotgan muhabbatga yordam bera boşlaydi. Özi esa sevmaydigan Denkiti Akama bilan yaşaydi, faqat Kamedaning baxti uni öylantiradi. Akama sevgilisining qalbini heç qaçon zabt eta olmasligini tuşunganda, qotillik qilişni rejalaştiradi.
3Syomka guruhi
Rejissyor-postanovçi: Akira…
Rejissyor-postanovçi: Akira Kurosava
Ssenariy mualliflari: Akira Kurosava, Eydziro Hisaita
Prodyuser: Takaşi Koyde
Operator: Toşio Ubukata
Kompozitor: Fumio Hayasaka
Rassom-postanovçi: Takaşi Matsuyama
Montajçi: Akira Kurosava
Ovoz rejissyori: Yoşisaburo Imo
4Musiqiy bezak
Filmning saundtrekini kompozitor Fumio Hayasaka yozgan. Bundan taşqari, filmda akademik va yengil musiqaning…
Filmning saundtrekini kompozitor Fumio Hayasaka yozgan. Bundan taşqari, filmda akademik va yengil musiqaning maşhur asarlari, jumladan titrlarda körsatilmagan asarlar ham yangraydi:
Edvard Griqning «Toğ podşosining ğoriga»
M. P. Musorgskiyning «Kal toğdagi tun»
Rus romansi «Bir ohangda jiringlaydi qönğiroqça» (muallifligi Konstantin Sidoroviçga nisbat beriladi)
Yevgeniy Yurevning rus romansi «Oy nurida» (Ding-ding-ding)
Tolçard Evansning «Ispanka» asari
El Jolson va Sol Çaplinning «Yubiley qöşiği» (ingl. The Anniversary Song)
5Tanqid
Adabiyotşunos Oleg Lekmanov «Seans» naşri sahifasida yapon rejissyorining Dostoyevskiy romanini rus…
Adabiyotşunos Oleg Lekmanov «Seans» naşri sahifasida yapon rejissyorining Dostoyevskiy romanini rus voqeligini tiklaşga urinmasdan, yapon haqiqatlariga moslaştirgani uçun qarorini eʼtirof etgan. Muallifning fikriça, aks holda «rus kloyunligi» deb ataladigan narsa çiqişi mumkin edi, bu esa Andjey Vayda kabi buyuk rejissyorda ham, Dostoyevskiyning «Iblislar» romanini ekranlaştirişda röy bergan. Tanqidçi Kurosavaning «Idiot»ida butun film böylab asosiy leytmotiv bölgan qorni qayd etgan, u yapon va rus madaniyatlari örtasidagi boğliqlikni ramziy ifodalaydi. Qor sarlavha titrlari fonida xizmat qiladi va deyarli barça muhim sahnalarda turli şakllarda mavjud: fon sifatida, böron, deraza ortidagi tuproq yoki tomdan tuşayotgan muz bölagi sifatida, yoki qahramonlarning yuzi va kiyimida. Filmning yana bir muhim, qarama-qarşi motivi — olov bölib, u ham ekranda turli şakl va usullarda namoyon böladi. Ikki sahnada bu bir-biriga qarama-qarşi ikki unsur birlaşadi: fakellar va otaşinlar bilan qor karnavali hamda peç-burjuyka olovi tasodifan esgan qor şamoli tufayli birdan keskin alanga çiqarib yuboradigan sahna. Umuman olganda, Lekmanov Kurosavaning «Idiot»ini nafaqat jahon, balki sovet yoki rossiya kinematografidagi rus klassikasining eng yaxşi ekranlaştirişlari qatoriga kiritgan.
Tadqiqotçi Daniil Lebedev filmga bağişlangan maqolasida Kurosavaning «Idiot»iga salbiy munosabatlarning sezilarli qismi tanqidçilarning Dostoyevskiy romani poetikasini tuşunmasligi bilan izohlanadi, rejissyor esa uni öz filmida saqlab qolgan. Muallifning fikriça, bu poetika boş qahramonning taşqi dunyo bilan qarama-qarşiligida emas, balki uning içki ziddiyatida namoyon böladi.
Filmni, birinçi navbatda, kompozitsiyasi uçun tanqid qilişgan, bu kompozitsiya romanning öziga xos tuzilişidan kelib çiqqan va filmga köçirilganda aynan şu muammolar paydo bölgan. Rejissyor esa bu tartibsizlikni kamçilik deb hisoblamagan, u buni Dostoyevskiyning öziga xos uslubini ifodalaş deb bilgan. U baʼzi holatlarda «Dostoyevskiy ruhini» berişda haddan oşib ketganini tan olgan, lekin şu bilan birga bunday nomutanosiblik uşbu yozuvçi ijodiga xos ekanini, Lev Tolstoy şedevrlaridagi uyğunlikdan farqli ölaroq, aytgan. Jurnalist Donald Riçiga bergan intervyusida Kurosava özining «Idiot»iga qaratilgan salbiy fikrlarga quyidagiça javob bergan:
Maşhur rus filologi Dmitriy Lixaçev rus klassik adabiyoti asarlarini ekranlaştiriş urinişlari haqida mulohaza yuritib, Kurosavaning «Idiot»i haqida quyidagiça fikr bildirgan:
6Kadrlar
4
1 · TMDB
2 · TMDB
3 · TMDB
4 · TMDB
Matn: maqola tarjimasi «Идиот (фильм, 1951)» — rusça Vikipediya, litsenziya CC BY-SA 4.0. Kadrlar va poster: TMDB.