The Killing

Filmning boşida tomoşabinga bir-biri bilan boğliq bölmagandek tuyuladigan bir neça odam taqdim etiladi, ularni bitta narsa birlaştiradi — ularning hammasiga pul juda kerak. Ovoz kadr ortidan ularni «yagona pazlning bölaklari» deb eʼlon qiladi. Asta-sekin maʼlum böladiki, bu odamlar — sobiq mahkum, hippodrom kassiri, sotib olinadigan politsiyaçi, bармен, snayper, rus polvoni — hippodromni talon-taroj qiliş rejasida iştirok etadi, uni esa yaqinda qamoqdan çiqqan Jonni Kley puxta öylagan. Şeriklar 2 million dollarlik misli körilmagan öljani qölga kiritişga umid qiladi.

Snayperning ehtiyotsiz irqçilik izohi, kassirning xotini oldida haddan ortiq oçiqligi — şunday kiçik xatolar kifoya qiladiki, birinçi qaraşda mukammal körinadigan Kley rejasi yunon fojiasidagidek şafqatsizlik bilan izdan çiqadi…

Vaşington-skverda şaxmat öynab yurganda Kubrik kinoprokat kompaniyasini sotib yuborgan va yangi yoş isteʼdodlarni qidirayotgan prodyuser Jeyms B. Xarris bilan tanişdi. Xarris Kubrikni «özi uçraşgan eng aqlli va kreativ odam» deb hisoblagan va 1955-yilda ular Harris-Kubrick Pictures Corporation kompaniyasiga asos solişgan. Xarris «Katta ölja» romaniga huquqlarni 10 000 dollarga sotib oldi va bu bilan United Artists kompaniyasidan özib ketdi; ular filmga Frenk Sinatra uçun loyiha sifatida qiziqiş bildirgan edi. Kubrikning taklifi bilan ular detektiv janrining maşhur muallifi Jim Tompsonni ssenariy yozuvçi sifatida yollaşdi. Titrlarda ssenariy muallifligi Kubrikka, «dialoglar» esa Tompsonga yozilgan, garçi ssenariy ustida işning katta qismini Tompson bajargan bölsa-da.

United Artists juftlikka, agar Xarris va Kubrik boş rolga maşhur aktyorni topsa, filmni moliyalaştirişda yordam berişini aytdi. Ular 40 000 dollar haqi evaziga Sterling Xeydenni şartnoma asosida jalb qilişdi. Ammo Xeyden United Artists uçun yetarliça maşhur yulduz emas edi, şu sababli kompaniya filmga atigi 200 000 dollar ajratdi; qolgan qismini Xarris qopladi: u öz mablağidan 80 000 dollar qöydi va otasidan yana 50 000 dollar qarz oldi. Bu tasma Xarris va Kubrik ön yildan kamroq vaqt içida prodyuser va rejissyor sifatida birgalikda işlagan uçta filmning birinçisi böldi. Filmning işçi nomi «Katta ölja» va «Qörquv yotoği» edi. Bu tasma Kubrik Amerika Qöşma Ştatlarida töliq suratga olgan sönggi film böldi («Spartak»ning interyerlari Gollivuddagi Universal kompaniyasining ovozli maydonçalarida, jangovar sahnalar esa Ispaniyada suratga olingan).

Uçta aktyor — Xeyden, Ted de Korsiya va Timoti Keri bir yil oldin kam byudjetli noir filmi «Jinoyat tölqini»da birga rol öynagan edi. Badiiy rassom Ruth Sobotka öşa paytda Kubrikning xotini edi. Kubrik özi uçun töliq ijodiy erkinlik olgan holda va Xarris bilan birga filmni suratga oliş uçun Nyu-Yorkdan Los-Anjelesga köçib ötdi; rejissyor suratga oliş davrida maoş olmadi va Xarris qarz bergan pul hisobiga yaşadi. Xeydendan taşqari, Kubrik öziga yoqqan noir filmlari aktyorlarini ham taklif qildi: Keri, de Korsiya, Elişa Kuk-kiçik va Meri Vindzor kabilarni. U nafaqat sobiq professional kuraşçi, balki eski şaxmat dösti Kola Kvariani ni ham şaxmatga qiziqadigan qarigan kuraşçi rolini ijro etişga tanladi. Gollivud operatorlar ittifoqi Kubrikka bir vaqtning özida ham rejissyor, ham operator bölişi mumkin emasligini bildirdi, şu sababli tajribali usta Lyusen Ballard yollandi; u va Kubrik kamera joylaşuvi va texnik tafsilotlar haqida tez-tez bahslaşişardi.

«Qotillik» Kubrikning nisbatan obröli byudjet bilan suratga olingan birinçi filmi edi. Rejissyor kassa muvaffaqiyatiga erişgan filmlarni nafaqat arzon, balki sifatli qilib ham suratga oliş mumkinligini isbotlaşni niyat qilgan edi. «Asfalt örmon» va «Erkaklar janjali» kabi talonçilik filmlari ekranlarga çiqqandan keyin bu yoş janr yaxşi kassa tuşumining kafolati hisoblanardi. Garçi Kubrik va Xarris muvaffaqiyatli filmning barça tarkibiy qismlarini hisobga olganga öxşaşsa-da, AQŞda tölaqonli prokatsiz «Qotillik» tomoşabinlarni öziga tortadigan maşhur filmga aylanmadi. Şunga qaramay, film tanqidçilardan ijobiy şarhlar oldi va bir neça naşrning 1956-yil eng yaxşi filmlari öntaligiga kirdi. Time jurnali filmning «kassalarni larzaga solişini» notöğri başorat qildi va Kubrik «dialoglarda va operator işida Orson Uells prokatçilar oldida sörovdan keyin şaharni tark etganidan beri Gollivud körmagan jasoratni namoyon etdi» deb yozdi — biroq yakuniy zararlar 130 000 dollarga yaqinlaşdi.

Kubrik va Xarris özlarining ijobiy şarhlari tufayli Gollivudda tanilganliklariga işonişgan, ammo United Artists kompaniyasidan Maks Yangstayn ularni hali ham yangi paydo bölgan isteʼdodlar orasida «eng istiqbolli emas» deb hisoblardi. Şu bilan birga, Metro-Goldwyn-Mayer kompaniyasidan Dor Şari filmdan taassurot olib, duetga keyingi loyihalari — «Şon-şaraf yöllari» ssenariysi, rejissurasi va prodyuserligi uçun 75 000 dollar taklif qildi.

Keç noirlar orasida «Qotillik» noaniq atmosferaga emas, balki jinoyatni hujjatli aniqlik bilan qayta yaratişga urğu bergani bilan ajralib turadi, bu jinoyat tomoşabinga eng mayda texnik tafsilotlarigaça körsatiladi. Puxta öylangan rejalar, inson zaifliklari tufayli sönggi daqiqada buzilişi — bu mavzu Kubrik filmlarida yana köp marta takrorlanadi. Jonatan Rozenbaum usta filmlari orasida bu eng «mukammal öylangan va amalga oşirilgan» film deb hisoblaydi.

«Qotillik» Kubrikning boşqa filmlari qatorida kultga aylandi. Masalan, Eddi Myuller uni özining 25 ta sevimli noir filmi röyxatida 15-öringa qöydi va şunday dedi: «Agar siz yaxşi ssenariy — bu ajoyib sahnalar zanjiri deb hisoblasangiz, undan yaxşisini topa olmaysiz. Ey, bu sahna şunçalik yaxşi çiqdiki, uni yana boşqa nuqtai nazardan suratga olaylik».

1999-yilda kino tanqidçisi Mayk Emeri şunday yozdi: «Kubrikning operator ishi keyingi asarlariga xos silliq uslubga erişiş yölida edi, byudjetning kamligi esa filmga qöpol, keskin köriniş beradi. Ammo yaxşi syujet va rejissura bölişiga qaramay, «Qotillik»ning haqiqiy kuçi personajlarda va ularning obrazlarida». Şu yili rejissyor Piter Bogdanovich The New York Times gazetasida yozdiki, «Qotillik» foyda keltirmagan bölsa-da, «Şon-şaraf yöllari» bilan birga Kubrikka tanqidçilar va studiya rahbarlari orasida istiqbolli daho sifatida obrö berdi.

2012-yilda Rojer Ebert «Qotillik»ni özining «buyuk filmlar» röyxatiga kiritdi. Kiriş sözida u yozadi: «Stenli Kubrik «Qotillik»ni bir neça qisqa sinovdan keyin özining birinçi yetuk filmi deb hisoblagan. Film ekranga çiqqanda u 28 yoşda edi, u allaqaçon şaxmatga berilib ketgan şaxmatçi, Look jurnalining fotografi va «Vaqt yurişi» xronika filmining rejissyori edi. Bu yerda keyingi şedevrlarida qaytadigan mavzu va uslubni izlaş vasvasali, ammo kam rejissyorlar öz har bir filmini individual, mustaqil asar qilişga şunçalik qatʼiy kirişgan. Agar siz bu filmni muallifi körsatilmasdan körsangiz, uni Kubrik suratga olganini taxmin qila olarmidingiz? "Doktor Strenjlav"ni "Barri Lindon" bilan boğlay olarmidingiz?»

Kubrikning naratsion tajribalari — kesişuvçi flesh-beklar, turli personajlar nuqtai nazaridan jinoyatning sinxron tasviri — yarim asrdan keyin ham talabga ega böldi: yangi avlod rejissyorlari (Gus Van Sentning «Fil», Kventin Tarantinoning «Itlar» va «Pulp fantastika» filmlari) hamda tajribali ustalar (Sidni Lyumetning «Şayton öynalari») tomonidan. Orson Uells va Bernardo Bertolucci «Qotillik»ka yuqori baho berişdi, Jonni Kleyning şlyapa kiyib va qölida portfel bilan işga yöl olgan obrazi esa Eldar Ryazanov tomonidan «Avtomobilga ehtiyot böling» komediyasida parodiya qilingan.