Qirol nutqi

1925-yilda 29 yoşli Albert Frederick Arthur George, York gersogi, Buyuk Britaniya qiroli Georg V ning ikkinçi öğli, otasining iltimosiga binoan Britaniya imperiya körgazmasining yakuniy nutqini Wembley stadionida töplangan tomoşabinlar va radio tinglovçilari oldida sözlaydi. Çiqiş dahşatli çiqadi: Albert kuçli kekiradi va uzoq pauza qiladi, sözlarining bir qismi köpçilik tinglovçilar uçun tuşunarsiz bölib qoladi. Keyingi töqqiz yil davomida uy ahli Berti deb ataydigan şahzoda Albert kekiriş muammosini hal qilişga urinib, turli nutq terapevtlarining seanslariga boradi. Navbatdagi muvaffaqiyatsiz seansdan söng, terapevt talabiga binoan oğziga tiqilgan şarçalar deyarli uning böğilib qolişiga sabab böladi, şundan keyin Albert endi heç kimdan bu kasalligi uçun davolanmasligini eʼlon qiladi.

Bir kuni uning rafiqasi, gersogina Elizabet, unga Londonda yaşovçi, kam tanilgan avstraliyalik mutaxassis Lionel Logue ni tavsiya qiladi. U havaskor aktyor bölib, uning usullari bahsli, noanʼanaviy va ziddiyatli, lekin juda tez-tez kutilgan natijani beradi. Elizabet unga «missis Jonson» nomi bilan murojaat qilib, uni uyiga kelişga va eri bilan uçraşişga köndiradi (aynan şu familiya ostida York gersogi Birinçi jahon uruşida jang qilgan). Logue bunga, hatto «missis Jonson» erining ismini oşkor qilganda ham, barça maşğulotlar faqat uning uyida ötişini va heç qanday istisno yöqligini aytadi. Elizabet bundan hayratga tuşib, Albertni qabulga kelişga zörğa köndiradi.

Birinçi uçraşuvdayoq gersog Logue ning printsipialligiga duç kelişga majbur böladi: ayniqsa uning bir-biriga ism bilan murojaat qiliş talabi hayratga soladi — Berti va Lionel, bu rasmiy protokolning barça qoidalarini buzadi (garçi Lionel bemorining rafiqasiga doim «Köksingiz oliy şohona» deb murojaat qilsa ham). Albert qatʼiyan sen demaslikka könadi va logopedni familiyasi bilan, siz deb çaqirişda davom etadi. Albert dastlab maşqlardan boşqa biror narsa muhokama qilişdan boş tortadi, lekin Logue tomonidan epçil va bilintirmay yönaltirilib, oxir-oqibat kekirişni tört-beş yoşida boşlaganini, lekin özi bilan gaplaşganda yoki qöşiq aytganda kekirmasligini aytib beradi. Lionel Albert ötgan şifokor-logopedlarning usullarini tanqid qiladi va unga, bir tomondan, böşaşiş uçun ulardan biri tavsiya qilgan çekişni taşlaşni buyuradi, çunki çekiş uni «qabrga olib boradi» (bir neça ön yildan keyin bu aynan şunday böladi). Birinçi maşğulotda Logue gersogdan William Shakespeare ning «Hamlet» fojiasidagi «Böliş yoki bölmaslik» monologini öqişni söraydi, şu bilan birga şahzodaga quloqçin kiygizib, Mozartning «Figaroning töyi» uvertyurasini töliq ovozda yoqadi, şunda u öz ovozini eşitmaydi. Albert monologni öqiydi, portlaydi, Loguega işonmaydi va ketib qoladi, lekin xayrlaşayotganda logoped unga uning nutqi yozilgan plastinka sovğa qiladi. Keyinçalik gersog baribir öz monologi yozuvini tinglaydi va u, maʼlum bölişiça, heç qanday töxtalişsiz va katta sanʼatkorlik bilan öqigan, bu esa gersoginani mutlaqo hayratga soladi. Otasi öğlini işonç bilan gapirişga majbur qiladi, lekin Albertga bu muvaffaqiyatsiz çiqadi va u baribir Loguega qaytişga qaror qiladi.

Logoped şahzodani tilqaymoqlar aytişga, diafragma va boşqa muşaklarni rivojlantirişga majbur qiladi — maşğulot kadrlari Albertning manufaktura işlab çiqarişi haqidagi nutqi kadrlari bilan almaşinadi, uni u Loguening baʼzi usullaridan foydalanib, Imperiya körgazmasidagidan ança yaxşi öqiydi. Köp ötmay Lionelning ekssentrik rahbarligi ostida Albertning kasallikni yengişda sezilarli yutuqlari boşlanadi. Albertning otasi, qirol Georg V, uruş tez orada boşlanişi mumkinligini ogohlantiradi, Devid esa gitlerçilarga bölgan kuçli xayrixohligi tufayli bir yil içida mamlakatni vayron qilib, butun Buyuk Britaniyani halokatga olib keladi. 1936-yil 20-yanvarda Georg V vafot etadi va taxt Devidga ötadi, u Edward VIII nomini oladi. Lekin u Wallis Simpson bilan turmuş quriş ğoyasidan voz keçmaydi, garçi Angliya çerkovining kanonlariga köra, uning boşliği ingliz qiroli bölsa-da, ajraşgan ayol bilan töy mutlaqo mumkin emas edi, bundan taşqari razvedka maʼlumotlariga köra, u boşqa erkaklar bilan aloqada bölgan.

Albert Loguega akasi unga qanday qilib doimo masxara qilganini, otasi buni qanday rağbatlantirganini, enasi unga jismoniy zulm ötkazib, ovqat bermaganini aytib beradi. Albert rafiqasi bilan qirol qabuliga taklif qilinadi, ularni Wallis Simpson kutib oladi, maʼlum böladiki, bu ziyofat ekan, qirol Albertga Wallis ajraşayotganini va ular turmuş qurişini aytadi. Albert dahşatga tuşadi, u hamon akasi oldida kekiradi va akasi uning logopedga qatnaşini masxara qilib, Albertning taxtni egallaşni xohlayotganda ayblaydi. Albert bu vaziyat haqida Loguega gapirib beradi va taxtni Devid uçun saqlab qolişga harakat qilişini aytadi. Siyosiy jihatdan notöğri avstraliyalik esa jasorat bilan savol beradi: balki bu oğir paytda taxtda aynan Albertning örni bölişi kerakdir? Katta akasi bölajak monarx sifatida sözsiz sadoqat ruhida tarbiyalangan şahzoda uçun bunday savoining özi davlat xiyonati bölib tuyuladi. Qattiq xafa bölgan Albert Lionel bilan janjallaşadi va boşqa seanslar bölmasligini eʼlon qiladi. Lionelning rafiqasi Myrtle Logue eri köp yillik bemori bilan janjallaşib qattiq xafa bölayotganini köradi, garçi uning kimligini bilmasa ham, uni keçirim söraşga köndiradi, lekin Logue gersog huzuriga kiritilmaydi.

Orada, siyosiy inqirozning oldini oliş va sevgilisi bilan birga qoliş uçun, Edward VIII Kenterberi arxiyepiskopi Cosmo Lang va Boş vazir Stanley Baldwinning bosimi ostida ixtiyoriy ravişda taxtdan voz keçiş qarorini qabul qiladi. Şu yilning 10-dekabrida u rasman taxtdan voz keçadi; yangi qirol bölib Albert, otasining şarafiga törtta ismining boşqasini — Georg VI ni oladi. Qirol Georg oxir-oqibat öziga, keyin esa rafiqasiga, tojni kiyiş marosimidan qattiq qörqişini tan oladi — rasmiy nutq sözlaş va yangi monarx tantanali tadbir davomida aytişi kerak bölgan barça anʼanaviy, vergulgaça puxta belgilangan formulalarni aytiş zarurligidan. Qiroliça Elizabet, qiroliça-xotin bölib, eriga Logue bilan maşğulotlarni davom ettirişni maslahat beradi. Nihoyat Berti xotini bilan birga yana Logue xonadoniga keladi; erkaklar kabinetga kirib ketadi. Myrtle esa rejalaştirilganidan erta uyga qaytib, öz ovqatxonasida kutilmaganda qiroliça Elizabetni köradi, kabinetdan çiqqan Lionel esa hayratlanib turgan rafiqasiga özining uzoq yillik bemori — «Georg Oltinçi, qirol»ni ğurur bilan taqdim etadi.

Westminster Abbey da, tojni kiyiş marosimiga tayyorgarlik paytida, Georg Logueni manipulyatsiya va firibgarlikda ayblaydi — razvedka maʼlumotlariga köra, Loguening doktorlik darajasi ham, hatto tibbiy maʼlumot haqidagi sertifikati ham yöq. Lekin Logue qirolni birinçi jahon uruşi davrida jarohat olgan avstraliyaliklarni davolaşdagi katta tajribasi borligiga işontiradi. Logue tösatdan qadimiy tojlaniş kursisiga ötirib, undan va Scone toşidan hurmatsizlik bilan gapirganda, Georg VI jahli çiqib, heç qanday töxtalişsiz, baland ovozda va uzoq davom etgan ğazabli nutq sözlaydi. U taxtga bölgan töliq huquqini taʼkidlaydi va nutqini «Mening ovozim bor!» degan sözlar bilan yakunlaydi. Kenterberi arxiyepiskopi qirolga nufuzli logopedni taklif qiladi, lekin öz xatosini anglagan qirol aynan Logue tojni kiyiş marosimiga tayyorgarlikda yordam berişini talab qiladi. Marosim muvaffaqiyatli ötadi. Hitlerning nutqi bilan kinohujjatli lavhalarni körganda, nemis tilini bilmaydigan qirol, şunga qaramay, fyurerning ajoyib notiqlik mahoratiga eʼtibor qaratadi.

1939-yil 3-sentabrda Boş vazir Neville Çamberlain Germaniyaga uruş eʼlon qiladi. Şu kuni keçqurun Logue rahbarligida qirol xalqini oğir paytda birlaştiriş uçun radio orqali murojaat qiladi: uning töqqiz daqiqalik nutqini saroyda Elizabet bolalari bilan, Boş vazir Çamberlain va Admiraltyning birinçi lordi Çurçill, radiopriyomniklar yonida ötirgan qiroliça-ona va taxtdan voz keçgan aka Devid xotini Wallis Simpson bilan, Logue oilasi, Buckingham saroyi yonidagi olomon va hatto frontga jönaşga tayyorlanayotgan askarlar taranglik bilan tinglaydi. Qirol xotirjam, işonçli va vazmin gapiradi, har bir sözi bilan fuqarolariga işonç va ğurur baxş etadi. Nutq katta muvaffaqiyat qozonadi. Logue hazillaşib, qirol «w» harfida kekirganini aytadi, şunda juda xursand bölgan va nihoyat dam olgan Georg VI hazil bilan, aks holda heç kim bu aynan uning ekanligiga işonmasligini aytadi. Albert Lionelni «döstim» deb ataydi, şunda javoban jilmaygan Logue maşğulotlar davomida birinçi marta «Köksingiz oliy» deb murojaat qiladi. Qiroliça Elizabet esa logopedga çuqur samimiyat bilan minnatdorçilik bildirib, birinçi marta unga ism bilan murojaat qiladi: «Rahmat, …Lionel» (ingliz tilida bu «sen» deb murojaat qilişga teng). Georg VI xotini va qizlari bilan Buckingham saroyining balkoniga çiqadi, u yerda tantanali oila Londonning ruhlangan olomoni tomonidan kutib olinadi. Qirolning orqasida, köpçilik tomonidan, faqat bir neça taniş kişidan taşqari, sezilmay, kamtarona Lionel Logue turadi.

Yakuniy titrlar xabar beradiki, Ikkinçi jahon uruşi davomida Lionel Logue Georg VI ni barça ommaviy va radio nutqlariga tayyorlagan, ularning tufayli qirol Britaniya qarşiligining jonli ramziga aylangan. 1944-yilda monarxiyaga xizmatlari uçun Logue Qirollik Viktoriya ordeni bilan mukofotlangan va şu bilan ritsar darajasiga kötarilgan. Lionel va Berti qirol Georgning vafotigaça döst bölib qolgan.