The Lost World: Jurassic Park

# Parki yurskogo perioda: Yöqolgan dunyo

«Parki yurskogo perioda: Yöqolgan dunyo» (ingl. The Lost World: Jurassic Park) — 1997-yilda suratga olingan amerikalik ilmiy-fantastik jangovar film. Bu Jurassic Park franşizasining ikkinçi filmi, asl trilogiyaning ikkinçi qismi va Jurassic Park filmining davomi. Film Michael Criçtonning «Yöqolgan dunyo» romani asosida yaratilgan bölib, uni Steven Spielberg David Koepp ssenariysi böyiça suratga olgan. Jeff Goldblum va Richard Attenborough asl filmdagi rollarini takrorlaydi, ularga Julianne Moore, Pete Postlethwaite va Arliss Howard qöşiladi.

Asl filmdagi voqealardan tört yil ötgaç, John Hammond InGen kompaniyasi nazoratini jiyani Peter Ladlowga (Howard) topşirdi. Tanazzulga yuz tutgan Ladlow InGenning ikkinçi orolidagi, Sorna orolidagi dinozavrlardan foydalanişni rejalaştirmoqda va San-Diegoda yangi dinozavrlar mavzusidagi park qurişni niyat qilgan. Hammond esa betartiblik nazariyasi böyiça ekssentrik nazariyotçi va matematik Ian Malcolm (Goldblum) boşçiligidagi guruhni orolga yuboradi: ular dinozavrlarni hujjatlaştirişi va aralaşmaslikni tarğib qilişi kerak, biroq ikkala guruh oxir-oqibat töqnaşadi.

Asl roman çiqqandan va birinçi film muvaffaqiyat qozonganidan keyin muxlislar Criçtonga davom ettiriş uçun bosim ötkazdi. 1995-yilda kitob naşr etilgandan söng davomini suratga oliş işlari boşlandi. Suratga oliş 1996-yilning sentabridan dekabrigaça davom etdi, asosan Kaliforniyada, birinçi film suratga olingan Gavayining Kauai orolida ham kadrlar olindi. Filmning syujeti va tasvirlari birinçi filmga nisbatan ança qoronği. Film dinozavrlarni tasvirlaşda kompyuter grafikasidan keng foydalanadi, şuningdek, natural ölçamdagi animatronik modellardan ham foydalanilgan.

Film 1997-yilning eng kutilgan filmlaridan biri edi. Uni 250 million dollarlik marketing kampaniyasi qöllab-quvvatladi, unga videöyinlar, komikslar va öyinçoqlar ham kirdi. Premyera 1997-yil 23-mayda bölib ötdi. Film tanqidçilardan aralaş baholar oldi: ular vizual effektlarni maqtadi, biroq personajlarning rivojlanişini tanqid qildi. Spielberg ham filmdan norozi ekanini bildirib, işlab çiqariş jarayonida unga tobora köproq taşviş bilan qaraganini aytdi. Film butun dunyo böylab 618 million dollar işladi va 1997-yilning ikkinçi eng kassa filmi böldi. U «Oskar» mukofotining eng yaxşi vizual effektlar nominatsiyasiga nomzod böldi, ammo «Titanic» filmiga yutqazdi. Davomi, «Parki yurskogo perioda III», 2001-yilda çiqarildi.

Jeff Goldblum — doktor Ian Malcolm: matematik va betartiblik nazariyotçisi.

Julianne Moore — doktor Sarah Harding: Ianning sevgilisi va xulq-atvor paleontologi.

Pete Postlethwaite — Roland Tembo: yirik öyin ovçisi, özining qatʼiy axloqiy kodeksiga amal qiladi.

Arliss Howard — Peter Ladlow: Hammondning jiyani, InGen boş ijroiya direktori etib tayinlangan.

Richard Attenborough — John Hammond: InGenning sobiq boş ijroiya direktori, Isla-Nublar voqeasidan keyin öz aybini yuviş uçun Isla-Sornani saqlab qoliş çoralarini köradi.

Vince Vaughn — Nick Van Owen: tajribali hujjatli kinooperator, fotojurnalist va ekolog.

Vanessa Lee Çester — Kelly Curtis: Ianning qizi, u yoniga böliş uçun qöllab-quvvatlaş treylerida yaşirinib oladi.

Peter Stormare — Dieter Stark: Roland boşqarayotgan InGen guruhining ikkinçi komandiri.

Harvey Jason — Ajay Sidhu: Rolandning dösti va ov şerigi.

Richard Sçiff — Eddie Carr: dala uskunalari böyiça mutaxassis.

Thomas F. Duffy — doktor Robert Burke: InGen ovçilarining paleontologi.

Joseph Mazzello — Timmy Murphy: Hammondning nevarasi.

Ariana Richards — Lexi Murphy: Timmining katta opasi va Hammondning nevarasi.

Camilla Belle — Cathy Bowman: Isla-Sornaga duç kelgan boy oilaning qizi.

«Parki yurskogo perioda» romani çiqqandan keyin Michael Criçton muxlislarning davomga oid bosimi ostida qoldi. U avval rad etgan edi. Romanni ekranlaştiriş paytida rejissyor Steven Spielberg, agar film davomi suratga olinsa, unda birinçi filmdagi voqealar paytida yöqolgan dinozavr DNKsi saqlangan kanistrni topiş sahnasi bölişini taxmin qilgan edi. Davom haqidagi suhbatlar birinçi film kassada muvaffaqiyat qozonganidan keyin boşlangan. Spielberg ssenariy yozgan Dave Koepp va Criçton bilan davomi uçun mumkin bölgan ğoyalar haqida muhokama qildi. Ikkinçi filmning işlab çiqarilişi Criçton birinçi romanning davomini yozişiga boğliq edi.

1994-yil martda Criçton yangi kitob uçun ğoyasi borligini aytdi, u filmga moslaştirilişi kerak edi. Öşa paytda Spielberg yangi romanni ekranlaştiriş böyiça majburiyat olmadi, çunki u bir yillik tanaffus olişni rejalaştirgan edi. 1995-yil martda Criçton ikkinçi romanni deyarli yakunlagan edi, uning çiqişi öşa yilning oxiriga möljallangan edi. Spielberg ekranlaştiriş uçun şartnoma imzoladi, suratga oliş 1996-yilda boşlanişi, film esa keyingi yili çiqarilişi rejalaştirilgan edi. Spielberg özining yangi DreamWorks studiyasi bilan band edi va bu filmning rejissyori bölişini hali hal qilmagan edi. U şunday degan edi: «Men uni suratga olişni xohlardim, ammo şunçaki körib çiqişim kerak. Mening hayotim özgarmoqda».

Işlab çiqariş guruhi 1995-yil örtalariga kelib tuzildi, öşa paytda Criçton «Yöqolgan dunyo» romanini tugallayotgan edi; parallel ravişda Spielberg va Koepp ssenariy uçun öz ğoyalarini işlab çiqardi. Criçtonning romani öşa yilning sentabrida naşr etildi, Spielberg esa ikki oydan keyin rejissyor sifatida eʼlon qilindi. Spielberg va Criçton avans tölovlaridan voz keçib, uning örniga backend uluşini olişga kelişib oldilar. Koeppning şartnomasi öşa paytda ekranlaştiriş uçun eng foydali hisoblangan, u 1,5 dan 2 million dollargaça haq olgan. Filmni suratga oliş Joe Johnstonga taklif qilingan edi, u oxir-oqibat «Parki yurskogo perioda III»ni suratga oldi.

Storyboard işlari 1995-yil iyunda boşlandi. Spielbergning oldingi filmlaridagi kabi, boşida sahnalarni va umumiy syujetni işlab çiqişga yordam beriş uçun storyboardlar keng qöllanildi. Yil davomida Spielberg ğoyalarni muhokama qilişda davom etdi va öz qaraşlarini tasvirlab beriş uçun taxminiy eskizlar çizdi. Filmda deyarli 1500 ta storyboard kadr bölgan, ular aksiya, dinozavrlar va maxsus effektlar bilan boğliq sahnalarni aniq rejalaştiriş uçun kerak edi. Işlab çiqarişning tayyorgarlik bosqiçi 1996-yil yanvarda boşlandi. Uç oy davomida storyboardda körsatilgan sahnalar şunçalik köp böldiki, ular tört soatlik film yaratiş uçun yetarli edi, bu esa qisqartiriş zaruratini yuzaga keltirdi. Sorna orolidagi InGen qişloği filmning dastlabki bosqiçda dizayni köp marta özgargan elementlaridan biri böldi.

«Yöqolgan dunyo»ni ekranlaştiriş eʼlon qilingaç, Koepp qiziqqan bolalardan tavsiya xatlarini oldi. Koeppning aytişiça, bir xatda şunday yozilgan edi: «Tiranozavr va velosiraptor bölsa, qolgan hammasi yaxşi. Ammo nima qilsangiz ham, boşida heç qanday orolga aloqasi bölmagan uzun va zerikarli qism bölmasin». Koepp bu xatni «bir xil eslatma sifatida» saqlab qöydi. U xatdagi stegozavrni qöşiş taklifini ham qabul qildi. Koepp ssenariyni 1995-yil sentabrda, özining rejissyorlik debyuti bölgan «The Trigger Effect» filmini suratga olişni tugatgandan keyin boşladi. U şu filmning postproduksiya işlarini davom ettirdi va bir vaqtning özida «Yöqolgan dunyo» ssenariysini yozdi, 1996-yil yanvarida birinçi qoralamani yakunladi.

Koepp birinçi «Parki yurskogo perioda» filmi dinozavrlarning hayotga qaytişi va ular insoniyatga qanday taʼsir qilişi haqida falsafiy film bölganini taʼkidladi: «Biz bu savollarni birinçi filmda çuqur örgandik, şuning uçun ularga qaytişni xohlamadim. „Yöqolgan dunyo“ kamroq falsafiy va asosan omon qoliş haqida». Spielberg Koepp bilan birinçi uçraşuvida asl filmda ötxör va göştxör dinozavrlar örtasidagi kontrast körsatilganini taʼkidladi. Spielberg yangi davom asosan «yiğuvçilar» (dinozavrlarni kuzatuvçilar) va «ovçilar» (hayvonot boğlari uçun dinozavrlarni tutuvçilar) kabi odamlarga köproq eʼtibor qaratişi kerakligini aniqladi. Koepp 1962-yildagi «Hatari!» filmi syujeti — hayvonot boğlari uçun tutilgan Afrika hayvonlari haqida — «Yöqolgan dunyo» ssenariysiga «katta taʼsir» körsatganini aytdi.

Robert Burke personaji paleontolog Robert Bakkerga asoslangan, u tiranozavrning yirtqiç bölganiga işonadi. Uning raqibi Jack Horner, filmning texnik maslahatçisi, dinozavrni himoyaçi deb hisoblagan, uni tabiatan agressiv emas deb bilgan. Horner Burke personajini tiranozavr yeb qöyişini söragan, garçi Bakkerga bu sahna yoqqan va u buni özining tiranozavr yirtqiç bölgani haqidagi nazariyasini tasdiqlagan deb hisoblagan.

Filmda birinçi romandan oldin suratga olinmagan bir neçta sahnalar bor. Dieter Starkning kompsognatlardan ölimi romandagi John Hammondning ölimidan ilhomlangan, u yerda uni prokompsognat öldiradi. Filmning boşlanğiç sahnasi plyajda prokompsognat qizni tişlaydigan dastlabki bobdan olingan. Birinçi romanda ham personajlar tiranozavrdan suv şarşarasi ortiga yaşiringan sahna bor edi; bu sahna «Yöqolgan dunyo»da Burkeni tiranozavr yeb qöyadigan sahna uçun qayta işlatilgan.

Taxminan 400 sahifali romanning syujetini tipik ikki soatlik film davomiyligiga moslaştiriş uçun siqiş kerak böldi. Romanning köp elementlarini çiqarib taşlaşdan taşqari, Spielberg va Koepp öz ğoyalarini ham qöşişdi. Natijada film Criçtonning romanini faqat erkin tarzda ekranlaştirgan asar böldi. Kitob tugagandan keyin Criçton ekranlaştiriş böyiça maslahatlaşilmadi, faqat u ayrim merchandising huquqlarini tasdiqlaşdan boş tortgandan keyingina ssenariy nusxasini oldi. Birinçi filmni ham prodyuser qilgan ijroçi prodyuser Kathleen Kennedy aytdi: «Michael ssenariyni hamkorlik deb hisoblamaganidek, Stiven ham öz filmini olib ketib suratga oldi. Michael kitobni Stivenga topşirgaç, uning ishi tugaganini tuşundi».

Criçton romanini tugatguniga kelib, Spielberg va Koepp film ğoyalari ustida bir yildan ortiq muhokama qilişgan edi. Koepp bu ğoyalarni romandan olingan baʼzi narsalar bilan birlaştirişga harakat qildi. Suratga oliş boşlanişidan oldin ssenariyni yoziş uçun unda bir yil vaqt bor edi. Tayyorgarlik uçun Spielberg Koeppga Criçtonning romanini öqişdan köra «Yöqolgan dunyo» filmini körişni köproq taʼkidladi. Koepp kitobni tört marta öqidi, har safar öziga yoqqan jihatlarni belgilab bordi. Spielberg örta qismida hikoya yetişmasligini aytdi, ammo «Criçtonning qurilmasi ajoyib edi va u bizni töğri yölga qöydi».

Spielberg va Koepp rejissyorga yoqqan romandan ikkita ğoyani öz içiga olgan yangi syujet öylab topişdi: dinozavrlar yaşaydigan ikkinçi orol va tiranozavrlar hujumidan keyin ikki qismli treylerning yarmi qoyadan yiqilib tuşadigan sahna. Şuningdek, dinozavrlarning tarbiyalanişi ğoyasi, tiranozavr bolasi va treylerda yaşiringan bola ham saqlab qolindi. Romandan saqlab qolingan yana bir ğoya — Malcolm guruhi foydalanadigan, daraxt tepasiga kötarilib dinozavrlarni kuzatiş uçun işlatiladigan baland yaşirin joy. Spielberg ssenariydan mototsikllarda yurgan personajlar yirtqiçlardan qoçişni tasvirlaydigan sahnani olib taşlaganidan afsuslandi, bu sahna romandagiga öxşaş edi. Bu sahnaning muqobil versiyasi keyinçalik «Jurassic World» filmiga qöşildi.

Criçtonning romanida Malcolm guruhi va InGen korporativ raqibi Biosyn boşçiligidagi raqib guruh örtasidagi töqnaşuv markazda edi, filmda esa Biosyn olib taşlanib, örniga InGen içidagi ikkita raqobatçi guruh qoldirildi. Romandagi bir neçta personajlar ham çiqarib taşlandi, jumladan Biosyn guruhi rahbarlari Lewis Dodgson va dala uskunalari muhandisi Doc Thorne, ularning xususiyatlari qisman Eddie personajida aks ettirildi. Romanda bölmagan ikkita yangi personaj — Roland va Nick. Koepp Tembo va Van Owen familiyalarini sevimli qöşiqlaridan biri «Roland the Headless Thompson Gunner» ga işora sifatida tanladi. Kapp şunday degan edi: «Qöşiqda Roland yollangan askar bölgani uçun, bu filmimizdagi yollangan ovçi uçun yaxşi ism bölib tuyuldi. U yerda bölganimda, raqibining familiyasini qöşiqdagidek Van Owen qiliş kulgili böladi deb öyladim».

Criçtonning romanida ikki bola, Kelly va Arby körsatilgan edi, Koepp ularni bitta personajga, Kelly deb nomlangan bolaga birlaştirdi. Arby qora tanli personaj edi va Kelly rolini qora tanli aktrisa Vanessa Lee Çester oldi. Dastlab Kelly Ian Malcolmning öquvçisi bölişi kerak edi, ammo Koepp bu ğoyani amalga oşiriş qiyin ekanini aytdi, Malcolm «heç qaçon boşlanğiç maktabda dars bermaydi, şuning uçun u uni öqitayotgan bölişi mumkin deb öyladim. Nega? Balki u mast holda haydagani uçun jarima olgan va jamoat işlarini bajarişi kerak bölgan, şuning uçun şahar markazidagi örta maktabda dars beradi». Koepp bu ğoyani «Dangerous Minds» filmiga öxşaşligi sababli rad etdi.

Film dinozavrlarni tarbiyalaş haqida bölgani uçun, Koepp tarbiyalaş elementi inson personajlariga ham tegişli bölişi kerak deb tuşundi. Spielberg Kelly Malcolmning qizi bölişi haqidagi Koeppning ğoyasini maʼqulladi, ammo dastlab ular oq tanli ota-onaning farzandi rolini qora tanli aktrisa ijro etişi haqida işonçsiz edilar. Spielbergning ikki qora tanli bolasi bor, u va Koepp tez orada bu ğoyani saqlab qolişga qaror qilişdi. Koepp ssenariyda teri rangidagi nomuvofiqlikni tuşuntiruvçi izoh yozmoqçi edi, ammo bu muammoni hal qilişning oddiy yölini topa olmagani uçun bu ğoyadan voz keçdi.

Koepp jami töqqizta qoralama yozdi. Dastlabki ssenariylardagi sahnada Malcolm va uning guruhi yirtqiçlardan qoçib, jarlikdan sirpanib tuşadi, ammo pteranodonlarga duç keladi. Asl yakuniy sahnada katta InGen qişloği va uzoqroq taqib qiliş bölgan, söng havo jangi boşlanib, pteranodonlar Sorna orolidan qoçayotgan vertolyotga hujum qiladi. Yakuniy sahna doirasida Spielberg pteranodonlarning yerga tuşib, odamlar va hayvonlarni katta tumşuqlari bilan kötarib ketişini ham öylagan, ammo bu ğoyani Horner rad etgan.

Bir yildan ortiq vaqt davomida Spielberg va Koepp şaharda dinozavr bilan boğliq sahnani kiritiş kerakmi yoki yöqmi, aniq qaror qila olmadilar. Koepp buni birinçi filmda aytilgan syujetning «mantiqiy davomi» deb hisobladi va bu tomoşabinlar körişni kutgan asosiy sahna deb hisobladi, ammo u va Spielberg buni kiritiş haqida «u yoqqa-bu yoqqa» borib kelişganini taʼkidladi: «Buni qilmaslikning asosiy sababi şu ediki, agar u töğri qilinmasa, biz tuyuqsiz „Godzilla“ni qayta yaratgan bölardik». Koepp sahna qisqa vaqt davomida işlaşini va keyin esa kulgili bölib qolişini his qildi.

Suratga oliş boşlanişidan ikki oy oldin Spielberg yakuniy sahnani özgartirişga qaror qildi, tez-tez muhokama qilinadigan şahardagi qirğinni körsatiş uçun, oxir-oqibat San-Diegodagi tiranozavr bilan töxtadi. U dinozavrlarning materikka hujum qilişini körişni xohlardi va San-Diegodagi qirğin tomoşabinlarga yoqadi deb işonardi. Dastlab Spielberg bu ğoyani uçinçi «Parki yurskogo perioda» filmi uçun saqlab qöymoqçi edi, ammo u boşqa film suratga olmasligini tuşunganda fikridan qaytdi. San-Diegodagi qirğin sahnasi uçun Spielberg «20 000 fut çuqurlikdagi hayvon» va «Gorgo» kabi monğul filmlarga murojaat qildi. Sahna «Yöqolgan dunyo» (1925) filmidagi sahnaga öxşaş, unda brontozavr Londonda vayronagarçilik keltirib çiqaradi. San-Diegodagi qirğin uçun turli ssenariylar körib çiqildi, jumladan, rad etilgan bir ğoya, unda tiranozavr yaqin joylaşgan Coronado orolidan kelgan SEAL harbiylari bilan töqnaşadi.

Koepp qirğin ğoyasini yoqtirdi, ammo suratga olişga şunçalik yaqin ssenariyni qayta yoziş «ança tartibsiz» ekanini tan oldi, ayniqsa bu uning xotinining tuğiş vaqtiga töğri kelgani uçun. Uning yangi yakuniy sahna bilan birinçi qoralamasi Spielbergning qaroridan bir hafta ötib tugallandi, garçi u uni qayta körib çiqişda davom etişi kerak edi. InGen qişloğining qurilişi allaqaçon boşlangan edi, yangi yakuniy sahna tufayli dekoratsiyalar hajmi 75 foizga kamaytirildi. Prodyuserlar Colin Wilson va Gerald Molen pteranodonlar syujetda qolişini xohlaşdi; ular filmning yakuniy sahnasida faqat qisqa köriniş oldilar. Hammondning dafn marosimi sahnasi ham yakuniy ssenariydan olib taşlandi.

1994-yil noyabrda Richard Attenborough birinçi filmdagi Hammond rolini takrorlaşini aytdi. Jeff Goldblum ham Malcolm rolini takrorlaş uçun yollandi. Yangi personajlar uçun dastlabki tanlovlar 1996-yil fevralida boşlandi va bir oy ötib töliq boşlandi. 1996-yil aprelda Julianne Moore romandagi personajlardan biri bölgan Sarah Hardingni öynaş uçun Goldblum bilan birga suratga tuşiş masalasini muhokama qildi. Spielberg Moorening «Qoçoq» filmidagi ijrosiga qoyil qoldi va uning kelajakdagi filmlaridan birida iştirok etiş masalasida u bilan uçraşdi. U Koeppga Sara personajini yaratişni maslahat berdi.

Spielberg «Kiçik malika» filmi premyerasida Vanessa Lee Çester bilan birga bölgan, unda u rol öynagan. Çeter keyinçalik eslab şunday degan edi: «Men unga avtograf berayotganimda, u menga bir kun kelib meni filmga olişini aytdi». Spielberg keyingi yili Çester bilan «Parki yurskogo perioda: Yöqolgan dunyo» haqida muhokama qiliş uçun uçraşdi va oxir-oqibat uni Malcolmning qizi Kelly rolida tanladi. Pete Postlethwaite Spielberg uning «Ota nomidan» filmidagi rolini körganidan keyin tanlandi. 1996-yil iyunda Peter Stormare Spielberg yil boşida çiqqan «Fargo» filmida uni körganidan keyin loyihaga qöşiliş böyiça yakuniy muzokaralarda edi.

Vince Vaughn ham aktyorlar tarkibiga qöşildi. Spielberg Vaughnning «Swingers» filmidagi ijrosidan taʼsirlangan edi, bu filmni u filmning ijodkorlari oldingi filmi «Jağlar»dan musiqa işlatiş uçun ruxsat söraganidan keyin körgan edi. Spielberg bilan uçraşuvdan keyin Vaughn ekran sinovi ötkazmasdan tanlandi. Art Malik filmdagi rolni rad etdi. Hindistonlik aktyor M. R. Gopalakrişnan dastlab 1996-yil avgustda Ajay Sidhu rolini öynaş uçun tanlangan edi, ammo suratga oliş uçun işlaş ruxsatini olişdagi muammolar tufayli loyihada iştirok eta olmadi. U bu rol uçun köriladigan oltita nomzoddan biri edi, rol oxir-oqibat aktyor Harvey Jasonga berildi.

Film 73 million dollar byudjet bilan suratga olindi. Spielberg aktyorlarga maşq qilişga ruxsat bermadi: «Siz aktyorlarni ularning sözlarni birinçi marta sinab körgan, bir-birlariga birinçi marta qaragan paytlarida suratga olmoqçi bölasiz — bu faqat birinçi yoki ikkinçi dublda olinadigan sehrdir». Koepp suratga oliş maydonçasida ssenariyni qayta körib çiqiş uçun mavjud bölişga harakat qildi. U şuningdek filmning ikkinçi guruh rejissyori vazifasini ham bajardi, bu lavozimni rejissyorlik tajribasini oşiriş umidida öz ixtiyori bilan oldi. Ikkinçi guruh işiga Malcolmning metroda tuşgan sahnasi bilan birga, odamlarning Isla-Sorna orqali yurişi va vertolyotlarni suratga oliş kabi manzilli kadrlar ham kirgan.

Birinçi filmning köplab surat guruhi aʼzolari davomga qaytişdi. Spielberg uzoq yillik operatori Dean Cundey ham qaytişini xohlardi, ammo u «Dear, We Şrunk the Kids» filmini rejissyorlik qilişga tayyorlaniş bilan band edi. Spielberg «Şindler röyxati» filmida u bilan işlagan Janusz Kaminskini tanladi. Kaminski «Yöqolgan dunyo»ga oldingi filmiga nisbatan qoronğiroq va badiiy köriniş berdi, bu kontrast va soyaga yönaltirilgan «nafisroq va boyroq» yondaşuvga olib keldi. Filmning köp qismi tunda bölib ötadi, Kaminski vizual maʼlumot oliş uçun «Alien» va «Blade Runner» filmlarini kördi.